ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن فضل بن حسن طبرسی سورة المزمّل 11 الی 19
[سوره المزمل (73): آيات 11 تا 19]
وَ ذَرْنِي وَ الْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَ مَهِّلْهُمْ قَلِيلاً (11)
إِنَّ لَدَيْنا أَنْكالاً وَ جَحِيماً (12)
وَ طَعاماً ذا غُصَّةٍ وَ عَذاباً أَلِيماً (13)
يَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَ الْجِبالُ وَ كانَتِ الْجِبالُ كَثِيباً مَهِيلاً (14)
إِنَّا أَرْسَلْنا إِلَيْكُمْ رَسُولاً شاهِداً عَلَيْكُمْ كَما أَرْسَلْنا إِلى فِرْعَوْنَ رَسُولاً (15)
فَعَصى فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ فَأَخَذْناهُ أَخْذاً وَبِيلاً (16)
فَكَيْفَ تَتَّقُونَ إِنْ كَفَرْتُمْ يَوْماً يَجْعَلُ الْوِلْدانَ شِيباً (17)
السَّماءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ كانَ وَعْدُهُ مَفْعُولاً (18)
إِنَّ هذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلاً (19)
ترجمه:
11- و مرا تكذيب كنندگان كه صاحبان نعمتند واگذار و اندكى مهلتشان ده آنان را (كه بزودى روزگارشان سپرى گردد).[1 ] البتّه نزد ما بندهاى گران و آتش سوزان است.
12- و نيز طعامى گلوگير نه (فرو رود و نه بيرون آيد) و شكنجه اى دردناك است.
13- اين شكنجه ها و فشارها واقع خواهد شد روزى كه زمين و كوهها بلرزد و كوهها پشته ريگ پراكنده گردد.
14- براستى ما پيامبرى بسوى شما (اى اهل مكّه) فرستاديم چنان كه پيامبرى بسوى فرعون فرستاديم.
15- و فرعون آن پيغمبر را نافرمانى كرد در نتيجه او را گرفتيم گرفتنى سخت.
16- (اى مشركان) اگر بر كفر خود باقى باشيد پس از (عذاب) روزى كه كودكان را پير بگرداند چگونه خود را نگاه ميداريد.
17- و آسمان بواسطه سختى آن روز شكافته شود وعده خداوند (بوقوع اين حوادث و پيش آمدها) شد نيست.
18- البتّه اين (آيه ها) پنديست پس هر كه خواهد (به وسيله پذيرفتن اين موعظه ها) بسوى پروردگار خويش راهى گيرد.
لغت:
يذر و يدع بمعنى ترك ميكند و واميگذارد است و گفته نميشود وذر و نه ودع چون ماضى آن دو استعمال نشده. و در جاى لزوم از ماضى فعل ترك استفاده ميشود. زيرا كه ابتداء بواو نزد آنان مكروه است و براى همين بدل كردند و او در اقتت كه وقتت بوده به همزه و او در تخمه و تراث را كه و خمه و وراث بوده بتاء.
(و النعمه) بفتح و زبر نون ملى و ميم و ضدّ آن خشونت و نعمت ثروت و منّت نيز آمده و نعمت بضمّ و پيش نون مسرّت و خوشحالى است گفته ميشود نعم عين و نعمة عين و نعمى عين (و انكال) كنده ها و زنجيرهاست و مفرد آن نكل و (الغصه) ماندن و گير كردن لقمه در گلوست كه نميتواند، خورنده آن آن را فرو برد و يا بيرون آرد ميگويند (غص بريقه) فرو برد به آب دهانش (يغصّ غصصا) غصّه ميخورد غصّه خوردنى و در دل او از اين موضوع غصّه است مثل عقرب و مار گزيده اى كه خوردن و نوشيدن بر او گوارا نيست.
عدى بن زيد گويد:
| لو بغير الماء حلقى شرق | كنت كالغصان بالماء اعتصارى | |
اگر بجز آب گلوى من اشراق و تر شود. مثل غصّه خورى خواهم بود كه ملتجى بآب شود (و كثيب) تل ريك را گويند و هلت الرّمل اهيله هيلا فهو مهيل وقتى كه آن را زير و رو كنند و از همين باب است حديث
(كيلو و لا تهيلوا)
بكشيد و زير و رو نكنيد و هر چيز سنگين و بيل است و از آنست كلّا مستوبل يعنى سنگين است و براى سنگينى آن فرو نميرود و از همين معنى است و بل و وابل و آن مكانيست كه بارانش بزرگ و زياد باشد و از اين باب است (و بال) و آن چيزيست كه بر نفس گران و سنگين باشد و وبيل نيز بمعنى عصاى سخت است.
طرفه گويد:
| فمرّت كهاة ذات خيف جلاله | عقيلة شيخ كالوبيل يلندد | |
پس نحر نمود شترانى كه كوهان بزرگ و داراى جلالت و مال گرانقدر كه متعلّق به بزرگى بود كه عصاى محكم و دشمنى شديدى بود.
شاعر تعريف ميكند پدر خود را و ميهماندارى او را.
تفسير:
آن گاه خداوند سبحان تهديد نمود كفّار را و مذمّت فرمود: (وَ ذَرْنِي) اى محمّد (وَ الْمُكَذِّبِينَ) آن كسانى كه تكذيب ميكند تو را در تبليغاتت و آنچه را كه ايشان را از توحيد و اخلاص عبادت و در روز بعث و جزاء ميخوانى و اين گفتار مانند گفتار گوينده اى است كه ميگويد واگذار مرا با او وقتى بخواهد او را تهديد كند و آن منصوبست بنا بر اينكه مفعول معه بوده باشد.
(أُولِي النَّعْمَةِ) يعنى صاحبان ثروت و توانگران در دنيا، يعنى مجازات و كيفر همه آنان با منست و تو دلت را مشغول بكيفر آنان مكن.
(وَ مَهِّلْهُمْ قَلِيلًا) اندكى آنان را مهلت و فرصت بده و اين نيز تهديد و وعيد ديگريست آنها را و نيست مگر مدّت كوتاهى تا هنگامى كه جنگ بدر واقع شد (و آنان بدست امير المؤمنين عليه السّلام كشته شدند) و تأخير بيانداز آنان را در مدّت كمى.
مقاتل گويد: اين آيه در باره آن ده نفرى كه در غزوه بدر اطعام ميكردند و ما در سوره انفال آنها را ياد كرديم نازل شده، و در باره بزرگان قريش و (مستهزءين) مسخره كنندگان پيامبر نازل گرديد.[2]
(إِنَّ لَدَيْنا أَنْكالًا) مجاهد و قتاده گويند: يعنى (نزد ما بنده اى گران و بزرگى است در آخرت كه هرگز جدا نميشود از گردن و دست و پاى گنهكاران و مشركين) و بعضى گفته. يعنى غلها و زنجيرها.
(وَ جَحِيماً) و آن ناميست از نامهاى جهنّم و برخى گفته اند. يعنى آتش عظيمى كه بآتش كم جهيم گفته نميشود.
(وَ طَعاماً ذا غُصَّةٍ) ابن عبّاس گويد: يعنى خار دارى كه گلو را بگيرد كه نه پائين ميرود و نه بيرون ميآيد. و بعضى گفته اند: غذايى كه براى سختى و درشتى گلو را ميگيرد و ناراحت ميكند. و بعضى هم گفته اند: مراد زقّوم، و ضريع دوزخ است. حمران بن اعين از عبد اللَّه بن عمر روايت كرده، كه پيامبر (ص) شنيد كه قرآن خوانى اين آيه را قرائت ميكرد پس آن حضرت فرياد زد و افتاد.
(وَ عَذاباً أَلِيماً) يعنى عقاب دردناك. آن گاه خداوند سبحان توضيح داد كه چه وقت خواهد بود فرمود: (يَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ) يعنى روزى كه زمين بشدّت ميلرزد (وَ الْجِبالُ) يعنى كوهها هم نيز با آن ميلرزد و كسانى را كه بر روى آن هستند مضطرب و پريشان ميكند.
(وَ كانَتِ الْجِبالُ كَثِيباً مَهِيلًا) ابن عبّاس گويد: يعنى كوهها در آن روز ريك روان و پراكنده ميشوند.
و ضحّاك ميگويد: مهيل آن ريك نرميست كه وقتى پا بر آن گذارده شود از زير پا ميرود و وقتى زير آن گرفته شد بالايش ميريزد و معناى آن اين است كه كوهها از ريشه كنده شده و مانند ريك نرم روان ميگردد بعد از آنكه بسيار سخت بود. آن گاه خداوند سبحان حجّت خود را بر مردم مكّه تأكيد نموده و فرمود (إِنَّا أَرْسَلْنا إِلَيْكُمْ رَسُولًا) يعنى ما بسوى شما فرستاديم پيامبر خود محمّد (ص) كه گواه بر شما باشد و در آخرت گواهى و شهادت براى شما دهد بآنچه را كه از اعمال از شما صادر شده نه در دنيا.
(كَما أَرْسَلْنا إِلى فِرْعَوْنَ) چنان كه فرستاديم بسوى فرعون بمصر.
(رَسُولًا) پيامبرى يعنى موسى بن عمران (فَعَصى فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ) پس نافرمانى كرد فرعون با پيامبر ما و از او نه پذيرفت دعوت او را (فَأَخَذْناهُ) پس ما او را گرفتيم بعذاب.
(أَخْذاً وَبِيلًا) گرفتن سختى با زياد لشكر و وسعت كشورش يعنى او را غرق و هلاك نموديم خداوند سبحان آنها را ترسانيد كه برسد بآنها آنچه را كه بفرعون و قومش رسيد.
(فَكَيْفَ تَتَّقُونَ إِنْ كَفَرْتُمْ) پس چگونه خود را از عذاب آخرت حفظ و نگه ميداريد اگر كفر بورزيد و ايمان نياوريد به پيغمبر.
(يَوْماً) يعنى عقاب و عذاب روزى كه.
(يَجْعَلُ الْوِلْدانَ شِيباً) كودكان در آن روز پير ميشوند و آن جمع اشيب و اين تعريف سختى آن روز است چنان كه گفته ميشود:
(هذا امر يشيب منه الوليد تشيب منه النّواصى) اين كاريست كه نوزاد كودك را پير و موى سر را سفيد ميكند وقتى بسيار سخت باشد و معنايش اينست به آن چيز شما از عذاب اين روز پناه ميبريد اگر كفر ورزيد و چگونه از خود دفاع ميكنيد عذاب ما را.
نابغه شاعر گويد:
| سقط النصيف و لم ترد اسقاطه | فتناولته و اتتنا باليد[3] | |
يعنى پوشيد و روپوشش افتاد و صورتش پيدا شد پس آن را از ما با دستش پوشانيد، سپس خداى سبحان در تعريف سختى آن روز زياد نموده و فرمود:
(السَّماءُ مُنْفَطِرٌ) آسمان پاره ميشود براى شدّت و سختى آن روز و هاء (بِهِ) به اليوم و آن روز بر ميگردد و اين چنانست كه ميگويند فلانى در كوفه است و معنايش اينست كه آسمان شكافته و پاره ميشود در اين روز از هول و سختى آن و بعضى گفته اند: بسبب اين روز و هول و شدّت آن و بعضى هم گفته اند به امر و قدرت خداوند فرمود (منفطرة) براى اينكه لفظ سماء مذكّر و جايز است كه هم مذكّر و هم مؤنّث آيد و كسى كه مذكّر آورده مقصودش از سماء سقف است.
و بعضى گفته اند: معنايش صاحب انفطار چنان كه ميگويند امرأة مطفل يعنى زن اولاد دار و امرأة مرضع يعنى زن صاحب رضاع و شير ده پس ميشود بطريق نسبت.
(كانَ وَعْدُهُ مَفْعُولًا) يعنى وعده او خواهد شد و خلافى و تبديلى در آن نيست.
(إِنَّ هذِهِ) البتّه اين مطلبى كه ما تعريف كرديم و بيان نموديم.
(تَذْكِرَةٌ) يعنى موعظه و اندرز است براى كسى كه از خود انصاف دهد و تذكره موعظه و نصيحت و اندرزيست كه بخاطر ميآورد آنچه را كه نموده است.
(فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا) يعنى پس هر كس كه خواهد، از اهل تكليف راهى براى ثواب خداى خود بگيرد زيرا كه قدرت دارد بر طاعت و فرمان بردارى از خدا كه اگر نمود بثواب ميرسد و خداوند تعالى او را ترغيب و تشويق و دعوت نمود بفعلى كه او را بثواب ميرساند و بر انگيخت پيامبرى كه بخواند او را بسوى خدا پس كسى كه نافرمانى كرد و نرسيد بسبب بدى اختيار او ثواب از او منصرف شده است.
__________________________________________________________
[1] سعدى گويد:
| ايكه در نعمت و نازى بجهان غرّه مشو | كه محالست در اين معركه امكان خلود | |
| ويكه در شدّت فقرى و پريشان حال | صبر كن كاين دو سه روزه بسر آيد معدود | |
[2] و آنان پنج نفر بشرح زير بوده اند: كه پيامبر( ص) در باره آنها نفرين كرد و آيه( إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ) در باره آنها نازل و تمامى آنان در يك روز هلاك شدند.
1- وليد بن مغيره مخزومى كه خارى بپايش رفت و رگ اكحل او قطع و خون جارى شد تا هلاك شد و ميگفت خداى محمّد( ص) مرا كشت.
2- عاص بن وائل سهمى كه براى كارى بيرون رفت و سنگى از زير پاى(- او در رفت و افتاد و پاره پاره شد و مرد و داد ميزد كه خداى محمّد صلّى اللَّه عليه و آله مرا كشت.
3- اسود بن عبد يغوث براى استقبال پسرش از شهر خارج شد و در سايه درختى نشست جبرئيل سر او را بدرخت كوبيد تا مرد و ميگفت خداى- محمّد( ص) مرا كشت.
4- حارث بن طلاطله در موقع باد سموم از منزلش بيرون رفت و صورتش مانند سياههاى حبشه شد چون بخانه اش آمد و گفت من حارث هستم بر او خشم نموده و او را كشتند و او داد ميزد خداى محمّد مرا كشت.
5- اسود بن حارث ماهى شور خورد و تشنگى بر او غالب و آن قدر آب نوشيد كه شكمش تركيد مرد و ميگفت خداى محمّد مرا كشت.( مترجم)
[3] نصيف پوشيه و مقنعه را گويند: زنى را تعريف ميكند كه پوشيه و حجاب او افتاد و صورتش باز شد پس با دستش آن را حفظ نمود از نامحرمان.
ترجمه تفسير مجمع البيان، ج26