ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن فضل بن حسن طبرسی سوره ص 11 الی 15
[سوره ص (38): آيات 11 تا 15]
جُنْدٌ ما هُنالِكَ مَهْزُومٌ مِنَ الْأَحْزابِ (11)
كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ عادٌ وَ فِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتادِ (12)
وَ ثَمُودُ وَ قَوْمُ لُوطٍ وَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ أُولئِكَ الْأَحْزابُ (13)
إِنْ كُلٌّ إِلاَّ كَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ عِقابِ (14)
وَ ما يَنْظُرُ هؤُلاءِ إِلاَّ صَيْحَةً واحِدَةً ما لَها مِنْ فَواقٍ (15)
ترجمه:
لشكرى اند در آنجا شكست خورده از احزاب.
تكذيب كرد پيش از ايشان، قوم نوح و عاد و فرعون صاحب ميخها.
و ثمود و قوم لوط و اصحاب ايكه ايشانند احزاب.
نبودند همه مگر تكذيب كردند رسولان را، پس حق شد عقاب.
و نظر نكنند اينان مگر فرياد واحدى را، نيست براى آن رجوعى.
قرائت:
اهل كوفه غير از «عاصم» (من فواق) با ضمّ خوانده اند و ديگران به فتح خوانده اند، و اين دو لغت مانند (قصاص) به فتح و (قصاص) به ضمه مى باشد و آن از باب (افاقه) و هوشيارى است و برخى گفته (فواق) به فتح اول به معنى راحتى و به ضم اول به معنى مهلت و انتظار است. و اين قول «ابو عبيده» و «فراء» مى باشد.
اعراب
جُنْدٌ ما هُنالِكَ– لفظ (ما) زايد است و (جند) مبتداء بوده و خبرش (مهزوم) مىباشد و (هنا لك) صفت براى (جند) است.
شرح لغات:
هنا لك- اشاره به مكان بعيد است.
احزاب- جمع حزب و آن به معنى جماعت است.
فواق- به معنى رجوع و بازگشت است.
تفسير:
خداوند از شكست كافران در جنگ «بدر» حكايت كرده و مىگويد:
جُنْدٌ ما هُنالِكَ مَهْزُومٌ مِنَ الْأَحْزابِ (لشكرىاند آنجا، شكسته خورده از احزاب) «قتاده» گويد: خداوند سبحان در مكه از شكست مشركان در جنگ خبر داده و تأويل آن در جنگ «بدر» بوقوع پيوسته است، و (هنالك) اشاره به جنگ بدر است، يعنى آنان كه اين سخن را گفتند از جمله كفارى هستند كه با پيغمبران جنگ كرده و شكست مى خورند، و تو اى پيغمبر بر عليه آنان يارى شده و غالب خواهى شد. و ايشان احزابى هستند كه در جنگ «خندق» با پيغمبر ما جنگ كردند، و وجه اتصال اين جمله به ما قبل خود اين است كه:
چگونه ايشان مى توانند به آسمانها صعود كنند در حالى كه از گروههاى مختلفى هستند كه همواره در مقابل نهضتهاى انبياء شكست خورده اند.
كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ (تكذيب كرد پيش از ايشان) يعنى قبل از اين كفار:
قَوْمُ نُوحٍ وَ عادٌ وَ فِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتادِ (قوم نوح و عاد و فرعون صاحب ميخها) درباره لفظ (اوتاد) اختلاف شده كه اينك توجه مى كنيد:
1- «ابن عباس»، «قتاده» و «عطاء» گويند: مراد از ميخها بازيچه- هايى بود كه فرعون با آنها بازى مى كرد.
2- «سدى»، «ربيع بن انس»، «مقاتل» و «كلبى» گويند: فرعون چون به كسى غضب و خشم مى كرد دستها و پاهاى او را با ميخ به زمين ميكوبيد و اين عذابى بود كه او اعمال مى كرد.
3- «ضحاك» گفته است: منظور از (اوتاد) بنيان است، يعنى فرعونى كه صاحب بنيان است.
4- «جبائى» و «قتيبى» گويند: مراد از (ذو الاوتاد) صاحب لشكريان و جمعيتهاى بسيار است به معنى اين كه آنان ملك او را استوار ساخته و امرش را تقويت كنند، آن چنان كه ميخ چيزى را محكم و ثابت مى كند.
5- به اين جهت (ذو الاوتاد) گفته شده كه فرعون داراى لشكريان سير كننده در زمين و كثرت ميخهاى خيمهها بوده است پس به كثرت (اوتاد) تعبير از كثرت لشكريان شده است.
وَ ثَمُودُ (و ثمود) يعنى قوم صالح و قوم لوط و اصحاب الئيكة (وَ قَوْمُ لُوطٍ وَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ) و آنان قوم «شعيب» بودند أُولئِكَ الْأَحْزابُ (ايشانند احزاب) خداوند چون حال اين دروغگويان را بيان كرد به ما تذكر ميدهد كه مشركان قريش نيز حزبى از اين احزاب مىباشند و مقصود اين است كه ايشان حقا احزاب شيطان مىباشند.
إِنْ كُلٌّ إِلَّا كَذَّبَ الرُّسُلَ (و نبودند همه مگر تكذيب كردند رسولان را) فَحَقَّ عِقابِ (پس حق شد عقاب) يعنى عقاب بر ايشان واجب شد به اين كه رسولان مرا تكذيب كردند.
وَ ما يَنْظُرُ (و ننگرند) يعنى انتظار نبرند هؤُلاءِ (اينان) يعنى كافران مكه إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً (مگر فرياد واحدى) و ن نفخه اول است در صور ما لَها مِنْ فَواقٍ (نيست بر آن رجوعى) يعنى براى اين صيحه، هوشيارى براى رجوع به دنيا نيست. و اين سخن از «قتاده» و «سدى» مىباشد و مراد اين است كه عقوبت امت «محمد» تا روز قيامت تأخير مىافتد و عقوبت امتهاى ديگر معجّلا در دنيا انجام مىشود چنان كه خداوند مىگويد: (بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَ السَّاعَةُ أَدْهى وَ أَمَرُّ) «بلكه ساعت است وعده ايشان و ساعت است هراسناكتر و تلختر- قمر- 46».
«فرّاء» گويد: زمانى كه حيوان بچه خود را شير دهد تا بچه فارغ و نازل شود اين حالت را (افاقه) گويند و اين همان لغت (فواق) است، براى كسى كه راحت گشته و انتظار استراحت كند گفته مىشود و «ابن زيد» گويد: فواق به معنى فتور است كه به معنى سستى است
.
ترجمه تفسير مجمع البيان، ج21