کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره الانشراح (الشرح)

۹۴- سوره الانشراح- مکیه

النوبه الاولى‏

(۹۴/ ۸- ۱)

قوله تعالى: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ بنام خداوند فراخ بخشایش مهربان.

أَ لَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ (۱) نه باز گشادیم دل ترا و روشن کردیم؟

وَ وَضَعْنا عَنْکَ وِزْرَکَ (۲) و نه فرو نهادیم از تو گناه تو؟

الَّذِی أَنْقَضَ ظَهْرَکَ (۳) آن بار گران که از گرانى پشت ترا سست کرد؟

وَ رَفَعْنا لَکَ ذِکْرَکَ (۴) و نه بلند برداشتیم نام تو و آواى تو؟

فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً (۵) با هر دشوارى و تنگى آسانى است و فراخى.

إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً (۶) بدرستى که با هر دشوارى آسانى است.

فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ (۷) چون از نماز بپردازى در دعا کوش و در نیاز نمودن رنج بر.

وَ إِلى‏ رَبِّکَ فَارْغَبْ (۸) و از خداوند خود خواه.

 

 

النوبه الثانیه

این سوره هشت آیتست، بیست و هفت کلمه، صد و سه حرف؛ جمله به مکه فرو آمد؛ و درین سوره ناسخ و منسوخ نه. و در خبر ابى بن کعب است از مصطفى (ص) که: «هر که سوره «الم نشرح» برخواند او را چندان مزد و ثواب دهد که کسى پیغامبر را (ص) اندوهگن بیند و آن اندوه از وى بردارد». و در خبر مى‏آید که: «هر که این سوره هر روز برخواند، خداى تعالى همه دشواریها و سختیها بر او آسان کند و از همه اندوهان او را فرج دهد. قوله:

أَ لَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ‏ هذا استفهام على طریق التّقریر، اى- ازلنا الهمّ و نفینا الحزن عن قلبک و وسّعناه و لم نجعله ضیّقا حرجا. و کان النّبی (ص) فی بدو الأمر اذا اتاه جبرئیل بالوحى شقّ علیه استماعه و النّظر الى جبرئیل، فوسّع اللَّه قلبه لذلک.

وفی الخبر: «انّ رسول اللَّه (ص) شقّ صدره لعلقه ثمّ اخرج قلبه و شقّ و استخرج منه مثل العلقه السّوداء و رمى به و غسل بالماء و الثّلج من الجنّه ثمّ حشى نورا و حکمه و ایمانا، ثمّ اعید مکانه و کان اثر الخرز[۱] بصدره ظاهرا فعل به ذلک فی صباه و هو مع ظئره‏[۲] حلیمه بنت ابى ذویب بارض هوازن فی بنى سعد بن بکر نهارا و هو مع اخ له صبىّ من ظئره فی البهم نزل علیه ملکان کانّهما طیران ففعلا به ذلک و المرّه الثّانیه لیله الاسراء قبل ان یصعد به و غسل بماء زمزم‏

فذلک قوله تعالى:أَ لَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ‏ و قیل: معنى شرح الصّدر ان یوسّع لقبول القدره و الاستیقان بالغیب و الثّقه بالضّمان و وعى العلم.

وَ وَضَعْنا عَنْکَ وِزْرَکَ‏ اى- غفرنا لک‏ «ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ» کقوله: «لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ». قال الضحاک و الحسن و قتاده یعنى: ما کان علیه فی الجاهلیّه من قلّه العلم، و قیل: «وِزْرَکَ» یعنى: «وزر» امّتک، فاضاف الیه لاشتغال قلبه به و اهتمامه له. و قیل: عصمناک من ارتکاب الوزر.

و قیل: خفّفنا علیک تحمّل اعیاء النّبوّه.

الَّذِی أَنْقَضَ ظَهْرَکَ‏ اى- اثقل «ظهرک» فاوهنه حتّى سمع له. نقیض اى- صوت. و قیل: الّذى کاد یکسر ظهرک حتّى یسمع نقیضه و هذا مثل.

وَ رَفَعْنا لَکَ ذِکْرَکَ‏

روى ابو سعید الخدرى عن النّبیّ (ص) انّه سأل جبرئیل عن هذه الآیه وَ رَفَعْنا لَکَ ذِکْرَکَ‏ قال: قال اللَّه عزّ و جلّ: اذا ذکرت ذکرت معى.

و قال ابن عباس: وَ رَفَعْنا لَکَ ذِکْرَکَ‏ اى- تذکر معى اذا ذکرت فی الاذان و الاقامه و التّشهّد و الخطب على المنابر. و قال قتاده: رفع اللَّه ذکره فی الدّنیا و الآخره؟ فلیس خطیب و لا متشهّد و لا صاحب صلاه الّا ینادى به: اشهد انّ لا اله الّا اللَّه و اشهد انّ محمدا رسول اللَّه و فیه یقول: حسّان بن ثابت:

اغرّ علیه للنّبوّه خاتم‏ من اللَّه مشهور یلوح و یشهد
و ضمّ الاله اسم النّبیّ الى اسمه‏ اذا قال فی الخمس المؤذّن اشهد

و قیل: وَ رَفَعْنا لَکَ ذِکْرَکَ‏ عند الملائکه فی السّماء؛ و قیل: رفعه باخذ میثاقه على النّبیّین و الزامهم الایمان به و الاقرار بفضله. و قال ذو النّون: همم الانبیاء تجول حول العرش و همّه محمد (ص) فوق العرش. لذلک قال: وَ رَفَعْنا لَکَ ذِکْرَکَ‏ ثمّ وعده الیسر و الرّخاء بعد الشّدّه و ذلک انّه کان بمکه فی شدّه فقال:

فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً اى- «مع» الشّدّه الّتى انت فیها من جهاد المشرکین و مزاوله ما انت بسبیله «یسرا» و رخاء بان یظهرک علیهم حتّى ینقادوا للحقّ الّذى جئتهم به طوعا و کرها.

إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً کرّره لتأکید الوعد و تعظیم الرّجاء:و قیل:فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً فی الدّنیا، إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً فی الآخره.

قال الحسن‏ لمّا نزلت هذه الآیه قال رسول اللَّه (ص): «ابشروا قد جاءکم الیسر لن یغلب عسر یسرین».

و قال ابن مسعود: و الّذى نفسى بیده لو کان «العسر» فی جحر لطلبه الیسر حتّى یدخل علیه انّه لن یدخل علیه انّه یغلب عسر یسرین. قال العلماء فی معنى هذا الحدیث:انّه عرّف «العسر» و نکر الیسر و من عاده العرب اذا ذکرت اسما معرفا ثمّ اعادته فهو هو و اذا نکرته ثمّ کرّرته فهما اثنان. فالعسر فی الآیه مکرّر بلفظ التّعریف فکان عسرا واحدا و الیسر مکرّرا بلفظ النّکره فکانا یسرین کانّه قال:فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً «انّ مع» ذلک «الْعُسْرِ یُسْراً» آخر، و قیل: مجاز قوله لن یغلب عسر یسرین انّ اللَّه تعالى بعث نبیّه (ص) مقلّا محفّا فعیّره المشرکون بفقره حتّى قالوا: نجمع لک مالا فاغتمّ و ظنّ انّهم کذّبوه لفقره فعزّه اللَّه تعالى و عدّد علیه نعماه فی هذه السّوره و وعده الغنى

فقال:أَ لَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ‏ الى قوله: وَ رَفَعْنا لَکَ ذِکْرَکَ‏ فهذا ذکر امتنانه.

ثمّ ابتدا ما وعده من الغنى لیسلّیه ممّا خامر قلبه من الغمّ فقال:فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً مجازه لا یحزنک ما یقولون: فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً فی الدّنیا ثمّ انجز ما وعد و فتح علیه القرى العربیّه و وسّع ذات یده حتّى کان یهب المائتین من الإبل ثمّ ابتدا فصلا آخر من امر الآخره فقال تاسیه له:إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً و الدّلیل على ابتدائه تعرّیه من الفاء و الواو و حروف النّسق فهذا وعد عامّ لجمیع المؤمنین مجازه‏ إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ فی الدّنیا للمؤمنین «یسرا» فی الآخره لا محاله فقوله: «لن یغلب عسر یسرین» اى- لن یغلب عسر الدّنیا الیسر الّذى وعد اللَّه المؤمنین فی الدّنیا و الیسر الّذى وعدهم فی الآخره. انّما یغلب احدهما و هو یسر الدّنیا. فامّا یسر الآخره فدائم غیر زائل، اى- لا یجمعها فی الغلبه

کقوله (ص): «شهرا عید لا ینقصان»اى- لا یجتمعان فی النّقصان.

و عن ابن عباس قال: اهدى للنّبىّ (ص) بغله اهداها الیه کسرى فرکبها بحبل من شعر ثمّ اردفنى خلفه، ثمّ سار بی ملیّا، ثمّ التفت الىّ فقال لى: «یا غلام»!- قلت: لبّیک یا رسول اللَّه.- قال:- «احفظ اللَّه یحفظک احفظ اللَّه تجده امامک تعرّف الى اللَّه فی الرّخاء یعرفک فی الشّدّه و اذا سألت فسل اللَّه، و اذا استعنت فاستعن باللّه قد مضى القلم بما هو کائن فلو جهد الخلائق ان ینفعوک بما لم یقضه اللَّه لک لما قدروا علیه و لو جهدوا ان یضرّوک بما لم یکتبه اللَّه علیک ما قدروا علیه. فان استطعت ان تعمل بالصّبر مع الیقین فافعل فان لم تستطع فاصبر، فانّ فی الصّبر على ما تکره خیرا کثیرا. و اعلم انّ مع الصّبر النّصر و انّ من الکرب الفرج و إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً

قوله:فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ‏ قال ابن عباس: «فَإِذا فَرَغْتَ» من صلوتک «فَانْصَبْ» إِلى‏ رَبِّکَ‏ فی الدّعاء و انت جالس قبل ان تسلم. و قال قتاده. امره اذا فرغ من صلوته ان یبالغ فی دعائه. و قال الحسن: فَإِذا فَرَغْتَ‏ من جهاد عدوّک «فانصب» فی عباده «ربّک». و قال مجاهد «فَإِذا فَرَغْتَ» من امر الدّنیا «فَانْصَبْ» فی عباده «ربّک» و صلّ. و قال الکلبى: فَإِذا فَرَغْتَ‏ من تبلیغ الرّساله فَانْصَبْ‏ اى- استغفر لذنبک و للمؤمنین.

وَ إِلى‏ رَبِّکَ فَارْغَبْ‏ فی المسأله و سله ما تحتاج الیه من صلاح دینک و دنیاک و لا ترج غیره و لا تشتغل بسواه. و قیل. إِلى‏ رَبِّکَ فَارْغَبْ‏ اى- فاخلص الدّعاء و الابتهال و انقطع الیه. و قال جعفر: اذکر «ربّک» على فراغ منک عن کلّ ما دونه.

 

النوبه الثالثه

قوله تعالى: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏. بیاد این نام عزیز و پیغام شریف، خطاب خطیر و نظام بى‏نظیر، بارگاه نور اعظم و حلقه در سراى قدم، دست آویز بندگان و دلاویز دوستان، در هجده‏[۳] هزار عالم کس نتواند که قدم بر بساط توفیق نهد مگر بمدد لطف این نام و کس را در هر دو سراى زندگى مسلّم نبود مگر برعایت و عنایت این نام. از جمله کلمات قدم که آن منبع الطاف کرم بسمع نبوّت رسانیدند، و مؤمنان و دوستان را بتعلیم آن رتبت تخصیص دادند، هیچ کلمه در نظم و صیغت و در نثر لغت آن عزّت و حرمت و آن شرف و رفعت ندارد که این آیت تسمیت دارد:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ هر حرفى ازو درّ تحقیق و تمکین را صدفى است، هر کلمه‏اى ازو شراب رحیق و تسنیم را و سیلتى است و آن نقطه که در تحت باء «بسم اللَّه» است، اگر چه در نظر بشریّت اختصارى و اقتصارى دارد. آن در آسمان قرآن بر مثال زهره کمال است و بر رخسار حقیقت بر مثال خال جمال است؛ و بر جمله همى دان که این آیت تسمیت معادن حقائق است و منابع دقائق و مشارع شرایع.

هر که از دلى صافى و جانى بعهد ازل وافى بگوید: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ از عذاب و عقاب رست و بثواب بیشمار پیوست.

قوله:أَ لَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ‏ بدانکه اللَّه جلّ جلاله و تقدّست اسماءه و تعالت صفاته چون خلق را بامر «کن» از کتم عدم بحیّز وجود آورد و خزائن رحمت و ریاض نعمت بر ایشان نثار کرد، آن سیّد عالم را و مهتر ولد آدم را بالطاف عزّت و تحف کرامت و انواع منّت ایثار کرد، از ابتداء عالم تا فناء بنى آدم همه خلق تبع او بودند. مراد اوّلى از لطف ازلى او بود، شاه او بود و خلائق همه لشگر و خیل او، مهمان عزیز او بود و عزیزان همه تبع و طفیل او. در نگر در منشور مجد و نامه اقبال او، تا هیچ پیغمبر را آن تخصیص و تنصیص بینى که این مهتر کون را و با هیچ کس جز وى چنین خطاب کرامت و رفعت رفت که:

أَ لَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ‏؟ اى مهتر عالم، اى گزیده محترم، اى رسول مقدّم اى بزرگوار مکرّم، اى سیّد مکه و حرم! نه دل ترا بنور معرفت روشن کردیم؟

بلطائف مشاهدت و مکاشفت مؤدّب و مهذّب کردیم، بکرائم عزّت و رفعت مطیّب و مقرّب کردیم، طینت ترا کسوت زینت و خلعت رفعت دادیم، اى سیّد مقصود آفرینش کشف کردن آیت کمال و رایت جلال و صورت جمال تو بود.

«لولاک لما خلقت الافلاک، لولاک لما کان سمک و لا سماک».

اى سیّد اوّل تو بودى در نبوّت، آخر تو بودى در بعثت، ظاهر تو بودى در وصلت، باطن تو بودى در نعمت، اوّل همه خلائق تو بودى در زلفت و الفت، آخر تو بودى در سیاست و سعادت، ظاهر تو بودى در عصمت و حشمت، باطن تو بودى در جلالت حالت. در اخبار معراج آورده ‏اند که:

مصطفى (ص) گفت:«قال لى الجبّار جلّ جلاله: سل یا محمد!- فقلت: یا ربّ اتّخذت ابراهیم خلیلا و آتیت داود ملکا عظیما و غفرت زلّته و اعطیت سلیمان ملکا لا ینبغى لاحد من بعدى و کلّمت موسى تکلیما و رفعت ادریس مکانا علیّا و علّمت عیسى التّوراه و الانجیل و جعلته «یبرئ الاکمه و الأبرص و یحیى الموتى باذنک».

فقال لى ربّى:«یا محمد قد اتّخذتک حبیبا کما اتّخذت ابراهیم خلیلا و کلّمتک کما کلّمت موسى تکلیما و ارسلتک الى النّاس کافّه بشیرا و نذیرا و شرحت «لَکَ صَدْرَکَ» و وضعت «عَنْکَ وِزْرَکَ» و رفعت «لَکَ ذِکْرَکَ» و لا اذکر الّا ذکرت معى و اعطیتک «سبعا من المثانی و القران العظیم» و لم اعطها نبیّا قبلک و اعطیتک خواتیم سوره البقره و لم اعطها نبیّا قبلک، و اعطیتک الکوثر، و اعطیتک ثمانیه اسهم: الاسلام و الهجره و الجهاد و الصّلاه و الصّدقه و صوم رمضان و الأمر بالمعروف و النّهى عن المنکر؛ و جعلتک فاتحا و خاتما».

صدر کائنات، سیّد سادات (ص)، چنین میگوید که: «شب قرب و کرامت، شب زلفت و الفت که ما را بمعراج بردند، چون بحضرت عزّت رسیدم، از حضرت جبروت ندا آمد که: «اى محمد بگو تا نیوشم، بخواه تا بخشم»- گفتا: چون این خطاب کرامت و نواخت بینهایت بمن رسید، زبان من جرى سعادت گرفت، دل من‏ فرّ سیادت یافت، سرّ من عزّ زیادت دید، بستاخ‏[۴] حضرت گشتم انس سلوت و خلعت دولت یافتم.

گفتم: خداوندا! هر پیغامبرى از تو عطایى یافت؛ ابراهیم را خلّت دادى، با موسى بیواسطه سخن گفتى، ادریس را بمکان عالى رسانیدى، داود را ملک عظیم دادى و زلّت وى بیامرزیدى، سلیمان را ملکى دادى که بعد از وى کس را سزاى آن ندادى، عیسى را در شکم مادر تورات و انجیل در آموختى و مرده زنده کردن بر دست وى آسان کردى». چون مصطفى (ص) سخن بپایان برد، از درگاه عزّت خطاب و جواب آمد که: «یا محمد! اگر ابراهیم را خلّت دادم، ترا محبّت دادم، اگر او را خلیل خواندم، ترا حبیب خواندم؛ و گر با موسى سخن گفتم بى‏واسطه، حجاب در میان بود، سخن شنید گوینده ندید؛ و با تو سخن گفتم بى‏واسطه و بى‏حجاب، سخن شنیدى و گوینده دیدى. ور ادریس را بآسمان رسانیدم، ترا بآسمانها برگذاشتم بحضرت‏ «قابَ قَوْسَیْنِ»، بمنزل‏ «ثُمَّ دَنا»، بخلوت‏ «أَوْ أَدْنى‏» رسانیدم. ور داود را ملک عظیم دادم و زلّت وى بیامرزیدم، امّت ترا ملک قناعت دادم و گناهان ایشان بشفاعت تو بیامرزیدم. ور سلیمان را مملکت دادم، ترا سبع مثانى و قرآن عظیم دادم و خاتمه سوره البقره که بهیچ پیغامبر ندادم بتو دادم و دعاهاى تو در آخر سوره البقره اجابت کردم. و بیرون ازین ترا سه خصلت کرامت کردم و ترا باین سه خصلت بر اهل آسمان و زمین فضل دادم یکى: أَ لَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ‏ دیگر: وَ وَضَعْنا عَنْکَ وِزْرَکَ‏ سیم‏ وَ رَفَعْنا لَکَ ذِکْرَکَ‏ سینه خالى تو و دل صافى تو بازگشادیم و فراخ کردیم، قبول آثار قدرت را و استوار داشت غیب و ضمان حقّ را و نگهداشت علم و وحى منزل را وَ وَضَعْنا عَنْکَ وِزْرَکَ‏ بار گناهان امّت که پشت تو بدان گرانبار شده و سست گشته و در غم عاصیان بى‏ قرار و بى ‏آرام گشته، آن بار از تو فرونهادیم و گناهان ایشان جمله آمرزیدیم و دل ترا سکون و سکوت دادیم. وَ رَفَعْنا لَکَ ذِکْرَکَ‏ و نام و ذکر تو و آواى تو بلند برداشتیم که در نام خود بستیم و شطر سطر توحید کردیم.

اى محمد آفتاب رفعت تو بر هر که تافت از شعاع او بهره‏اى یافت؛ آدم صفى بجاه و رفعت تو منزلت صفوت یافت. ادریس بسبب تو رتبت ریاست یافت، خلیل بنسب‏ تو دولت خلّت یافت. موسى بمهر تو عزّ مکالمت یافت. عیسى بحاجبى تو تأیید و نصرت یافت»! فرمان آمد بمقرّبان حضرت و باشندگان خطّه فطرت که همه داغ مهر محمد مرسل بر دل نهید و آتش شوق او در جان زنید و برسالت و نبوّت وى اقرار دهید، ما او را در آخر دور بفیض جود در وجود آوردیم و پیشواى جهانیان کردیم و در تخت بخت در صدر رسالت نشاندیم. هر که نظر وى بدو رسد با عزّ و رفعت شود، هر که بوى ایمان آرد، نیک اختر شود، هر که جلاجل امّتى وى در گردن دارد و مهر و محبّت وى در دل دارد و در شریعت و سنّت وى بر استقامت رود، امروز از عیب مطهّر است و گناهانش مکفّر است؛ و فردا شربت او از حوض کوثر است و جاى او بهشت معنبر است و خلعت او دیدار و رضاء خداوند اکبر است.

___________________________________

[۱] ( ۱) خرز: بفتح اول و دوم، مهره. فرهنگ نفیسى.

[۲] ( ۲) ظئر: بسکر اول، دایه. فرهنگ نفیسى.

[۳] ( ۱)- الف: هژده.

[۴] ( ۱)- ج: گستاخ.

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *