ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن فضل بن حسن طبرسی سوره الإسراء آیه 23- 44
[سوره الإسراء (17): آيات 23 تا 25]
وَ قَضى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَ لا تَنْهَرْهُما وَ قُلْ لَهُما قَوْلاً كَرِيماً (23)
وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً (24)
رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً (25)
ترجمه:
پروردگارت دستور داده است كه جز او را نپرستيد و بپدر و مادر، نيكى كنيد.
اگر يكى از آنها يا هر دو نزد تو به پيرى رسند، به آنها مگو: خسته و ملول شدم و آنها را مرنجان و با آنها سخنى ملايم و احترام آميز، بگوى و از روى مهربانى نزد آنها پر و بال فروتنى بگشاى و بگو: پروردگارا آنها را رحم كن، هم چنان كه مرا در كودكى پرورش دادند. پروردگار شما به آنچه در دلهاى شماست، داناتر است. شما اگر شايسته باشيد، خداوند نسبت به توبه كنندگان، آمرزگار است.
قرائت:
كوفيان- بجز عاصم- «يبلغان» و ديگران «يبلغنّ» قرائت كردهاند. قرائت اخير، بهتر است، زيرا فاعل آن «احدهما» است و «كلاهما» عطف بر آن است. بنا بر قرائت اول، «احدهما او كلاهما» تأكيد يا بدل است از فاعل «يبلغان» كه به «والدين» برمىگردد.
اف: اين كلمه در اينجا و در سوره انبياء و احقاف، بقرائت مكيان و شاميان ويعقوب و سهل، بفتح فاء است. اهل مدينه، به كسر و تنوين فاء و ديگران بكسر فاء و بدون تنوين خواندهاند.
قرائت نخست، بنا بر اين است كه كلمه، مبنى بر فتح و اسم فعل است به معناى «اتضجّر»[1] قرائت دوم، بنا بر اين است كه تنوين تنكير بر آن اضافه شده باشد. مثل «صَهٍ و مَهٍ» و قرائت سوم بنا بر اين است كه معرفه باشد نه نكره.
اصل اين كلمه، مصدر است. زجاج هفت وجه در آن جايز دانسته: فتح فاء، ضم فاء و كسر فاء و هر يك از آنها با تنوين و بدون تنوين. وجه هفتم «افّى». ابن انبارى به تخفيف فاء مفتوح نيز اضافه كرده. ابو الحسن گويد: «اف» بهتر است.
اعراب:
بالوالدين: متعلق به قضى. يعنى: «قضى بالوالدين احسانا» ممكن است به تقدير «اوصى بالوالدين …» باشد. و حذف آن بخاطر دلالت كلام است. نظير آن شعر زير است:
| عجبت من دهماء اذ تشكونا | و من ابى دهماء اذ يوصينا |
| خيراً بها كأننا خافونا |
يعنى: تعجب دارم كه دهماء از ما شكايت مىكند و از ابى دهماء كه ما را سفارش مىكند كه در باره او نيكى كنيم، مثل اينكه ما ترسيدهايم. در اينجا «يوصينا» در «خيراً» عمل كرده است.
كَما رَبَّيانِي: كرحمة تربيتهما. يعنى: رحمت و محبتى كه هنگام تربيت ايشان پديدار مىگشت. برخى گويند: كاف به معناى «على» است.
مقصود:
قبلا در باره نهى از شرك و گناهان سخن گفت. اينك در باره امر به يكتا پرستى و فرمانبردارى حق، مىفرمايد:
وَ قَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ: ابن عباس، حسن و قتاده، گويند: يعنى پروردگارت امر حتمى كرده است. ربيع بن انس گويد: يعنى پروردگارت لازم و واجب كرده است.
مجاهد گويد: يعنى پروردگارت سفارش كرده است كه او را پرستش كنيد و جز او را پرستش نكنيد.
پرسش:
ممكن است گفته شود: امر مىكنند كه چيزى باشد نه چيزى نباشد، زيرا معناى امر، اراده چيزى كردن است و اراده، هنگامى است كه چيزى را بخواهند نه اينكه نخواهند. (در حالى كه آيه مىگويد: امر كرده است كه نپرستيد …)
پاسخ:
مقصود اين است كه خداوند اراده كرده است كه شما او را از روى اخلاص.
پرستش كنيد و كراهت دارد از اينكه جز او را پرستش كنيد، اين مقصود را بوسيله امر أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ (امر كرده است كه جز او را نپرستيد) بيان كرده است.
وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً: و نيز دستور داده است كه در باره پدر و مادر نيكى كنيد.
إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما: اى انسان، اگر پدر و مادرت يا يكى از آنها، نزد تو زنده ماندند، تا بسن پيرى رسيدند … بديهى است كه انسان در سن پيرى حال كودك پيدا مىكند و احتياج دارد كه از او حمايت و سرپرستى كنند.
در اينجا فقط بدوران پيرى پدر و مادر اشاره كرده است، حال آنكه: در هر حال اطاعت پدر و مادر لازم است، علت اين است كه: در اين دوران، آنها بخدمت و كمك، بيشتر احتياج دارند. در باره عيسى ع مىفرمايد: وَ يُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَ كَهْلًا (آل عمران 46: در گهواره و در دوران پيرى با مردم سخن مىگويد) با اينكه اين مطلب اختصاص بعيسى ندارد، زيرا همه مردم در دوران پيرى سخن مىگويند. مقصود اين است كه: عيسى همانطورى كه در دوران كودكى با مردم سخن مىگويد، زنده مىماند و بعداً هم با مردم تكلم مىكند. در جاى ديگر مىفرمايد: وَ الْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ (انفطار 82: در آن روز، فرمان خداى راست) بديهى است كه فرمان هميشه براى خداست، لكن در روز قيامت، فقط اين فرمان به خدا اختصاص دارد و بس.
برخى گويند: منظور اين است كه اگر تو به سن كبر رسيدى و مكلف شدى و نزد تو پدر و مادر باشند …
فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍ: به آنها اف مگو[2]. از امام هشتم ع روايت شده است كه امام صادق ع فرمود:
– اگر خداوند در منع نافرمانى والدين، لفظى كوتاهتر از اين كلمه، سراغ داشت، همان را بكار مىبرد.
در روايت ديگر است كه:
– كمترين حد نافرمانى پدر و مادر، گفتن اف است و اگر خداوند، چيزى آسانتر و كوچكتر از آن، در نافرمانى پدر و مادر سراغ داشت، از آن منع مىكرد.
