کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره الانسان (الدهر)

۷۶- سوره الانسان (الدهر) – مکیه

النوبه الاولى‏

(۷۶/ ۳۱- ۱)

قوله تعالى: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ بنام خداوند فراخ بخشایش مهربان.

هَلْ أَتى‏ عَلَى الْإِنْسانِ‏ باش ورآمد بر مردم‏ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ هنگامى از گیتى‏ لَمْ یَکُنْ شَیْئاً مَذْکُوراً (۱) که او چیزى یاد کرده و یاد کردنى نبود.

إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ‏ بیافریدیم ما این مردم را مِنْ نُطْفَهٍ أَمْشاجٍ‏ از نطفه‏اى آمیخته‏ نَبْتَلِیهِ‏ ما مى‏آزمائیم او را فَجَعَلْناهُ سَمِیعاً بَصِیراً (۲) او را شنوایى بینا کردیم.

إِنَّا هَدَیْناهُ السَّبِیلَ‏ ما راه نمودیم مردم را و بر راه داشتیم. إِمَّا شاکِراً وَ إِمَّا کَفُوراً (۳) هر یکى را راهى نمودیم، از دو راه، یا سپاس دار یا ناسپاس.

إِنَّا أَعْتَدْنا لِلْکافِرِینَ‏ ساختیم ما کافران را سَلاسِلَ وَ أَغْلالًا وَ سَعِیراً (۴) زنجیرها و غلها و آتش.

إِنَّ الْأَبْرارَ یَشْرَبُونَ‏ نیکان و مهربانان مى‏آشامند[۱] مِنْ کَأْسٍ‏ از جامى [پر مى‏] کانَ مِزاجُها کافُوراً (۵). جامى که آمیغ آن کافور است.

عَیْناً یَشْرَبُ بِها عِبادُ اللَّهِ‏ از چشمه‏اى که مى‏آشامند[۲] از آن بندگان اللَّه‏ یُفَجِّرُونَها تَفْجِیراً (۶) مى‏روانند آن روانیدنى‏[۳] [چنان که اللَّه خواهد در بالا و نشیب‏].

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ پذیرفته‏ها و در دل کرده‏ها میگزارند وَ یَخافُونَ یَوْماً و مى‏ترسند از روزى‏ کانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً (۷) که بد آن روز هر جایى و بهر کسى رسد.

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى‏ حُبِّهِ‏ و طعام دهند در وقت نیاز و تنگى‏ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً (۸) درویش را، و بى پدر را، و زندانى و گرفتار را.

إِنَّما نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ‏ [در دلها میگویند]: شما را که طعام میدهیم‏[۴] از بهر خدا میدهیم، امید دیدار و پاداش او را. لا نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزاءً وَ لا شُکُوراً (۹) [در دل خود مى‏گویند]: از شما پاداش نمى‏خواهیم و نه سپاس دارى و نه باز گفت.

إِنَّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا ما مى‏ترسیم از خداوند خویش‏ یَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِیراً (۱۰) در روزى ترش صعب سخت.

فَوَقاهُمُ اللَّهُ‏ باز داشت اللَّه ازیشان‏ شَرَّ ذلِکَ الْیَوْمِ‏ بد آن روز وَ لَقَّاهُمْ نَضْرَهً وَ سُرُوراً (۱۱) و ایشان را داد تازگى روى و شادى دل.

وَ جَزاهُمْ بِما صَبَرُوا و پاداش داد ایشان را بشکیبایى که مى ‏کردند جَنَّهً وَ حَرِیراً (۱۲) بهشت و جامه حریر.

مُتَّکِئِینَ فِیها عَلَى الْأَرائِکِ‏ تکیه زدگان در آن بهشت بر حجله‏ ها لا یَرَوْنَ فِیها شَمْساً وَ لا زَمْهَرِیراً (۱۳) نه آفتاب بینند در آن و نه سرما.

وَ دانِیَهً عَلَیْهِمْ ظِلالُها نزدیک بایشان سایه‏ هاى آن‏ وَ ذُلِّلَتْ قُطُوفُها تَذْلِیلًا (۱۴) و چیدن میوه‏ها دستها را نزدیک و آسان.

وَ یُطافُ عَلَیْهِمْ‏ و مى‏گردانند بر سرهاى ایشان‏ بِآنِیَهٍ مِنْ فِضَّهٍ پیرایه‏هاى سیمین‏ وَ أَکْوابٍ کانَتْ قَوارِیرَا (۱۵) و پیرایه ‏ها از آبگینه.

قَوارِیرَا مِنْ فِضَّهٍ آبگینه‏هایى که گویى سیم است‏ قَدَّرُوها تَقْدِیراً (۱۶) بایست ایشان بر اندازه شراب راست کرده ‏اند.

وَ یُسْقَوْنَ فِیها کَأْساً مى ‏آشامانند ایشان را مى از جام‏ کانَ مِزاجُها زَنْجَبِیلًا (۱۷) آمیغ آن مى‏زنجبیل است.

عَیْناً فِیها تُسَمَّى سَلْسَبِیلًا (۱۸) چشمه‏اى است در بهشت که آن را سلسبیل خوانند.

وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ‏ و بخدمت مى‏گردد بر ایشان‏ وِلْدانٌ‏ غلامانى چون کودکان نوزاد مُخَلَّدُونَ‏ آراستگان جاوید جوان‏ إِذا رَأَیْتَهُمْ‏ چون ایشان‏ را بینى‏ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً پندارى که مرواریداند شطره گسسته و در بهشت پراکنده.

وَ إِذا رَأَیْتَ ثَمَ‏ و چون‏[۵] بینى آنجا رَأَیْتَ نَعِیماً وَ مُلْکاً کَبِیراً (۲۰) ناز بینى و پادشاهى جاوید.

عالِیَهُمْ‏ زورین‏[۶] جامه ایشان‏ ثِیابُ سُندُسٍ خُضْرٌ جامه‏ هاى سندس سبز وَ إِسْتَبْرَقٌ‏ و دیباى ستبر وَ حُلُّوا أَساوِرَ مِنْ فِضَّهٍ و زیور کنند برایشان دستینه هاى سیمین‏ وَ سَقاهُمْ رَبُّهُمْ‏ و آشامانند ایشان را خداوند ایشان‏ شَراباً طَهُوراً (۲۱) شرابى پاک.

إِنَّ هذا کانَ لَکُمْ جَزاءً این شما را پاداش است‏ وَ کانَ سَعْیُکُمْ مَشْکُوراً (۲۲) و رنج که مى‏بردید پذیرفته و پسندیده و این پاداش سپاسدارى آن.

إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ تَنْزِیلًا (۲۳) ما که مائیم، فرو فرستادیم بر تو این قرآن فرو فرستادنى.

فَاصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ‏ شکیبایى کن داورى کردنى خداوند خویش را بنام او وَ لا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ کَفُوراً (۲۴) و ازیشان نه بزه‏کار دروغ زن را فرمان بر، و نه ناسپاس ناگرویده را.

وَ اذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ‏ و یاد کن خداوند خویش را بنام او بُکْرَهً وَ أَصِیلًا (۲۵) بامداد و شبانگاه.

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَاسْجُدْ لَهُ‏ و از شب لختى نماز کن او را وَ سَبِّحْهُ لَیْلًا طَوِیلًا (۲۶) و شبهاى دراز او را پرست و ستاى.

إِنَّ هؤُلاءِ یُحِبُّونَ الْعاجِلَهَ ایشان این جهان شتابنده را دوست مى‏دارند وَ یَذَرُونَ وَراءَهُمْ یَوْماً ثَقِیلًا (۲۷) و پیش خویش را روزى گران مى‏گذارند فراموش کرده.

نَحْنُ خَلَقْناهُمْ‏ ما آفریدیم ایشان را وَ شَدَدْنا أَسْرَهُمْ‏ و آفرینش ایشان‏ سخت ببستیم تا آفرینش و اندامان بر جاى مى‏بود. وَ إِذا شِئْنا و اگر خواهیم‏ بَدَّلْنا أَمْثالَهُمْ تَبْدِیلًا (۲۸) ایشان را بچون ایشان جز از ایشان بدل کنیم.

إِنَّ هذِهِ تَذْکِرَهٌ این پیغام یاد کردى است‏ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى‏ رَبِّهِ سَبِیلًا (۲۹) تا هر که خواهد بسوى خداوند خویش راهى گیرد.

وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ‏ و نخواهید مگر که اللَّه خواهد إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلِیماً حَکِیماً (۳۰) اللَّه دانایى است راست دانش راستگار.

یُدْخِلُ مَنْ یَشاءُ فِی رَحْمَتِهِ‏ مى‏در آرد او را که خواهد در بخشایش خویش‏ وَ الظَّالِمِینَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِیماً (۳۱) و ستمکاران را ساخت عذابى درد نماى.

 

 

النوبه الثانیه

این سوره هزار و پنجاه و چهار حرفست. دویست و چهل کلمت، سى و یک آیت.

مجاهد و قتاده گفتند: این سوره مدنى است، به مدینه فرو آمده. عطا گفت:مکّى است به مکه فرو آمده. حسن گفت و عکرمه: یک آیه ازین سوره به مکه فرو آمد: فَاصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ وَ لا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ کَفُوراً و باقى به مدینه فرو آمد.

قومى گفتند: از اوّل سوره تا إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ‏ به مکه فرو آمد و باقى به مدینه؛ و درین سوره سه آیت منسوخ است: اطعام اسیر المشرکین منسوخ بآیه السّیف. فَاصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ‏ معنى الصّبر منسوخ بآیه السّیف. فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى‏ رَبِّهِ سَبِیلًا منسوخ بقوله: وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ‏.

و عن ابى بن کعب قال: قال رسول اللَّه (ص): «من قرأ سوره هل اتى‏[۷] کان جزاؤه على اللَّه جنّه و حریرا

قوله: هَلْ أَتى‏ عَلَى الْإِنْسانِ‏ هذا استفهام تقریر و المعنى: الم یأت، و قیل: هَلْ‏ هاهنا بمعنى قد، و هى کلمه توضع موضع التّقریر کما تقول لانسان قد کافاته على جنایه هل وفّیتک ما تستحقّه؟، نظیره قوله: هَلْ ثُوِّبَ الْکُفَّارُ ما کانُوا یَفْعَلُونَ‏. و «الْإِنْسانِ» آدم (ع). حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ اى- قد أتى علیه زمان من الدّهر لم یکن له ذکر و ان کان شیئا لانّه کان ترابا و طینا اوّلا لا یذکر و لا یعرف و لا یدرى ما اسمه و لا ما یراد به ثمّ نفخ فیه الرّوح فصار مذکورا للخلق و الملائکه معروفا لهم.

روى فی التّفسیر: انّ آدم کان مطروحا بین مکه و الطائف جسدا لا روح فیه اربعین سنه، ثمّ من حماء مسنون اربعین سنه، ثمّ من صلصال اربعین سنه، ثمّ خلقه بعد مائه و عشرین سنه.

و روى انّ عمر سمع رجلا یقرأ هذه الآیه: لَمْ یَکُنْ شَیْئاً مَذْکُوراً فقال عمر: لیتها تمّت، یرید لیته بقى على ما کان. و قیل: الانسان بنو آدم، و الحین مدّه لبثه فی بطن امّه تسعه اشهر الى ان صار شیئا مذکورا. و یحتمل انّ «الانسان» عامّ و حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ زمان، فتره الرّسل بعد عیسى (ع). لَمْ یَکُنْ شَیْئاً مَذْکُوراً اى- لم یذکروا یوحى و لا بعث الیهم رسول فی تلک المدّه.

إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ‏ یعنى: اولاد آدم‏ مِنْ نُطْفَهٍ اى- منّى الرّجل و منّى المرأه «امشاج» اخلاط یعنى: ماء الرّجل و ماء المرأه یختلطان فی الرّحم فیکون منهما الولد؛ فماء الرّجل ابیض غلیظ و ماء المرأه اصفر رقیق، فایّهما علا صاحبه کان الشّبه له.

و ما کان من عصب و عظم فمن نطفه الرّجل و ما کان من لحم و دم فمن ماء المرأه.

و فی الخبر: «ما من مولود الّا و قد ذرّ على نطفته من تربه حفرته کلّ واحد منهما مشیج بالآخر.

و «أَمْشاجٍ» جمع مشیج، و قیل: جمع مشج؛ یقال: مشجت الشّى‏ء اى خلطته.

و وصف النّطفه بالامشاج و هی جمع لانّ النّطفه فی معنى النّطف، کما انّ الانسان فی معنى الانس، لانّهما جمیعا من اسماء الاجناس. و قال ابن مسعود: الامشاج: العروق الّتى ترى فی النّطفه. و قال الحسن: من نطفه مشجت بدم و هو دم الحیضه، فاذا حبلت ارتفع الحیض. و قال قتاده هى اطوار الخلق نطفه ثمّ علقه ثمّ مضغه ثمّ عظما ثمّ یکسوه لحما ثمّ ینشئه خلقا آخر.

و قال ابن عیسى: الامشاج الاخلاط من الطّبائع الّتى رکب علیها الحیوان من الحراره و البروده و الرّطوبه و الیبوسه. «نَبْتَلِیهِ» اى- نختبره بالأمر و النّهى. و قیل: فیه تقدیم و تأخیر اى- فَجَعَلْناهُ سَمِیعاً بَصِیراً، لنبتلیه لانّ الابتلاء لا یقع الّا بعد تمام الخلقه، و اللَّه عزّ و جلّ یبتلى لیخرج ما علم من عبده فیراه و یریه.

