شأن نزول‏

إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ (55)

بزرگان ما از ابن عباس روايت كرده‏اند كه وقتى وى بر كنار زمزم نشسته بود و براى مردم از پيامبر حديث نقل مى‏كرد. در اين وقت مردى كه صورت خود را پوشيده بود وارد شد. ابن عباس رشته سخن را قطع كرد و گفت: ترا بخدا سوگند مى‏دهم كه خود را آشكار كنى. او كه ابو ذر غفارى بود صورت خود را آشكار كرد و گفت:

– اى مردم، هر كه مرا مى‏شناسد، بشناسد و هر كه مرا نمى‏ شناسد من ابو ذر غفارى هستم. با اين دو گوش خودم از پيامبر خدا سخنى شنيدم كه اگر نشنيده باشم كر بشوم و با اين دو چشم خود پيامبر را ديدم كه اگر نديده باشم، كور گردم. مى‏فرمود:

– على رهبر انسانها و قاتل كافران است. هر كه على را يارى كند، يارى ميشود و هر كه على را ترك كند، خوار ميگردد. آگاه باشيد، روزى با پيامبر مشغول خواندن نماز ظهر بودم. سائلى در مسجد، سؤال كرد و كسى چيزى به او نداد. وى دستش را به آسمان بلند كرد و گفت:

– خدايا گواه باش. در مسجد پيامبر، سؤال كردم و احدى مرا دستگيرى نكرد.

در اين وقت على كه مشغول ركوع بود با انگشت دست راستش- كه در آن انگشترى بود- به سائل اشاره كرد و او انگشترى را از انگشت على ع بيرون آورد. اينها در برابر چشم پيامبر گرامى انجام گرفت. همين كه از نماز فارغ شد، سر به آسمان بلند كرد و گفت:

– خدايا برادرم موسى بدرگاهت سؤال كرد:

– پروردگارا، سينه ‏ام را بگشاى، كارم را آسان و زبانم را باز كن تا سخنم را بفهمند. برادرم هارون را كه از خويشان من است، وزير من گردان، پشتم را به او قوى كن و او را در كارها شريكم گردان (آياتى از سوره طه 25 تا 32) تو به او وحى كردى كه:

– بزودى بازويت را به برادرت محكم مى‏كنيم و براى شما قدرتى قرار مى‏دهيم كه آنها به شما دسترسى پيدا نكنند. (قصص 35) پروردگارا منم محمد پيامبر و برگزيده تو. خدايا، سينه‏ ام را بگشاى و كارم را آسان و على را وزير من گردان، و پشت مرا به او محكم كن.

ابو ذر گفت:

– بخدا سوگند، هنوز سخن پيامبر تمام نشده بود كه جبرئيل از جانب خدا نازل شد و گفت:

– اى محمد بخوان.

گفت:

– چه بخوانم:

گفت:

– إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ …

عين اين خبر را ابو اسحاق ثعلبى در تفسير خود نقل كرده است.

ابو بكر رازى در كتاب «احكام القرآن» بنا بر نقل مغربى و رمانى و طبرى روايت كرده است كه اين آيه هنگامى نازل شد كه على ع در حال ركوع انگشترى خود را صدقه داد. مجاهد و سدى نيز همين طور گفته‏اند. از امام باقر ع و امام صادق ع و همه علماى اهل بيت نيز چنين روايت شده است.

– اين آيه درباره عبد اللَّه بن سلام كلبى و اصحابش نازل شده است. در آن وقتى كه آنها اسلام آوردند و يهود روابط دوستى خود را با آنها قطع كردند.

در روايت عطاست كه عبد اللَّه سلام، عرض كرد:

– يا رسول اللَّه، على را ديدم كه در حال ركوع، انگشترى خود را صدقه داد، از اينرو دوستش داريم.

سيد ابو الحمد- به اسناد متصل مرفوع- از ابن عباس روايت كرده است كه:

– عبد اللَّه بن سلام با جمعى از مردم خويش خدمت پيامبر رسيد و عرض كرد:

– يا رسول اللَّه، خانه‏هاى ما دور است و ما مجلسى و جاى گفتگويى، جز اينجا نداريم. قوم ما بعد از آنكه ايمان آورديم، ما را ترك كردند و بر خود حتم كرده‏اند كه با ما ننشينند و زناشويى نكنند و سخن نگويند. اينها بر ما دشوار است.

فرمود:

– إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ …

پس از اين مراسم، پيامبر به مسجد رفت. مردم در حال قيام و ركوع بودند، پيامبر سائلى را ديد. فرمود:

– آيا كسى بتو چيزى داد؟

ترجمه تفسير مجمع البيان، ج‏7، ص: 86

عرض كرد:

– آرى انگشترى از نقره پرسيد:

– كى داد؟

در حالى كه با دستش به على اشاره مى‏كرد، گفت:

– اين كه ايستاده است.

پيامبر خدا پرسيد:

– در چه حالى انگشتر را بتو بخشيد؟

پاسخ داد:

– در حال ركوع در اينوقت، پيامبر تكبير گفت و اين آيه را قرائت كرد:

– وَ مَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ

ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن فضل بن حسن طبرسی سوره مائده آیه 48 -80