در روايت ديگر است كه:
– عاق والدين، هر چه مىخواهد بكند. او هرگز داخل بهشت نمىشود.
بنا بر اين مقصود اين است كه: پدر و مادر را نبايد آزار كرد. چه كم چه زياد.
مجاهد گويد:
– مقصود اين است كه: اگر پدر و مادر بمرحله اى از پيرى و سستى برسند كه در خود بول كنند، نبايد از آنها اظهار تنفر كنى، بلكه بايد نسبت به آنها همان رفتارى را داشته باشى كه آنها در دوران كودكى تو داشتند. بديهى است كه شخص خشمگين، زياد «اف» مىگويد. اين كلمه بر خشم و تنفر گوينده، دلالت مىكند.
ابو عبيده گويد:- «اف» و «تف» چركى است كه ميان انگشتان فتيله مىشود.
ابن عباس گويد:- كلمه كراهت است.
برخى گويند:- معناى آن چيز بد بوست.
در مثل است كه: «أبرّ من النسر» يعنى: از باز شكارى نيكوتر و فرمانبردارتر است. مىگويند: مقصود اين است كه جوجه باز وقتى كه بزرگ مىشود و هنوز به پرواز در نيامده، به جوجه هاى كوچكتر از خود غذا مىدهد، هم چنان كه پدر و مادر به او غذا مىدادند.
وَ لا تَنْهَرْهُما: و آنها را با درشتى و فرياد، مرنجان. برخى گويند: يعنى: هر چه از تو خواستند، به آنها بده و خوددارى نكن. مثل: وَ أَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَرْ (الضحى 10:سائل را محروم نكن).
وَ قُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً: و با آنها با نرمى و لطف و مهربانى سخن بگو و سخن لغو و زشت، در برابر آنها بر زبان نياور و از اين راه، آنها را گرامى بدار. در حقيقت، گفتار پسنديده و گرامى، دليل گرامى بودن كسى است كه انسان با او سخن مىگويد.
سعيد بن مسيب گويد:- يعنى: در حضور ايشان مثل بنده گنهكار، در برابر سرورى درشتخو، سخن بگو.
وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ: در برابر آنها هر چه مىتوانى از لحاظ گفتار و كردار، فروتنى و كوچكى كن. منظور از «ذل» خوارى نيست، بلكه نرمى و تواضع است. تعبير گشودن پر و بال تواضع و نرمخويى، در برابر پدر و مادر، تشبيهى است كه: مرغى را بخاطر مىآورد كه پر و بال خود را مىگشايد و جوجه هاى خود را در زير آن پناه مىدهد. خداوند بزرگ مىفرمايد: پدر و مادر را در زير پر و بال احسان و محبت خويش، پناه ده، همانطورى كه آنها در دوران كودكى تو، پر و بال محبت خود را بر سر تو گشودند و ترا بزرگ كردند. عرب، هر گاه بخواهد كسى را توصيف كند كه در برابر پدر و مادر، نرمخو و مهربان است، مىگويد: «او خافض الجناح است».
امام صادق (ع) فرمود:
– يعنى: جز با مهربانى و دلسوزى به آنها نگاه نكن و صداى خود را بلندتر از صداى آنها نگردان و دستت را بالاى دست آنها قرار نده و از جلو آنها راه نرو.
وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً: در باره آنها دعا كن و از خداوند بخواه كه در زندگى و بعد از مرگ، آمرزش و رحمت خود را نصيب آنها گرداند، زيرا آنها در كودكى ترا تربيت كردهاند. اين، در صورتى است كه آنها مؤمن باشند.
از اين آيه، برمى آيد كه: دعاى فرزند براى پدر و مادرى كه از دنيا رفته اند، مورد قبول خداوند است و گرنه، چه فايده اى دارد كه بگويد: در باره آنها دعا كن.
برخى گويند: خداوند، فرزند را امر مىكند كه به پدر و مادر پير، نيكى كند، زيرا محبت فرزندان جوان، نسبت به مادر پير كم است. لكن دستور نمىدهد كه: پدر و مادر در باره فرزندان نيكى كنند، زيرا محبت پدر و مادر نسبت به فرزندان بسيار است. علت اينكه فقط دوران پيرى را ذكر كرده، اين است كه: پدر و مادر در اين دوران، احتياج بكمك دارند، زيرا در سن پيرى ضعيفند و احتياج دارند كه فرزندان مخارج زندگى آنها را تأمين كنند.
در حديث است كه پيامبر فرمود:
– بينيش بخاك ماليده شود! بينيش بخاك ماليده شود! بينيش بخاك ماليده شود! عرض كردند:
– يا رسول اللَّه، كى؟! فرمود:
– كسى كه پدر و مادرش يا يكى از آنها به سن پيرى رسند- و كارى نكند كه داخل بهشت شود.
اين روايت را مسلم در صحيح خود آورده است.
ابو اسيد انصارى روايت كرده است كه:
– ما در حضور پيامبر گرامى بوديم. مردى از بنى سلمه آمد و گفت:
– يا رسول اللَّه، آيا پس از مرگ پدر و مادرم، كار نيكى مانده است كه در باره آنها انجام دهم؟
فرمود:- آرى. نماز بر آنها، طلب آمرزش، وفا كردن به عهدشان، احترام دوستشان و صله رحم آنها.
قتاده گويد:
– اينطور دانستيد و به اين دستور امر شديد، بنا بر اين آنچه خداوند بر شما تعليم كرده، بگيريد و به ادب خداوند، گرايش پيدا كنيد.
رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ: خداوند به قصدهاى باطنى شما داناتر است و مىداند كه قصد شما نيكى است يا نافرمانى، بنا بر اين هر كس كه: خطايى از او سر زد و قصدش نافرمانى پدر و مادر نيست، خداوند از خطايش چشم پوشى مىكند. برخى گويند: يعنى خداوند به همه اسرار باطنى شما آگاه است. برخى گويند: يعنى علم خداوند، ثابتتر است.
إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً: اگر شما صالح باشيد و راه طاعت خدا را بپيماييد، خداوند آمرزنده توبه كنندگان است. مجاهد گويد: اواب، كسى است كه اهل توبه و عبادت باشد و از گناهان خود باز گردد. از امام صادق (ع) نيز چنين نقل شده است.
قتاده گويد: «اوابين» كسانى هستند كه اهل طاعت و احسان باشند.
سعيد بن مسيب گويد: كسانى هستند كه: گناه كنند، سپس توبه كنند، پس از توبه، باز هم گناه و توبه كنند.
ابن عباس گويد: كسانى هستند كه در سختىها به خداوند رجوع كنند.
نيز از ابن عباس روايت شده است كه: آنها تسبيح كنندگانند. مؤيد آن، آيه يا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ است (سبا 10: اى كوهها، با او تسبيح كنيد).
برخى گويند: مقصود كسانى است كه ميان مغرب و عشا نماز مىگزارند، روايتى هم بهمين مضمون وارد شده است.
هشام بن سالم از امام صادق (ع) روايت كرده است كه:
– چهار ركعت نماز، كه در هر ركعتى پنجاه مرتبه، سوره قل هو اللَّه، خوانده شود، نماز اوابين است.
[سوره الإسراء (17): آيات 26 تا 30]
وَ آتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَ الْمِسْكِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً (26)
إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ وَ كانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً (27)
وَ إِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَيْسُوراً (28)
وَ لا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَ لا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً (29)
إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَ يَقْدِرُ إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً (30)
ترجمه:
حق خويشاوندان و مستمندان و ماندگان راه را بده و اسراف مكن كه اسراف كنندگان، برادران شيطانها هستند و شيطان نسبت به پروردگار خود، كفر ورزيد. اگر به انتظار رحمت پروردگارت، از آنها اعراض كنى، با آنها سخنى نرم بگوى و دستت را بسته گردنت مگردان و آن را بتمامى مگشاى كه در پس زانوى ملامت و حسرت مىنشينى.
پروردگارت، روزى را براى هر كه خواهد، گشايش دهد و تنگ گيرد. او به حال بندگان خود آگاه و بيناست.
لغت:
تبذير: پراكنده كردن مال است بوسيله اسراف. مثل پاشيدن و پراكندن بذر.
بديهى است كه اگر مال را در راه صحيح پراكنده كنند، تبذير گفته نمىشود.
نابغه گويد:
| ترائب يستضيء الحلى فيها | كجمر النار بذر بالظلام |
يعنى: سينه هاى بلورينى كه زيورها در آن مى درخشند. به دانه هاى آتش مى مانند كه ظلمتها را پراكنده مى سازند.
اعراض: روى گردانى، از روى تنفر يا مشغول شدن به چيزى بهتر. گاهى هم منظور از روى گردانى از كسى خوار شمردن اوست. مثل وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ (اعراف 199: از مردم نادان اعراض كن).
محسور: محزون و اندوهگين. «دابة حسير» يعنى: حيوانى كه بر اثر تند رفتن، فرومانده باشد. در قرآن كريم مىفرمايد: يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَ هُوَ حَسِيرٌ (ملك 4: نظر، در حالى كه از هدف دور مانده، و وامانده شده است، بتو باز مىگردد) شاعر گويد:
| ان العسير بها داء مخامرها | فشطرها نظر العينين محسور |
يعنى: شترى كه بار نمىبرد، مرضى دارد كه در جسمش نفوذ كرده و چشم اميد از او برداشته شده است.
اعراب:
إِمَّا تُعْرِضَنَ: ان تعرضن. «ما» زايده است.
ابتغاء: مفعول له و بقولى حال است به تقدير «مبتغيا» رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها: راجياً اياها. جمله «ترجوها» در محل جرّ و صفت «رحمة» است. ممكن است در محل نصب و حال از ضمير «تعرضن» باشد.
مقصود:
اكنون خداوند، پيامبر خود را تشويق مىكند كه حق اشخاص را بدهد و به آنها انفاق كند.
وَ آتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ: حق خويشاوندان را كه خداوند براى ايشان واجب كرده است، عطا كن. اين معنى از ابن عباس و حسن است. سدى گويد: مقصود دادن حق خويشاوندان پيامبر است. وى گويد: هنگامى كه عبيد اللَّه زياد، امام سجاد را نزد يزيد مىفرستاد، بمردى شامى فرمود:
– قرآن را خواندهاى؟
– آرى- آيا آيه، وَ آتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ را خواندهاى؟
– شما همان خويشاوندانى هستيد كه خداوند دستور داده است كه حقش اداء شود؟
– آرى! همين مطلب از امام باقر و امام صادق (عليهما السلام) نيز روايت شده است.
از ابو سعيد خدرى روايت شده است كه: چون اين آيه نازل شد، پيامبر، فدك را بفاطمه (ع) داد.
عبد الرحمن بن صالح گويد: مأمون نامه اى به عبد اللَّه بن موسى نوشت و در باره فدك از وى سؤال كرد، وى حديث بالا را در پاسخ مأمون نوشت. مأمون، فدك را بفرزندان فاطمه (ع)، تسليم كرد.
وَ الْمِسْكِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ: و زكات را كه حق مستمندان و مسافرانى است كه از بلاد خود دور مانده و مخارجشان تمام شده است، به ايشان بده.
وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً: ابن عباس و ابن مسعود گويند: مبذر كسى است كه مال را بناحق خرج مىكند. مجاهد گويد: اگر كسى به اندازه «يك چارك» در راه باطل صرف كند، مبذر است و اگر همه مال خود را در راه حق خرج كند، مبذر نيست.
از امام صادق (ع) روايت شده است كه: على ع به عنايت فرمود:
-كن زاملة للمؤمنين و ان خير المطايا امثلها و لا تكن من المبذرين
: يعنى: براى مردم مؤمن، باربردار باش كه بهترين مركبها آنهايى هستند كه رامتر باشند و از اسراف كاران مباش.
إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ: مردم مسرف، پيروان شيطانها هستند و راه آنها را مىپيمايند. به كسى كه ملازم سفر است، مىگويند: «اخو السفر» يعنى:
برادر سفر و به كسى كه تابع شيطان است، گويند: «اخ الشيطان» يعنى: برادر شيطان.
برخى گويند: يعنى آنها در آتش جهنم، رفيق شيطانها هستند.
وَ كانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً: شيطان همواره بخداى خويش، كفر ورزيده است.
وَ إِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُوراً:
هر گاه نتوانى بخاطر تنگدستى به آنها نيكى كنى و در صدد برآيى كه از خداوند طلب گشايش كنى و اميدوار باشى كه با كمك خداوند بتوانى از آنها دستگيرى كنى، آنها را وعده نيكو ده و با آنها- تا آنجا كه ممكن است- بنرمى سخن گوى.
روايت شده است كه: چون اين آيه، نازل شد، هر گاه كسى از پيامبر سؤال مىكرد و چيزى نداشت كه بخشش كند، مىفرمود:
– خداوند ما و شما را از فضل خود روزى دهاد!
وَ لا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ: دستت را بگردنت نبند و از كسانى نباش كه بكلى اهل بذل و بخشش نيستند. اين جمله بطور مبالغه آميزى از بخل و تنگ- چشمى نهى مىكند.
وَ لا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ: و همه دارايى خود را بذل و بخشش نكن، تا مثل كسى كه طورى دست خود را باز مىكند كه هيچ چيز در آن نمىماند، نباشى. اين جمله، كنايه از اسراف است.
فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً: زيرا اگر چنين كنى، در پس زانوى غم مىنشينى و خود را ملامت مىكنى و چيزى نخواهى داشت. اين معنى از سدى و ابن عباس است.
قتاده گويد: يعنى عاجز و پشيمان مىشوى. امام صادق (ع) مىفرمايد: يعنى از لباس، برهنه مىمانى. محسور يعنى عريان. جبائى گويد: مقصود اين است كه: اگر امساك كنى، مورد ملامت و مذمت، واقع مىشوى و اگر اسراف كنى، حسرت زده و غمگين خواهى شد.
كلبى گويد: يعنى هر چه دارى بذل و بخشش نكن كه چون افراد بعدى بيايند و چيزى نداشته باشى كه بآنها دهى، زبان به سرزنش تو مىگشايند.
روايت شده است كه: زنى پسرش را نزد پيامبر گرامى فرستاد و گفت به پيامبر عرض كن: مادرم به زرهى احتياج دارد. اگر گفت: صبر كنيد تا برسد، بگو: مادرم به پيراهنت، احتياج دارد.
پسر نزد پيامبر گرامى آمد و پيام مادر را ابلاغ كرد. حضرتش جامه را از تن بيرون آورد و به او داد.
از اينرو اين آيه، نازل شد.
گفتهاند: بر اثر اين بخشش، در خانه نشست و براى نماز بيرون نيامد، زيرا جامه اى نداشت كه بپوشد، از اينرو كفار او را ملامت كرده، گفتند: محمد، خوابش برده و مشغول لهو و لعب است و نماز را ترك كرده است.
إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَ يَقْدِرُ: خزانه هاى خداوند، پر و گسترده است لكن بر طبق مصلحت، روزى افراد را گاهى توسعه مىدهد و گاهى تنگ مىگيرد.
إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً: او به احوال بندگان دانا و بمصالح آنها بصير است، بنا بر اين براى يكى روزى را توسعه مىدهد و براى ديگرى تنگ مىگيرد و تدبير او بر طبق مصلحت افراد است.
نظم آيات:
آيه اخير، متصل است به آيه سابق، زيرا ترغيب مىكند كه انسان با اعتماد به خداوند، بذل و بخشش كند و از بخل خوددارى نمايد و در زندگى مقتصد و ميانهرو باشد، زيرا خداوند، با كمال قدرتى كه دارد، گاهى روزى افراد را توسعه مىدهد و گاهى تنگ مىسازد، تا مراعات مصلحت ايشان را كرده باشد، بنا بر اين بندگان خدا برعايت مصلحت و پيمودن راه اقتصاد و ميانهروى سزاوارترند.
[سوره الإسراء (17): آيات 31 تا 35]
وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبِيراً (31)
وَ لا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَ ساءَ سَبِيلاً (32)
وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً (33)
وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلاً (34)
وَ أَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ وَ زِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذلِكَ خَيْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِيلاً (35)
ترجمه:
فرزندانتان را از بيم فقر نكشيد، ما روزى آنها و شما را مىدهيم. كشتن آنها گناهى بزرگ است. نزديك زنا نشويد كه كارى زشت و بد راهى است. نفسى را كه خداوند محترم داشته، جز بحق نكشيد و هر كه به ستم كشته شود، براى وليّش تسلطى قرار دادهايم. ولىّ نبايد در قتل اسراف كند، زيرا او نصرت يافته است. و بمال يتيم نزديك نشويد مگر به آنچه كه نيكوتر است، تا وقتى كه بقوت خويش رسد و بعهد وفا كنيد كه از پيمان، پرسيده خواهد شد و هنگامى كه پيمانه مىدهيد، پيمانه را تمام دهيد و با ميزان درست وزن كنيد كه اين كار بهتر و سرانجام آن نيكوتر است.
قرائت:
خطا: ابو جعفر و ابن عامر- بروايت ابن ذكوان- «خطاً» بفتح خاء و طاء بدون الف خواندهاند. ابن كثير «خطاءً» خوانده، ديگران «خطاً» خواندهاند. حسن «خطاء» و بروايتى «خَطاً» خوانده.
خطا: كارى است از روى عمد صورت نگيرد و بنا بر اين كيفر ندارد. «أخطأ و خَطِىء» داراى يك معنى هستند. شاعر گويد:
| عبادك يخطئون و انت رب | كريم لا يليق بك الذموم |
يعنى: بندگان تو خطا مىكنند و تو پروردگارى بزرگ هستى كه سرزنش آنها لايق مقامت نيست.
در قرآن كريم مىفرمايد: لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا (بقره 286: اگر فراموش يا خطا كنيم ما را مؤاخذه مكن) شاعر گويد:
يعنى: مردم، امير را سرزنش مىكنند، با اينكه خودشان بخطا رفتهاند و نبايد راهنما را ملامت كرد، بنا بر اين قرائت ابن عامر: «خَطَا» بمعناى «اخطاء» است.
ممكن است «خَطَا» به معناى «خِطْأ» باشد. نظير: «مِثل و مَثل و شبه و شَبَه …» قرائت ابن كثير «خِطاء» ممكن است مصدر باب مفاعله باشد، اگر چه چنين استعمالى در زبان عرب سراغ نداريم، لكن باب تفاعل آن استعمال شده است. مثل: «تخاطأت النبل أحشاءه» و باب تفاعل بباب مفاعله دلالت دارد، زيرا مطاوعه آن است. اما وجه قرائت «خِطْأ» روشن است، زيرا اين كلمه مصدر و به معناى گناهى است كه بطور عمد صورت گيرد. فاعل آن «خاطئ» است. چنان كه مىفرمايد: لا يَأْكُلُهُ إِلَّا الْخاطِؤُنَ (الحاقه 37: جز گنهكاران از آن نمىخورند) كلمه «خطاء» مثل «عطاء» اسم مصدر است.
اولى از «اخطأت» و دومى از «اعطيت» است.
فلا يسرف: كوفيان- بجز عاصم- اين كلمه را به تاء و ديگران به ياء خواندهاند.
بنا بر قرائت دوم، فاعل ممكن است به قاتل و ممكن است به ولىّ باز گردد.
بديهى است كه قاتل در كلام ذكر نشده است لكن از كلام استفاده مىشود. اگر ضمير به ولى باز گردد، منظور اين است كه او نبايد در قتل اسراف كند و كسانى را بكشد كه مرتكب قتل نشدهاند. و اگر ضمير بقاتل باز گردد، منظور اين است كه او حق نداشته است مرتكب قتل شود و بنا بر اين قتل ناحق او اسراف است. چنان كه در باره خوردن اموال يتيمان مىفرمايد: وَ لا تَأْكُلُوها إِسْرافاً (نساء 6: اموال آنها را از روى اسراف نخوريد).
بنا بر قرائت اول نيز مخاطب يا قاتل است يا ولىّ. به قاتل مىگويد: نبايد كسى را به ستم بكشى، زيرا از تو قصاص مىكنند. يا اينكه به ولى مىگويد: نبايد در قتل اسراف كنى و غير از قاتل، ديگرى را بكشى.
قسطاس: كوفيان- بجز ابو بكر- اين كلمه را بكسر قاف و ديگران بضم قاف خواندهاند و هر دو بيك معنى هستند.
مقصود:
اكنون ضمن عطف به سابق، مىفرمايد:
وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ: فرزندان خود را از ترس تنگدستى نكشيد. ممكن است «لا تقتلوا» منصوب و عطف بر أَلَّا تَعْبُدُوا باشد و ممكن است نهى و مجزوم باشد. خداوند آنها را از فرزندكشى نهى مىكند، زيرا آنان دختران خود را زنده بگور مىكردند.
نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِيَّاكُمْ: ما كفيل روزى ايشان و شما هستيم.
إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبِيراً: كشتن آنها در جاهليت، گناهى بزرگ بود! امروز نيز چنين است.
وَ لا تَقْرَبُوا الزِّنى: زنا نزديكى با زنى است كه در عقد انسان نباشد و به شبهه نيز نباشد.
إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً: بزنا نزديك نشويد، زيرا معصيتى بزرگ است. يعنى همان طورى كه زنا در جاهليت، زشت شمرده مىشد، امروز هم زشت است. نظير اين تعبير، در قرآن مجيد، بسيار است.
وَ ساءَ سَبِيلًا: و زنا بد راهى است. اشاره به اين است كه: عقل، زنا را زشت مى- شمارد، زيرا فرزند احتياج به پدر و مادر دارد و نمىتوان زناكاران را بر يكديگر ترجيح داد، در نتيجه نسبت فرزند به والدين، قطع مىشود و قانون ارث از بين مىرود وصله رحم و حقوق پدر و مادر، نسبت به اولاد، منتفى مىشود. همه اينها از نظر عقل، زشت و ناپسند است.
از على (ع) روايت است كه پيامبر گرامى اسلامى فرمود:
– زنا را شش خصلت است: سه خصلت در دنيا و سه خصلت در آخرت. اما خصلت هاى دنيوى آن، يكى اينكه نور صورت را مى برد، ديگر اينكه روزى را قطع مىكند.
سوم اينكه فناى انسان را نزديك مىسازد. اما خصلتهاى اخروى آن، خشم پروردگار، بدى حساب و دخول در آتش يا جاويدان ماندن در آتش است.
وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِ: جز به حق، خون كسى را نريزيد. خون ناحق را خداوند تحريم كرده است. لكن كسى كه كافر يا مرتد يا مرتكب قتل ناحق شده يا زناى محصنه كرده است، قتلش حق است و حرام نيست.
وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً: كسى كه بنا حق كشته شود، به ولى او حق دادهايم كه قاتل را بكشد يا از او خونبها بگيرد يا او را عفو كند. اين معنى از ابن عباس و ضحاك است. قتاده گويد: ولىّ او فقط حق قصاص دارد.
فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً: قبلا تفسير اين جمله را نوشتهايم.
وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ:
تفسير اين جمله نيز در سوره انعام آمده است.
وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ: و به عهد خود وفا كنيد و در مورد مال يتيم و غير آن به مفاد وصيت رفتار نمائيد.
برخى گويند: هر چه خداوند بآن امر يا از آن نهى كرده، عهد است. در عين حال، گاهى انسان چيزهايى را از راه عهد و نذر بر خود واجب مىسازد.
إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلًا: عهد نيز مورد پرسش قرار مىگيرد و انسان در مقابل آن كيفر و پاداش مىبيند. برخى گويند: يعنى: از خود عهد سؤال مىكنند كه به چه چيز ترا نقض كردند؟ چنان كه از دخترهاى زنده بگور شده، مىپرسند: چرا كشته شدهاند (تكوير 8) وَ أَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ: هر گاه براى مردم چيزى را پيمانه مىكنيد، حقوقشان را بطور كامل ادا كنيد و چيزى از آن كم نكنيد.
وَ زِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ: زجاج گويد: قسطاس يعنى ميزان، خواه كوچك باشد خواه بزرگ. حسن گويد: قپان است. مجاهد گويد: اين كلمه، رومى و به معناى عدل است. يعنى: بوسيله ميزانى كه در آن ضرر و زيانى نباشد، وزن كنيد.
ذلِكَ خَيْرٌ: قتاده گويد: يعنى ثواب اين كار، بيشتر است. عطاء گويد: يعنى به خدا نزديك است. برخى گويند: مقصود اين است كه: اگر در دنيا پيمانه و وزن را بدقت، انجام دهيد، براى دنياى شما بهتر است. زيرا باعث خوش نامى شما مىشود و مردم شما را امانتدار مىشناسند.
وَ أَحْسَنُ تَأْوِيلًا: و همچنين سرانجام اين كار، در عالم آخرت هم بهتر است.
بدين ترتيب، خداوند متعال مردم را تشويق مىكند كه: مردم رعايت حقوق يكديگر را بكنند و در داد و ستدها اجناس را بدقت بپيمايند يا وزن كنند.
[سوره الإسراء (17): آيات 36 تا 40]
وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً (36)
وَ لا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً (37)
كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً (38)
ذلِكَ مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَ لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقى فِي جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً (39)
أَ فَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِيماً (40)
ترجمه:
چيزى را كه در باره آن علم ندارى، پيروى مكن كه گوش و چشم و دل، همگى در برابر آن مسئول هستند. در روى زمين به تكبر راه مرو كه هرگز زمين را نمىشكافى و به بلندى كوهها نمىرسى. همه اينها، زشتهايش پيش خداوند ناپسند است. اينهاست حكمتهايى كه پروردگارت بتو وحى كرده است. با خداى يكتا خدايى ديگر قرار نده كه با ملامت و دورى از رحمت حق، در جهنم سرنگون خواهى شد. آيا پروردگارتان پسران را ويژه شما ساخت و فرشتگان را دختران خويش گرفت. راستى كه سخنى هول انگيز مىگويند!
قرائت:
سيئة: ابن عامر و اهل كوفه، بضم همزه خوانده و كلمه را اضافه به هاء كردهاند و ديگران «سيئة» به نصب و تنوين و بدون اضافه.
قرائت نخست، به خاطر اين است كه قبلا امورى ذكر شده است كه پارهاى از آنها نيك و پارهاى از آنها بد است. خداوند خاطر نشان مىكند كه آنهايى كه بد هستند، پيش او مكروه و ناپسند مىباشند، زيرا خداوند چيز نيكو را مكروه نمىشمارد. بديهى است كه طبق قرائت دوم «مكروها» را نيز بايد «مكروهة» بخوانيم.
ممكن است گفته شود: از آنجا كه تأنيث غير حقيقى است، چه مانعى دارد كه كلمه دوم را مذكر آوريم، لكن اين حرف صحيح نيست، زيرا حتى اگر مؤنث غير حقيقى هم باشد، بهتر است كه هر دو كلمه، با تاء تأنيث باشد. بخاطر اينكه: قبلا مؤنث، ذكر شده است. جمله «و الارض ابقل ابقالها» را به همين جهت، قبيح شمردهاند.
قرائت دوم به خاطر اين است كه: كلام با «و احسن تأويلا» خاتمه يافت. در آيات بعد هم چيز نيكويى وجود ندارد، از اينرو «سيئة» خواندهاند. در اين صورت «مكروها» را بايد بدل بگيريم نه صفت. يا اينكه حال از ضمير مستتر در ظرف باشد. بدل مثل صفت نيست كه احتياج بضميرى دارد كه بموصوف برگردد.
لغت:
قفو: دنبال كردن اثر. قيافه هم از همين اصل است، زيرا تابع و اثر كسى است كه سبقت گرفته.
خرق: شكافتن.
مرح: خوشحالى شديد
اعراب:
كُلُّ أُولئِكَ: براى جمع كم است و هر گاه بخواهند جمع بسيار بگويند،«كل هذه» گويند.
| ذم المنازل بعد منزلة اللوى | و العيش بعد اولئك الايام |
يعنى: بعد از آن منزل و بعد از آن ايام، همه منزلها و زندگى مورد مذمت واقع شدند.
بنا بر اين بوسيله «اولئك» هم مىتوان به عاقل اشاره كرد، هم به غير عاقل.
كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا: ضمير به «كل» برمىگردد. يعنى از همه اين اشياء پرسش بعمل مىآيد. ممكن است به انسان برگردد.
طولا: مصدر و جانشين حال است. ذو الحال يا فاعل فعل است يا جبال. برخى هم آن را تميز گرفتهاند.
فتلقى: اين فعل منصوب است به اضمار «ان» زيرا در جواب نهى واقع شده است.
مَلُوماً مَدْحُوراً: حال.
مرحاً: تميز. ممكن است مصدر و جانشين حال باشد.
مقصود:
اكنون مىفرمايد:
وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ: چيزى را كه نشنيده، نديده و ندانستهاى، نگو: شنيده، ديده و دانستهام. اين معنى از ابن عباس و قتاده است.
حسن گويد: يعنى پشت سر مردم حرف مزن و از آنها غيبت نكن. محمد بن حنفيه گويد: يعنى شهادت دروغ نده.
اصل اين است كه: اين آيه نسبت به هر گفتار يا كردار يا تصميمى كه از روى علم نباشد، عموميت دارد. گويى چنين مىگويد: جز آنچه را كه علم بدرستى آن دارى نگو و جز آنچه را كه بدرستى آن يقين دارى، انجام نده و جز آنچه را كه بصحت آن اطمينان دارى، معتقد نباش. گروهى از اصحاب ما به اين آيه، استدلال كردهاند بر اينكه:
عمل بقياس و خبر واحد، جايز نيست، زيرا از اينها علم بدست نمىآيد و طبق اين آيه،خداوند از پيروى آنچه معلوم نيست، نهى كرده است.
إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا: گوش از آنچه شنيده و چشم، از آنچه ديده و دل از آنچه خواسته، مسئول است. مقصود اين است كه صاحبان گوش و چشم و دل، مسئوليت دارند، از اينرو مىفرمايد: كُلُّ أُولئِكَ …
برخى گويد: يعنى همه اين اعضا مسئوليت دارند و از خود آنها سؤال خواهد شد.
والبى از ابن عباس نقل كرده است كه: خداوند از بندگان خود سؤال مىكند كه اين اعضا را در چه چيز بكار بردهاند.
على بن ابراهيم در تفسير از امام باقر (ع) روايت كرده است كه پيامبر گرامى اسلام فرمود:
– روز قيامت، بنده، در حضور خداوند، قدم از قدم برنمىدارد، تا از چهار چيز از او سؤال شود، مىپرسد: عمرت را در چه راهى صرف كردى؟ بدنت را در چه راهى فرسوده ساختى؟ مالت را از كجا بدست آوردى و در چه راهى صرف كردى؟ و ديگر از محبت ما اهل بيت.
وَ لا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً: در روى زمين از روى خود خواهى و تكبر، راه مرو. زجاج گويد: يعنى در روى زمين از روى خود خواهى و فخر فروشى راه نرو.
برخى گويند: مرح، يعنى: شادى كردن به چيز باطل.
إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا: در اينجا خداوند، اشاره به ضرب المثلى كرده، مىفرمايد: اى انسان، تو بر اثر تكبر، زمين را در زير پاى خود نمىشكافى و بر اثر تجاوز از حد خود، به كوههاى بلند نخواهى رسيد. يعنى: به آنچه مىخواهى نمىرسى، همانطورى كه اين كارها را خود نمىتوانى انجام دهى، بنا بر اين چرا بكارى تن مىدهى كه براى تو خيلى بزرگ است و به صلاح تو نيست.
اين مطلب را بدين جهت مىگويد كه: برخى از مردم هنگام راه رفتن، كبر مىفروشند و براى قدرت نمايى، پاهاى خود را بر زمين مىكوبند و سر و گردن خود را راست مىگيرند. خداوند مىفرمايد: اينان در حقيقت، ضعيف و ناتوانند و نمىتوانند پاى خود را طورى بزمين بكوبند كه شكافته شود و گردن خود را طورى راست بدارند كه به كوههاى بلند برسد. بدين ترتيب، خداوند به بندگان خود درس تواضع، مروت و وقار مىدهد.
كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً: اشاره به همه مطالبى است كه گذشت و از آنها نهى شد. يعنى: همه امورى كه از آنها نهى شد، گناهشان نزد خداوند متعال ناپسند است. او اينها را نمىپسندد و نمىخواهد كه بندگان مرتكب شوند.
(بنا بر قرائت اول، «ذلك» اشاره بهمه مطالبى است كه به آنها امر يا از آنها نهى شد و معناى آيه، اين است: همه اينها بدشان پيش خداوند ناپسند است و بنا بر قرائت دوم اشاره به چيزهايى است كه از آنها نهى شده. يعنى: همه اينها بد و پيش خدا ناپسند هستند).
از اين آيه، استفاده مىشود كه عقيده جبريان باطل است، زيرا طبق اين آيه، خداوند كارهاى زشت را نمىپسندد و هر گاه نپسندد، چگونه ممكن است مردم را بر آنها اجبار كند. بديهى است كه يك چيز نمىتواند هم پسنديده خداوند و هم ناپسند او باشد.
ذلِكَ: اشاره به امرها و نهىهايى است كه گذشت.
مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ: اين حكمتها- كه انسان را با نيكىها و بديها و فرق ميان آنها آشنا مىسازند- از چيزهايى هستند كه خداوند، بتو- اى محمد (ص)- وحى كرده است.
وَ لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ: اين خطاب، به پيامبر، اما مقصود ديگران است، براى اينكه بهتر در دلها اثر كند. چنان كه فرمايد: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ (زمر 65: اگر شرك بياورى، عملت دچار آفت زندگى مىشود) يعنى: با خداوند يكتا، خدايى ديگر قرار مده.
فَتُلْقى فِي جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً: زيرا اگر اين كار را انجام دهى با سرزنش و دورى از رحمت حق، سرنگون جهنم مىشوى.
أَ فَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً: در اينجا خطاب، متوجه كسانى است كه فرشتگان را دختر خدا مىپنداشتند، يعنى: آيا خداوند پسران را ويژه شما ساخت و شما را به آن برگزيد و براى خود دختر اختيار كرد و در عين حال شما را نيز در داشتن دختر، شريك خود ساخت و آنچه- بخيال شما- بهتر بود به شما داد و آن چه پستتر بود به خودش اختصاص داد؟!
إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيماً: چه سخنى مىگوييد كه گناه آن بزرگ و كيفر آن سخت است! زيرا آنچه نمىپسنديد به خدا نسبت مىدهيد و فرشتگان را- كه برترين مخلوقات هستند- در رديف پستترين مخلوقات مىآوريد.
[سوره الإسراء (17): آيات 41 تا 44]
وَ لَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَ ما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ نُفُوراً (41)
قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَما يَقُولُونَ إِذاً لابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلاً (42)
سُبْحانَهُ وَ تَعالى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيراً (43)
تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً (44)
ترجمه:
در اين قرآن مطالب آموزنده گوناگون آورديم كه پند گيرند، اما جز بر دورى و تنفر آنها نمىافزايد. بگو: اگر با خداوند، خدايان ديگر بود- چنان كه- مىگويند- بسوى صاحب عرش راهى مىجستند. خداوند، از آنچه مىگويند، منزه و برتر است. آسمانهاى هفت گانه و زمين و هر چه در آنها هست، تسبيح او مىكنند.
موجودى نيست، جز اينكه به ستايش او تسبيح خوان است ولى شما تسبيح آنها را نمىفهميد. خداوند حليم و آمرزگار است.
قرائت:
ليذكروا: كوفيان بجر عاصم، در اينجا و در سوره فرقان به سكون ذال خواندهاند و ديگران در هر دو سوره بفتح ذال و كاف و تشديد هر دو. شاهد قرائت دوم،اين آيه است: لَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (قصص 51) بديهى است كه تذكر بهتر از ذكر است، زيرا به تدبر شباهت دارد و مقصود «ذكر يا تذكر» در مقابل فراموشى نيست. مثل كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ وَ لِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ (ص 29:كتاب مباركى كه بر تو نازل كرديم تا در آيات آن بينديشند و خردمندان بوسيله عقل خود آن را دريابند).
شايد قرائت اول، اين آيه است خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَ اذْكُرُوا ما فِيهِ (بقره 63: آنچه به شما داديم با نيرو بگيريد و آنچه در آن است درك كنيد) بنا بر اين «ذكر» نيز به معناى ادراك آمده است. منظور، ياد آورى، كه در مقابل فراموشى است، نيست.
اهل مدينه و شام و ابو بكر «كما يقولون» و «يسبح له» به ياء خواندهاند. ضمير «يقولون» به مشركين بر مىگردد.
بصريان «كما تقولون» به تاء و «عما يقولون» به ياء و «تسبح له» به تاء خواندهاند.
حفص اولى و دومى را به ياء و سومى را به تاء خوانده است.
در مورد «عما يقولون» دو احتمال است:
1- عطف است بر «كما يقولون»
2- خداوند خويشتن را از دعوت آنان منزه ساخته، مىفرمايد: از آنچه آنها مىگويند، خداوند برتر و منزه است.
در مورد «يسبح» هم به تاء صحيح است، هم به ياء.
مقصود:
اكنون خداوند با آنان كه قبلا از آنها ياد شد. به بحث و گفتگو پرداخته، مىفرمايد:
وَ لَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا: ما در اين قرآن، دليلهاى خود را- كراراً- ذكر مىكنيم و معانى و مثلها و هر چه كه عبرت آموز و حكمت آميز است به تفصيل ياد مىكنيم، تا آنها در باره آن بينديشند و به حق بودن آن يقين پيدا كنند.
قسمتهايى كه از اين جمله حذف شده، بخاطر دلالت كلام و علم شنونده است.
وَ ما يَزِيدُهُمْ إِلَّا نُفُوراً: اما اين كافران، از اين مطالب ارزنده، بهره اى نمى برند و همواره بر تنفر آنها نسبت به حق، افزوده مىشود. در اينجا مىگويد:
قرآن، نفرت آنها را افزايش مىدهد، زيرا بر اثر نازل شدن قرآن، بود كه آنها نسبت به حقيقت، تنفر بيشترى پيدا كردند. چنان كه مىفرمايد: فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعائِي إِلَّا فِراراً (نوح 6: دعوت من آنها را بيشتر فرارى كرد).
پرسش:
اگر با نازل شدن، قرآن بر تنفر و گمراهى آنها افزوده مىشود، فايده حكمت نزول آن چيست؟
پاسخ:
فايده و حكمت آن، اتمام حجت و بسته شدن راه بهانه تراشى بر روى آنهاست.
وانگهى فايده ديگر قرآن اين است كه گروهى هم اصلاح و هدايت مىشوند. در صورتى كه اگر قرآن نازل نمىشد، آنها هدايت نمىشدند. همان كسانى هم كه با نازل شدن قرآن، بر تنفرشان افزوده مىشود، اگر قرآن نازل نمىشد، مرتكب فسادى بزرگتر مىشدند. پس بخاطر همين جهات است كه نازل شدن قرآن، بر طبق حكمت و مصلحت است. زياد شدن تنفر آنها اين بود كه: با مشاهده آيات و دلائل آن، مىگفتند:اينها حيله ها و نيرنگهاست و در باره آن نمىانديشيدند.
قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَما يَقُولُونَ إِذاً لَابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا:بگو اى محمد (ص): اگر خدا را چنان كه مىگويند- يا چنان كه مىگوييد- شريكهايى بود، آنها نيز به جستجوى راهى مىپرداختند، كه آنها را به مالك عرش نزديك سازد و تقاضا مىكردند كه پيش خداوند منزلتى پيدا كنند، زيرا آنها نيز علم داشتند كه خداوند بر آنها عظمت و برترى دارد. اين معنى از مجاهد و قتاده است.
بيشتر مفسران قرآن گويند: يعنى: شركاى خداوند، راهى مىجستند كه با خداوند برابرى كنند و در صدد شكست او برآيند، زيرا آنهايى كه در خداوندى با يكديگر شريكند، در صفات ذات، نيز با يكديگر برابرند و هر كدام مىكوشد، كه رقيب را از ميان بردارد و قلمرو آفرينش را از وجود رقيب و همكار، پاك گرداند.
در حقيقت، اين آيه اشاره است به دليل «تمانع» يعنى «جهان دو خدايى» صحنه جنگ و مزاحمت خدايان و كانون آشوب و فساد خواهد بود! اكنون خداوند، خود را از اينكه داراى شريك باشد، منزه شمرده، مىفرمايد:
سُبْحانَهُ وَ تَعالى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيراً: خداوند از آنچه آنها مىگويند، آن قدر برتر و بالاتر است كه حدى براى آن تصور نمىشود.
در اينجا بجاى «تعالياً كبيراً» گفته است: عُلُوًّا كَبِيراً مثل تَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا (مزمل 8: بسوى خداوند توجه كن و از ديگران ببر).
مقصود از برترى صفات خداوند اين است كه: هيچ صفتى با صفات او برابرى نمىكند، زيرا هيچ كس قادرتر و عالمتر از او نيست.
عرش را به خود نسبت مىدهد و مىگويد: صاحب عرش و منظور تعظيم عرش است. ممكن است منظور از عرش، جهان هستى باشد.
تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَ: معناى تسبيح، در اينجا دلالت آسمانها و زمين بر يگانگى و عدالت و بيهمتايى خداوند است و اين تسبيح معنوى، بمنزله تسبيح لفظى است. بسا كه: تسبيح معنوى- كه راهنما و دليل است- از تسبيح لفظى قوىتر باشد، زيرا موجب علم مىشود.
وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ: هيچ موجودى نيست، جز اينكه او را به تسبيح و حمد خداوند، زبانى است و از جهت آفرينش خود، بر قدرت و يكتايى حق دلالت مىكند، زيرا تمام موجودات- بجز خداوند- حادث هستند و در برابر خداوند تعظيم و نيازمندى خود را به يك آفريدگار ناآفريده، اثبات مىكنند، بنا بر اين، موجودات عالم هستى، دليل هستى ذاتى قديم و بىنياز هستند. او با موجودات غير قديم، فرق دارد.
حسن گويد: يعنى هر يك از زندگان او را تسبيح مىكنند.
ابراهيم و جماعتى گويند: هر چيزى- اعم از حيوانات وحشى و پرندگان و جمادات- حتى جيقه در و غرش سيلاب!- تسبيح خوان خداست.
وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ: لكن شما انسانها نغمه تسبيح خوانى اين موجودات را ادراك نمىكنيد، زيرا در آنها نظر نمىكنيد و دقيق نمىشويد.[3] إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً: چنين خداى بزرگى، داراى حلم و آمرزگار است.
شما را مهلت مىدهد و در كيفر كفر شما تعجيل نمىكند و هر گاه توبه كنيد، از گناه شما در مىگذرد.
______________________________
(1)- مولوى گويد:
[1] – يعنى ملول و خسته شدم
[2] – يعنى: نگو ملول شدم.
[3] – مولوى گويد:
| گر ترا از غيب، چشمى باز شد | با تو ذرات جهان همراز شد |
| جمله ذرات عالم در نهان | با تو مىگويند روزان و شبان |
| ما سميعيم و بصير و باهشيم | با شما نامحرمان ما خامشيم |
| نطق آب و نطق خاك و نطق گل | هست محسوس حواس اهل دل |