إِنَّا هَدَیْناهُ السَّبِیلَ‏ اى- بیّنّا له سبیل الحقّ و الباطل و الهدى و الضّلاله و عرفناه طریق الخیر و الشّرّ. کقوله: وَ هَدَیْناهُ النَّجْدَیْنِ‏. إِمَّا شاکِراً بتوفیقنا ایّاه‏ وَ إِمَّا کَفُوراً بخذلاننا ایّاه، اى- خلقناه شقیّا او سعیدا على ما اردناه.

و قیل: معنى الکلام الجزاء، یعنى: بیّنّا لهم الطّریق ان شکرا و کفر و الشّاکر المؤمن، شکر المنعم نعمته فعبده؛ و الکفور: الکافر کفر المنعم نعمته فعبد غیره. و الشّکر فی القرآن بمعنى الایمان کثیر، و الکفران بمعنى الکفر کثیر، و هو صریح فی قوله تعالى: إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنْکُمْ‏ الى قوله: یَرْضَهُ لَکُمْ‏ ثمّ بیّن ما للفریقین.

فقال:إِنَّا أَعْتَدْنا لِلْکافِرِینَ سَلاسِلَ‏ یعنى: فی جهنّم کلّ سلسله سبعون ذراعا.

قرأ نافع و الکسائى و ابو بکر عن عاصم: «سلاسلا» و «قواریرا» قواریرا کلهنّ باثبات الالف فی الوقف و بالتّنوین فی الوصل. و قرأ ابن کثیر: «قواریر الاولى بالالف فی الوقف و لا تنوین فی الوصل و سلاسل و قواریر الثّانیه بلا الف و لا تنوین.

و قرأ ابو عمرو و ابن عامر و حفص: سلاسلا و قواریر الاولى بالالف فی الوقف و بغیر تنوین فی الوصل و قواریر الثّانیه بغیر الف و لا تنوین‏ وَ «أَغْلالًا» جمع غلّ و هو القید الّذى یجمع الیمین و العنق «وَ سَعِیراً» نار موقده.

إِنَّ الْأَبْرارَ یعنى: المؤمنین الصّادقین فی ایمانهم، المطیعین لربّهم، و احدهم بارّ، مثل شاهد و اشهاد و ناصر و انصار، و برّ ایضا مثل نهر و انهار «یَشْرَبُونَ» فی الآخره «مِنْ کَأْسٍ» فیه شراب، اى- خمر یأخذونها «کأسا» و یردّونها اناء کانَ مِزاجُها کافُوراً اى- یمزج لهم بالکافور لبرده و عذوبته و طیب عرفه.

و قیل: یخلط برائحه الکافور و یختم بالمسک. و قال اهل المعانى: اراد کالکافور فی بیاصه و طیب ریحه و برده، لانّ الکافور لا یشرب کقوله: «حَتَّى إِذا جَعَلَهُ ناراً» اى- کنار و قال ابن کیسان: طیبت بالکافور و المسک و الزّنجبیل.

و قال الواسطى: لمّا اختلفت احوالهم فی الدّنیا اختلف اشربتهم فی الآخره. و کأس الکافور برّدت الدّنیا فی صدورهم و قوله:«عَیْناً» نصب على البدل من الکافور. و قیل: نصب على الحال، و قیل: نصب‏ على المدح. و قیل: من عین. و قوله: «بها» الباء زیاده وصله، اى- یشربها.

و قیل الباء بمعنى: من، اى- یشرب منها عِبادُ اللَّهِ یُفَجِّرُونَها تَفْجِیراً اى- یشقّقونها فی جنانهم و منازلهم و یقودونها حیث شاؤا من قصورهم و غرفهم، کمن یکون له نهر فی الدّنیا یفجرها هنا و هاهنا الى حیث یرید.

و قیل: هى عین فی دار النّبی (ص) تفجر الى دور الانبیاء علیهم السّلام و المؤمنین، ثمّ وصف هؤلاء و ذکر حالهم فی الدّنیا فقال تعالى:یُوفُونَ بِالنَّذْرِ قال قتاده. یعنى: بما فرض اللَّه تعالى علیهم من الصّلاه و الزّکاه و الحجّ و غیرها من الواجبات. و قال مجاهد و عکرمه: اذ انذروا فی طاعه اللَّه و فوا به.

و فی الخبر عن رسول اللَّه (ص) قال: «من نذر ان یطیع اللَّه فلیطعه و من نذر ان یعصى اللَّه فلا یعصه»

و نهى رسول اللَّه (ص) عن النّذر و امر بالوفاء به و معنى النّذر الایجاب. وَ یَخافُونَ یَوْماً اى- عقوبه یوم‏ کانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً اى- فاشیا ممتدّا منتشرا و هو یوم القیامه یقال استطار الصّبح اذا امتدّ و انتشر. قال مقاتل: کان شرّه فاشیا فی السّماوات فانشقّت و تناثرت الکواکب و کوّرت الشّمس و القمر و فزعه الملائکه، و فی الارض نسفت الجبال و غارت المیاه و تکسر کلّ شى‏ء على الارض من جبل و بناء.

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى‏ حُبِّهِ‏ اى- على حبّهم ایّاه و حاجتهم الیه فی حال الضّیق و الجوع و قلّه الطّعام. و قیل: على حبّ الاطعام. و قیل: على حبّ اللَّه عزّ و جلّ مسکینا فقیرا لا مال له، و یتیما صغیرا لا اب له، و اسیرا. قال مجاهد و سعید بن جبیر و عطا: هو المسجون من اهل القبله یحبس فی حقّ و قال قتاده: امر اللَّه بالاسراء ان یحسن الیهم و ان اسراءهم یومئذ لاهل الشّرک، فاخوک المسلم احقّ ان تطعمه.

و قیل: الاسیر: المملوک.

و قیل: المرأه لقول النّبی (ص) اتّقوا اللَّه فی النّساء فانّهنّ عندکم عوان.

ابن عباس گفت: این آیت در شأن امیر المؤمنین على (ع) فرو آمد و خاندان وى، و سبب آن بود که حسن و حسین علیهما السّلام هر دو بیمار شدند، رسول خدا (ص) بعیادت ایشان شد، با جمعى یاران، گفتند: «یا با الحسن لو نذرت على ولدیک نذرا» اگر نذرى کنى بر امید عافیت و شفاى فرزندان مگر صواب باشد. على (ع) نذر کرد که اگر فرزندان مرا ازین بیمارى شفا آید و عافیت بود، شکر آن را سه روز روزه دارم، تقرّبا الى اللَّه عزّ و جلّ و طلبا لمرضاته. فاطمه زهرا علیها السّلام.

همین کرد، سه روز روزه نذر بر خود واجب کرد، کنیزکى داشتند نام وى فضّه بر موافقت ایشان همین نذر کرد ان برأ سیّد اى ممّا بهما صمت للَّه ثلاثه ایّام شکرا. پس ربّ العالمین ایشان را عافیت و صحّت داد، و ایشان بوفاء نذر باز آمدند و روزه داشتند، و در خانه ایشان هیچ طعام نه که روزه گشایند. على مرتضى (ع) از جهودى خیبرى، نام وى شمعون قرض خواست. آن جهود سه صاع جو بقرض بوى داد.

فاطمه زهرا علیها السّلام از آن جو یک صاع بآسیا دست آرد کرد و پنج قرص از آن بپخت. وقت افطار فرا پیش نهادند تا خورند. مسکینى فرا[۸] در سراى آمد آن ساعت و گفت:السّلام علیکم یا اهل بیت محمد، مسکین من مساکین المسلمین اطعمونى اطعمکم اللَّه من موائد الجنّه. سخن درویش بسمع على (ع) رسید، على (ع) روى فرا فاطمه علیهما السّلام کرد، گفت:

فاطم ذات المجد و الیقین‏ یا بنه خیر النّاس اجمعین‏
اما ترین البائس المسکین‏ قد قام بالباب له حنین‏
یشکو الى اللَّه و یستکین‏ یشکو الینا جائع حزین‏

فاطمه علیها السّلام او را جواب داد:

امرک یا بن عمّ سمع طاعه ما بى من لوم و لا ضراعه
ارجو اذا اشبعت ذا مجاعه الحق بالاخیار و الجماعه

و ادخل الخلد و لى شفاعه آن گه طعام که پیش نهاده بود، جمله بدرویش دادند، و بر گرسنگى صبرکردند تا دیگر روز فاطمه علیها السّلام صاعى دیگر جو آرد کرد و از آن نان پخت.

چون شب در آمد، وقت افطار در پیش نهادند، یتیمى از اولاد مهاجران بر در بایستاد[۹].

گفت: السّلام علیکم یا اهل بیت محمد (ص)، یتیم من اولاد المهاجرین استشهد والدى یوم العقبه اطعمونى اطعمکم اللَّه من موائد الجنّه. على چون سخن آن یتیم شنید، روى فرا فاطمه کرد علیهما السّلام گفت:

فاطم بنت السّیّد الکریم‏ قد جاءنا اللَّه بذا الیتیم‏
من یرحم الیوم فهو رحیم‏ موعده فی جنّه النّعیم‏

فاطمه علیها السّلام جواب داد:

انّى لاعطیه و لا ابالى‏ و اوثر اللَّه على عیالى‏
امسوا جیاعا و هم اشبالى‏ اصغرهم یقتل فی القتال.

هم چنان طعام که در پیش بود، جمله بیتیم دادند و خود گرسنه خفتند- دیگر روز آن صاع که مانده بود، فاطمه علیها السّلام آن را آرد کرد و بنان پخت و بوقت خوردن اسیرى بر در سراى بایستاد گفت: السّلام علیکم یا اهل بیت النّبوّه اطعمونى اطعمکم اللَّه من موائد الجنّه. آن طعام باسیر دادند، سه روز بگذشت که اهل بیت على (ع) هیچ طعام نخوردند و بر گرسنگى صبر کردند و آن ما حضر که بود ایثار کردند، مرد درویش را و یتیم را و اسیر را، تا ربّ العالمین در شأن ایشان آیت فرستاد:وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى‏ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً.

قوله: إِنَّما نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ‏ هذه حکایه عن عقود القلب و النّیّات، و القول هاهنا مضمر، یعنى: و یقولون فی انفسهم‏ إِنَّما نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ‏ اى- لطلب ثوابه و لرؤیته‏ لا نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزاءً اى- مکافاه «وَ لا شُکُوراً» اى- شکرا، یعنى:و لا ان یثنى به علینا. الشّکور مصدر کالعقود و الدّخول و الخروج. قال مجاهد و سعید بن جبیر: انّهم لم یتکلّموا به و لکن علم اللَّه ذلک من قلوبهم فاثنى علیهم.

إِنَّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا یَوْماً اى- عقوبه یوما «عَبُوساً» اى- ضیّقا کریها تعبس فیه الوجوه من هوله و شدّته و نسب العبوس الى الیوم کما یقال: یوم صائم و لیل‏ نائم، و قیل: وصف الیوم بالعبوس ممّا فیه من الشّدّه. «قَمْطَرِیراً» شدیدا غلیظا اشدّ ما یکون من الایّام و اطوله فی البلاء. سئل الحسن عن القمطریر، فقال: سبحان اللَّه ما اشدّ اسمه و هو اشدّ من اسمه؛

و قیل: العبوس و القمطریر کلاهما من صفه وجه الانسان فی ذلک الیوم؛ العبوس بالشّفتین و القمطریر بقبض الجبهه و الحاجبین.

فَوَقاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذلِکَ الْیَوْمِ‏ یعنى الّذین یخافون‏ وَ لَقَّاهُمْ نَضْرَهً وَ سُرُوراً اى- اعطاهم «نَضْرَهً» فی وجوههم‏ وَ «سُرُوراً» فی قلوبهم.

وَ جَزاهُمْ بِما صَبَرُوا على طاعه اللَّه و اجتناب معاصیه و قیل: على ما صبروا على الفقر و الصّوم و الجوع.

و فی الخبر سئل رسول اللَّه (ص) عن الصّبر. فقال:«الصّبر اربعه: اوّلها الصّبر عند الصّدقه الاولى، و الصّبر على اداء الفریضه[۱۰]، و الصّبر على اجتناب محارم اللَّه، و الصّبر على المصائب»

قوله: جَنَّهً وَ حَرِیراً قال الحسن: ادخلهم الجنّه و البسهم الحریر. کقوله:«وَ لِباسُهُمْ فِیها حَرِیرٌ». و قیل: حریر الجنّه اوراق الاشجار. و قیل: الحریر کنایه عن لین العیش.

مُتَّکِئِینَ فِیها اى- فی الجنّه عَلَى الْأَرائِکِ‏ اى- على السّرور فی الحجال و لا یکون اریکه الّا اذا اجتمعا. قال مقاتل: الارائک السّرور فی الحجال من الدّر و الیاقوت موضونه بقضبان الذّهب و الفضّه و الوان الجواهر. و قیل: الاریکه ما یتّکاء علیه‏ لا یَرَوْنَ فِیها شَمْساً وَ لا زَمْهَرِیراً اى- قیظا و لا شتاء. قال قتاده: علم اللَّه سبحانه انّ شدّه الحرّ یوذى و شدّه البرد یوذى. فَوَقاهُمُ اللَّهُ‏ اذیهما جمیعا.

و قال مقاتل: الزّمهریر: شی‏ء مثل رؤس الإبر ینزل من السّماء فی غایه البرد،

و فی الخبر عن النّبی (ص) قال: اشتکت النّار الى ربّها فقالت أکل بعضى بعضا، فنفّسى فاذن لها فی کلّ عامّ بنفسین نفس فی الشّتاء و نفس فی الصّیف، فاشدّ ما تجدون من البرد من زمهریر جهنّم و اشدّ ما تجدون من الحرّ من حرّها.

روى عن ابن عباس قال: فبینا اهل الجنّه فی الجنّه اذا رأوا ضوء کضوء الشّمس و قد اشرقت الجنان لها فیقول اهل الجنّه: یا رضوان قال ربّنا عزّ و جلّ: لا یَرَوْنَ فِیها شَمْساً وَ لا زَمْهَرِیراً فیقول لهم رضوان: لیست‏ هذه بشمس و لا قمر و لکن هذه فاطمه و علىّ ضحکا ضحکا اشرقت الجنان من نور ضحکهما

و فیهما انزل اللَّه تعالى: هَلْ أَتى‏ عَلَى الْإِنْسانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ الى قوله: وَ کانَ سَعْیُکُمْ مَشْکُوراً.

وَ دانِیَهً منصوب عطفا على قوله: مُتَّکِئِینَ‏. و قوله: عَلَیْهِمْ ظِلالُها اى- قربت اشجار الجنّه منهم حتّى صارت کالمظلّه علیهم و ان لم یکن هناک شمس‏ وَ ذُلِّلَتْ قُطُوفُها تَذْلِیلًا اى- ادنیت ثمارها لهم یتمکّنون من قطافها على الحال الّتى هم علیها قیاما و قعودا و مضطجعین تدنّى. الیهم.

قال مجاهد: ارضى ارض الجنّه من و رق و ترابها المسک و اصول شجرها ذهب و افنانها لؤلؤ و زبرجد و یاقوت و الثّمر تحت ذلک، فمن أکل قائما لم یوذه و من أکل قاعدا لم یوذه و من أکل مضطجعا لم یوذه؛ فذلک قوله عزّ و جلّ: وَ ذُلِّلَتْ قُطُوفُها تَذْلِیلًا.

وَ یُطافُ عَلَیْهِمْ بِآنِیَهٍ مِنْ فِضَّهٍ اى- یدیر علیهم خدمهم کؤس الشّراب و هى من فضّه و قیل: اوانى بیوتهم من فضّه. وَ أَکْوابٍ‏ جمع کوب و هو الإبریق لا عروه له، و قال مجاهد: هى الاقداح‏ کانَتْ قَوارِیرَا قَوارِیرَا مِنْ فِضَّهٍ اى- لها بیاض الفضّه و صفاء القواریر، یرى ما فی داخلها من خارجها و الاختیار ترک الصّرف فی قواریر و من صرف الاوّل فلکونه رأس آیه مرافقه للآیات الّتى تقدّمت و تأخّرت، و من صرف الثّانی ایضا فقد اتّبع اللّفظ اللّفظ على عاده العرب کقولهم: جحر ضب خرب.

قوله: قَدَّرُوها تَقْدِیراً اى- جعلت الاکواب على قدر ربّهم، اى- لا تزید على مقدار شربهم و لا تنقص، اى- قدّرها لهم السّقاه و الخدم الّذین یطوفون علیهم یقدّرونها، ثمّ‏ یُسْقَوْنَ‏ و قیل: قدّروا فی انفسهم شیئا و تمنّوه فکان کما تمنّوه.

وَ یُسْقَوْنَ فِیها اى- فی الجنّه کَأْساً من خمر کان‏ مِزاجُها زَنْجَبِیلًا یشوّق و یطرب و الزّنجبیل ممّا کانت العرب تستطیبه جدّا فوعدهم اللَّه تعالى: انّهم یسقون فی الجنّه الکأس الممزوجه بزنجبیل الجنّه، و لا یشبه زنجبیل الجنّه زنجبیل الدّنیا، زنجبیل الجنّه لا مراره فیها و لا عفوصه.

قال ابن عباس: کلّ ما ذکر اللَّه فی القرآن ممّا فی الجنّه و سمّاه له فی الدّنیا مثل. و قیل: هو عین فی الجنّه یوجد منها طعم الزّنجبیل یشربها المقرّبون صرفا و تمزج لسائر اهل الجنّه. قال ابن عیسى اذا مزج الشّراب بالزّنجبیل فاق فی الالذاذ عَیْناً فِیها تُسَمَّى سَلْسَبِیلًا اى- یسقون من عین فی الجنّه تسمّى سلسبیلا» اى- سلسله منقاده لهم جدیده الجریه یصرّفونها حیث شاؤا. و قیل: طیّبه الطّعم و المذاق،

تقول:هذا شراب سلسل و سلسلال و سلسبیل. قال مقاتل بن حیّان: سمّیت سلسبیلا لانّها تسیل علیهم فی الطّرق و فی منازلهم تنبع من اصل العرش من جنّه عدن الى اهل الجنان و شراب الجنّه على برد الکافور و طعم الزّنجبیل و ریح المسک و قال الزّجاج: سمّیت سلسبیلا لانّها فی غایه السّلاسه تتسلسل فی الحلق و معنى قوله: «تُسَمَّى» اى- توصف لانّ اکثر العلماء على انّ سلسبیلا، صفه لا اسم و فی تفسیر ابن المبارک معناه: سل سبیلا الیها، اى- سل اللَّه الیها سبیلا، فیحتمل ان تکون العین مسمّاه بهذه الجمله و یحتمل ان یکون الکلام قد تمّ على قوله «تُسَمَّى» اى تذکر ثمّ استأنف فقال: سل سبیلا و اتّصاله فی المصحف لا یمنع صحّه هذا التّأویل لکثره امثاله.

وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ‏ اى- غلمان ینشئهم اللَّه لخدمه المؤمنین و قیل: هم الاطفال لتسمیتهم ولدانا من الولاده «مُخَلَّدُونَ» اى- دائمون لا یموتون و لا یهرمون و قیل: «مُخَلَّدُونَ» اى- محلّون علیهم الحلىّ مشتقّ من الخلده و هی جماعه الحلىّ.

و قیل: «مُخَلَّدُونَ»، مقرّطون مستورون. إِذا رَأَیْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ‏ لبیاضهم و حسنهم‏ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً و اللّؤلؤ اذا نثر من الخیط على البساط کان احسن منه منظوما، و قیل: انّما شبّهوا بالمنثور لانتثارهم فی الخدمه و لو کانوا صفّا لشبّهوا بالمنظوم، و قیل: معناه کانّهم خلقوا من اللّؤلؤ المنثور لصفاء الوانهم و رقّه ابدانهم.

و فی التّفسیر: ما من انسان من اهل الجنّه الّا و یخدمه الف غلام.وَ إِذا رَأَیْتَ ثَمَ‏ یعنى: الجنّه رَأَیْتَ نَعِیماً وَ مُلْکاً کَبِیراً و قیل: معناه‏ وَ إِذا رَأَیْتَ‏ ببصرک الجنّه رأیت ثمّ نعیما لا یوصف و ملکا کبیرا یدوم و لا ینقطع ادناهم منزله من ینظر فی ملکه مسیره الف عام یرى اقصاه کما یرى ادناه و قال مقاتل و الکلبى: هو انّ رسول ربّ العزّه من الملائکه لا یدخل علیه الّا باذنه.و قیل:الملک الکبیر قوله: لهم ما یشاءون فیها.

عالِیَهُمْ ثِیابُ سُندُسٍ‏ قرأ اهل المدینه و حمزه: عالیهم ساکنه الیاء مکسوره الهاء، فیکون رفعا بالابتداء و خبره‏ ثِیابُ سُندُسٍ‏. و قرأ الآخرون بنصب الیاء و ضمّ الهاء فیکون نصبا على الحال، اى- یطوف علیهم ولدان و علیهم ثیاب سندس فیکون حالا للولدان و یجوز ان یکون حالا للابرار. و قیل: عالِیَهُمْ‏ اى- فوقهم‏ ثِیابُ سُندُسٍ‏ فیکون منصوبا على الظّرف و السّندس من الدّیباج و الحریر ما رقّ و الاستبرق.

ما غلظ. قرأ نافع و حفص: خُضْرٌ وَ إِسْتَبْرَقٌ‏ مرفوعین، عطفا على الثّیاب. و قرأهما حمزه و الکسائى: مجرورین و قرأ ابن کثیر و ابو بکر: خضر بالجرّ و استبرق بالرّفع، و قرأ ابو جعفر و اهل البصره و الشّام: على ضدّه، فالرّفع على نعت الثّیاب و الجرّ على نعت السّندس‏ وَ حُلُّوا أَساوِرَ مِنْ فِضَّهٍ یجوز ان یکون صفه للابرار و ان یکون صفه للولدان، و معناه: لبسوا فی الجنّه أَساوِرَ مِنْ فِضَّهٍ؛

قیل: یوافق اسمه اسم الفضّه فی الدّنیا و لکن عینه اجل من عین الفضّه الّتى فی الدّنیا، و قال فی موضع آخر: «أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ». قیل: الفضّه للخدم و الذّهب للمخدوم. و قیل: الفضّه للرّجال و الذّهب للنّساء، و قیل: یجمع بینهما، و قیل: فی ید کلّ واحد منهم ثلاثه اسوره واحد من فضّه و آخر من ذهب و آخر من لؤلؤ وَ سَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً اى- طاهرا من الاقذار و الاقذاء لم تدنّسه الایدى و لم تدسّه الا رجل کخمر الدّنیا.

قال ابو قلابه و ابراهیم:یعنى انّه لا یصیر بولا نجسا و لکنّه یصیر رشحا فی ابدانهم کریح المسک و ذلک انّهم یؤتون بالطّعام فاذا کان آخر ذلک اتوا بالشّراب الطّهور فیشربون فیطهر بطونهم و یصیر ما اکلوا رشحا یخرج من جلودهم اطیب من المسک الاذفر و تضمر بطونهم و تعود شهوتهم. و قیل: یطهّرهم من کلّ اذى و من کلّ غلّ و غشّ، کقوله: «وَ نَزَعْنا ما فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ»

و قال جعفر: یطهّرهم به عن کلّ شی‏ء سواه اذ لا طاهر من تدنّس بشی‏ء من الاکوان و قال بعضهم: صلّیت خلف سهل بن عبد اللَّه العتمه فقرأ قوله: وَ سَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً فجعل یحرّک فمه کانّه یمصّ شیئا فلمّا فرغ من صلوته قیل له: أ تقرأ ام تشرب؟- قال: و اللَّه لو لم اجد لذّته عند قراءته کلذّتى عند شربه ما قرأته.

إِنَّ هذا کانَ لَکُمْ جَزاءً اى- یقال لهم انّ هذا کان لکم جزاء باعمالکم‏ وَ کانَ سَعْیُکُمْ‏ اى- عملکم فی الدّنیا بطاعه اللَّه‏ مَشْکُوراً محمودا یثنى به علیکم‏ 

و قیل: عملکم مثاب علیه باکثر منه من قولهم دابّه شکور اذا اظهرت من السّمن فوق ما تعطى من العلف، فالعمل المشکور ان یکون الثّواب علیه کثیرا.

إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ تَنْزِیلًا اى- فرقنا انزاله فانزلناه آیه بعد آیه فی سنین کثیره.

فَاصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ‏ اى- ارض بقضائه و احبس نفسک على حدّ الشّریعه على ما امرت به من الاحکام‏ وَ لا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ کَفُوراً. الآثم: الفاجر، و الکفور:المبالغ فی الکفر «او» هاهنا بمعنى الواو، کانّه قال: و لا تطع منهم آثما و لا کفورا.

قال قتاده: اراد بالآثم الکفور ابا جهل، و ذلک انّه لما فرض على النّبی (ص) و هو یومئذ بمکّه نهاه ابو جهل عنها و قال لئن رأیت محمدا یصلّى لاطانّ على عنقه؛ فانزل اللَّه هذه الآیه.

و قال مقاتل: اراد بالآثم عتبه بن ربیعه، قال للنّبى (ص): ان کنت صنعت ما صنعت لاجل النّساء فقد علمت قریش انّى من اجملها بناتا فانا ازوّجک ابنتى و اسوقها الیک بغیر مهر، فارجع عن هذا الامر! و قوله: «أَوْ کَفُوراً» یعنى:الولید بن المغیره،

قال للنّبى (ص): یا محمد ان کنت صنعت ما صنعت من اجل المال، فقد علمت قریش انّى من اکثرهم مالا، فانا اعطیک من المال حتّى ترضى فارجع عن هذا الأمر فانزل اللَّه عزّ و جلّ‏ وَ لا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ کَفُوراً.

وَ اذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ بُکْرَهً وَ أَصِیلًا بُکْرَهً اى- صلاه الفجر و أَصِیلًا صلاه الظّهر و العصر.

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَاسْجُدْ لَهُ‏ صلاه العشائین‏ وَ سَبِّحْهُ لَیْلًا طَوِیلًا اى- التّطوّع بصلاه اللّیل، و قیل: المراد به الادامه على ذکر اللَّه فی الاوقات کلّها.

إِنَّ هؤُلاءِ یعنى: کفّار مکه یُحِبُّونَ الْعاجِلَهَ اى- الدّار العاجله و هی الدّنیا؛ وَ یَذَرُونَ وَراءَهُمْ‏ یعنى: امامهم و قدّامهم، کقوله: «وَ کانَ وَراءَهُمْ مَلِکٌ‏ وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ» «یَوْماً ثَقِیلًا» اى- یترکون الاستعداد لیوم ثقیل شدید عقوبته على الکافرین و هو یوم القیامه.

نَحْنُ خَلَقْناهُمْ وَ شَدَدْنا أَسْرَهُمْ‏ اى- خلقهم، یقال: اسر الرّجل احسن الاسر، اى- خلق احسن الخلق؛ و قیل: احکمنا خلقهم و مفاصلهم و اوصالهم بعضا الى‏ بعض بالعروق و العصب؛ و قیل: معناه حفظ علیهم مخارج حاجاتهم یمسکها متى شاء و یرسلها متى شاء. وَ إِذا شِئْنا بَدَّلْنا أَمْثالَهُمْ تَبْدِیلًا اى- اذا شئنا اهلکناهم و جئنا باشباههم فجعلناهم بدلا منهم.

إِنَّ هذِهِ‏ اى- هذه السّوره و هذه الآیات تذکره، اى- عظه و تذکیر للخلق و تبیین ما هو خیر لکم‏ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى‏ رَبِّهِ سَبِیلًا اى- الى ثواب ربّه بطاعته و ایمانه و توبته و اتّباع رسله. «سَبِیلًا» اى- وسیله، ثمّ اخبر انّ ذلک لیس بموکول الى مشیّتهم فانّ المدار فیه على المشیّه القدیمه فقال:وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ‏ اى- لستم تشاءون الّا بمشیّه اللَّه انّ الامر الیه لا الیکم. قرأ ابن کثیر و ابن عامر و ابو عمرو: یشاءون بالیاء و قرأ الباقون بالتّاء إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلِیماً عالما بالمهتدى و الضّالّ «حَکِیماً» فیما شاء بمن شاء.

یُدْخِلُ مَنْ یَشاءُ فِی رَحْمَتِهِ‏ اى- فی جنّته و هو المؤمنون المطیعون، و قیل:یوفّق من یشاء لطاعته فی الدّنیا و یدخل الجنّه من یشاء منهم فی الآخره.

و قیل:«فِی رَحْمَتِهِ» اى- فی دینه. وَ الظَّالِمِینَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِیماً اى- و یعذّب الظّالمین الکافرین عذابا وجیعا.

 

 

النوبه الثالثه

قوله تعالى: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ اسم جبّار توحّد فی آزاله بوصف جبروته و تفرّد فی آباده بنعت ملکوته. فازله ابده، و ابده ازله. جبروته ملکوته، و ملکوته جبروته. احدىّ الوصف، صمدىّ الذّات، سرمدىّ الصّفات، لا یشبهه کفو فی ذاته و صفاته. و لا یستفزّه لهو فی اثبات مصنوعاته و لا یعتریه سهو فی علمه و حکمته و لا یعترضه لغو فی قوله و کلمته فهو حکیم لا یلهو و علیم لا یسهو. و کریم یثبت و یمحوا، فالصّدق قوله، و الخلق خلقه و الملک ملکه.

بنام او که عقلها خیره در جلال و عظمت او، بنام او که خردها سراسیمه در عالم مشیّت بى علّت او، بنام او که برهان کبریاء او هم کبریاء او، دلیل هستى او هم هستى او. بنام او که عبارت از مدح و ثناء او بدستورى او، یاد داشت و یاد کرد او بفرمان او. بنام او که طلب او بکشش او و یافت او بعنایت او. کدام تن بینى نه گداخته قهر او؟ و کدام دل بینى نه نواخته لطف او؟ کدام جانست نه در مخلب باز عزّت او؟ کدام سرست نه سرمست شراب محبّت او، کدام چشم است نه منتظر دیدار او.

کدام گوش است نه در آرزوى گفتار او. رو بزاویه درویشان گذرى کن تا بینى سوز طلب او، بکوى خراباتیان شو تا بینى درد نایافت او. در کلیساى ترسایان نشاط جست و جوى او، در کنشت جهودان آرزوى یافت او، در آتشگاه گبران درد واماندگى از او.

دل داده بسى بینم و دلدار یکى‏ جوینده یار بى عدد، یار یکى.

الهى همه عالم ترا میخواهند. کار آن دارد که تا تو کرا خواهى بناز کسى که تو او را خواهى که اگر برگردد ز تو او را در راهى. قوله تعالى:

هَلْ أَتى‏ عَلَى الْإِنْسانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ مفسّران گفتند: انسان اینجا آدم است و حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ اشارتست بآن روزگار که جسدى بود بیروح میان مکه و طایف افکنده چهل سال، اگر کسى گوید: چه حکمتست در آن که آدم را چهل سال میان مکه و طایف چنان بگذاشت و در آفرینش وى مهلت افکند؟- جواب آنست که: ظاهر آدم از گل بود و در گل مهلت نمى ‏بایست، امّا در دل مهلت مى‏بایست؛ نه مهلت قدرت میگویم که مهلت حشمت میگویم. آدم نه چون دیگر مخلوقات بود که آفرینش ایشان به کن فیکون تمام شد. آدم در آفرینش اصل بود و دیگر مخلوقات تبع وى بود، هر چه آفرید از بهر آدم آفرید و آدم را از بهر خود آفرید«خلقتک فردا لفرد».

در نهاد آدم دلى مى ‏باید که مرا شناسد، زبانى مى ‏باید که مرا ستاید، دیده ‏اى مى ‏باید که مرا بیند، دستى مى‏ باید که کاس وصل گیرد، قدمى مى‏ باید که در راه ما رود. اگر بلحظتى در وجود آرم قدرت خود آشکارا کرده باشم، و اگر سالها در میان آرم حشمت و بزرگى وى پیدا کرده باشم، و ما حشمت دوستان خود آشکارا کردن دوسترا ز آن داریم که قدرت خود نمودن، زهى دولت و کرامت که از درگاه عزّت روى به آدم نهاد که او را بصد هزار ناز و اعزاز در راه آورد و طراز راز «إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى‏ آدَمَ» بر کسوت دولت او کشید. و خال اقبال‏ «وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی»

بر رخسار جمال صفوت او زد، و خلعت رفعت‏ «لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَّ» در وى پوشید و بمقامیش رسانید که در صف صفوت بر بساط شهود او را شراب محبّت داد. وز مناط ثریّا تا منقطع ثرى امین حشمت اویست و ملائکه ملکوت را سجود او فرمود و آن گه با اینهمه کرامت که با وى کرد حشمت و رتبت و منزلت وى پدید نیامد، تا خطاب‏ «وَ عَصى‏ آدَمُ» درو پیوست؛ آن گه حشمت وى پیدا شد. زیرا که نواخت در وقت موافقت دلیل کرامت نبود، نواخت در وقت مخالفت دلیل عزّ و کرامت بود.

آدم چون بر تخت جمال و کمال بود، تاج اقبال بر سر و حلّه کرامت در بر، چه عجب بود گر ملک و فلک او را خدمت کنند؟ عجب آن باشد که در وهده زلّت افتد و رقم‏ «وَ عَصى‏ آدَمُ» بر وى کشند و آن گه با عصیان و مخالفت تاج‏ «ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ» بر سر خود بیند! مردى که عیال دارد و با وى در صحبت است، او نداند که عیال خود را دوست میدارد، زیرا که آن محبّت پوشیده نعمت و صحبت است؛ باش تا فراق در میان افتد، آن گه دوستى پدید آید.

آدم دوست بود، لکن دوستى وى پوشیده نعمت بهشت بود، زیرا که نه هر کجا نعمت بود آنجا دوستى بود. همه روم پر از نعمت زر و سیم است و آنجا ذرّه‏اى محبّت نه؛ پس چون حجاب بهشت از پیش آدم برخاست، حقیقت محبّت آشکارا گشت.

ابلیس آن گه که ابلیس بود، کس ندانست که ابلیس است و نه نیز خود دانست، عابدى و ساجدى مى‏نمود، کمر خدمت بسته و چهره بآب موافقت شسته؛ چون پایش بلغزید، پدید آمد که نه دوست است و نه بنده؛ و آدم صفى دوست بود، لکن سرّ دوستى درستر نعمت بود، چون پایش بلغزید پدید آمد که هم دوست است و هم بنده.

إِنَّ الْأَبْرارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کانَ مِزاجُها کافُوراً براستى که نیکان و نیک مردان فردا در بهشت شراب مى‏آشامند از جام لطف، شرابى برنگ کافور، ببوى مشک، شرابى براندازه بایسته، نه از قدر بایست چیزى کاسته و نه افزونى بسر آمده؛ کاسته و دربایسته، هر دو عیب است و بهشت از عیب رسته.

عَیْناً یَشْرَبُ بِها عِبادُ اللَّهِ یُفَجِّرُونَها تَفْجِیراً چشمه‏اى از بوم بهشت روان و فرمان بهشتى بدو روان، مى‏رانند آن را چنان که میخواهند آنجا که خواهند؛در بالا و در نشیب، بر قصور و غرف، بر فرش و بساط، بر سندس و استبرق روان، دریابنده‏[۱۱] و رونده و بیجان، نه جامه ازو تر نه او را بر هیچ کدر گذر، چشمها بر هم گشاده، کافور در زنجبیل و زنجبیل در کافور، این از برودت رسته، و آن از حرارت دور؛ هر یکى بر حدّ اعتدال بداشته، نه مصنوع خلق و نه از خلق دریغ داشته؛ شراب بى کدر شارب بى سکر، ساقى دیده ور؛ شراب انس در جام قدس، در مجلس وجود، بر بساط شهود، از دست دوست در عین عیان، بى هیچ زحمت در میان. اى جوانمرد شراب آن شرابست که دست غیب در جام دل ریزد، دیده جان نوش کند:

و اسکر القوم دور کاس‏ و کان سکرى من المدیر.

قومى را شراب مست کرد، و مرا دیدار ساقى؛ لا جرم ایشان در آن مستى فانى شدند و من درین مستى باقى.

بزرگى را بخواب نمودند که: معروف کرخى گرد عرش طواف میکرد و ربّ العزّه فریشتگان را میگفت: او را شناسید؟- گفتند: نه- گفت: معروف کرخى است، بمهر ما مست شده، تا دیده او بر ما نیاید هشیار نگردد:

آن را که بدوستى ورا مست کنند عالم همه در همّت وى پست کنند
در دوستیش نیستیى هست کنند آن گه بشراب وصل سرمست کنند.

شراب دو است: یکى امروز، یکى فردا: امروز شراب ایناس و فردا شراب کاس؛ امروز شراب از منبع لطف روان، فردا شراب طهور از کف رحمن.

سَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً هر کرا امروز شراب محبّت نیست، فردا او را شراب طهور نیست؛ امروز شراب محبّت از کاس معرفت می آشامند و فردا شراب طهور در حضرت ملک غفور مى‏نوشند، امروز شراب محبّت در بهشت عرفان، و فردا شراب طهور در بهشت رضوان.

بهشت عرفان امروز دل عارفانست، دیوارش ایمان و اسلام و زمینش اخلاص و معرفت، اشجار تسبیح و تهلیل، انهار تقوى و توکّل، دور و قصور از علم و زهد، غرفه و منظر از صدق و یقین، رضوانش رضا بقضا؛ هر کرا امروز فردوس دل او آراسته بطاعت و عبادت بود، فردا او را فردوس رضوان بود؛ آن‏ فردوس که دیوار او از سیم و زر، زمین او از یاقوت و زبرجد، تربت از مشک و عنبر، انهار آب و شیر و مى و عسل، شراب تسنیم و رحیق و سلسبیل، طعام لحم طیر بر مائده خلد، خدمتکاران ولدان و غلمان غمگسار حورا و عینا، رفیقان حبیب و خلیل، حریفان شهداء و صالحین، صدّیق و فاروق و ذو النّورین و مرتضى؛ نشستگاه مساکن طیّبه، تکیه‏گاه سرر مرفوعه، تماشاگاه‏ «مَقْعَدِ صِدْقٍ» و حظیره قدس، نظاره گاه جلال و جمال حقّ؛ فردا همه مؤمنان حقّ را به بینند، امّا هر یکى بر قدر شناخت خویش بیند؛ انّ اللَّه یتجلّى للمؤمنین عامّه و لابى بکر خاصّه. چون کس را معرفت بو بکر نبود، کس را با او در دیدار شرکت نبود.

پیر طریقت گفت: «در دیدار بانبازى چه لذّت بود؟ مجلسى باید از زحمت اغیار خالى و دوست متجلّى و نگرنده در دیده فانى، آن چشم که درو نگرد هرگز فرا کرده نبود، آن دیده که او را دید بر آن دیده تاش نبود، خوانده او هرگز بدبخت نبود، نزدیک کرده او را در دو گیتى جاى نبود. مصحوب او را ببهشت حاجت نبود.مست او را جز ازو ساقى نبود وَ سَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً.

____________________________

[۱] ( ۱، ۲)- الف: آشمند

[۲] ( ۱، ۲)- الف: آشمند

[۳] ( ۳)- الف: مى‏ربایند آن را ربانیدنى.

[۴] ( ۴)- الف: مى‏طعام دهیم

[۵] ( ۱)- الف: و که.

[۶] ( ۲) زورین بر وزن و معنى زبرین است.

[۷] ( ۱)- الف: الانسان

[۸] ( ۱)- الف: بر.

[۹] ( ۱)- الف: بستاد.

[۱۰] ( ۱)- الف: الفرائض.

[۱۱] ( ۱)- الف: دریاونده.

کشف الأسرار و عده الأبرار// ابو الفضل رشید الدین میبدى جلد دهم

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *