ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن فضل بن حسن طبرسی سوره الإسراء آیه 45- 65
[سوره الإسراء (17): آيات 45 تا 48]
وَ إِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَيْنَكَ وَ بَيْنَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً (45)
وَ جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَ فِي آذانِهِمْ وَقْراً وَ إِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً (46)
نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ وَ إِذْ هُمْ نَجْوى إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ رَجُلاً مَسْحُوراً (47)
انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلاً (48)
ترجمه:
هر گاه قرآن بخوانى، ميان تو و آنها كه به آخرت ايمان ندارند، پردهاى پوشيده، قرار مىدهيم. و بر دلهايشان پوششهايى افكنيم كه آن را نفهمند و در گوشهاى آنان، سنگينى است و هر گاه پروردگارت را در قرآن به يكتايى ياد كنى، از تو روى گردان شده، بگريزند. ما داناتريم كه هنگامى كه بتو گوش مىدهند، براى چه گوش مىدهند و نيز داناتريم به هنگامى كه با يكديگر راز و نياز مىكنند: هنگامى كه ستمگران گويند: جز مردى جادو شده، پيروى نمىكنيد. بنگر كه چگونه براى تو مثلها زدند و گمراه شدند و راهى نتوانند يافت.
لغت:
وقر: سنگينى گوش و بكسر واو يعنى: بار نفور: جمع نافر. هر اسم فاعلى كه مصدر آن بر وزن «فعول» باشد، بر همين وزن جمع بسته مىشود. مثل: ركوع، سجود، شهود.
نجوى: مصدرى است كه جانشين صفت شده، بنا بر اين مىتواند بر مفرد، مثنى و جمع، دلالت كند.
اعراب:
أَنْ يَفْقَهُوهُ: اين كلمه در محل نصب و مفعول له است.
نفورا: حال. يعنى: نافرين. برخى گويند: مصدر است. يعنى: نفروا نفورا:
شأن نزول:
گفتهاند: اين آيه، در باره قومى نازل شده است كه شبها پيامبر را- هنگامى كه نزد كعبه قرآن و نماز مىخواند- اذيت مىكردند و به او سنگ مىپراندند و او را از دعوت مردم بدين، منع مىكردند خداوند ميان آنها و پيامبر، حايل ايجاد كرد كه او را اذيت نكنند. اين قول از زجاج و جبائى است.
مقصود:
در آيات پيش، براى پيرامون مضامين عالى و دلنشين قرآن كريم، سخن گفت.
اكنون در باره حال آنها در موقع قرائت قرآن مىفرمايد:
وَ إِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَيْنَكَ وَ بَيْنَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً: اى محمد، هنگامى كه قرائت قرآن مىكنى، ميان تو و مردم مشرك، كه بآخرت ايمان ندارند، پرده پوشيدهاى قرار مىدهيم.
كلبى گويد: آنان ابو سفيان، نضر بن حرث، ابو جهل و ام جميل، همسر ابو لهباند. هنگامى كه پيامبر گرامى قرآن مىخواند، خداوند او را از ديدگان ايشان پنهان مىپنداشت و در حالى كه از كنارش مىگذشتند، او را نمىديدند.
اخفش گويد: مقصود از «حجاب مستور» يا پرده پوشيده، «حجاب ساتر» يعنى:
پرده پوشنده است. گاهى بجاى فاعل، مفعول بكار مىبرند. مثل: مشئوم و ميمون كه به معناى شائم و يامن است.
برخى گويند: كلمه مستور به معناى ساتر نيست، بلكه به معناى «ذو ستر» يعنى صاحب پوشش است. همين قول، درست است.
برخى گويند: يعنى: پردهاى كه از چشمها پوشيده است. اين پرده، از قدرت خداوند، ميان پيامبر و مشركين كشيده مىشد، بطورى كه نه پيامبر را مىديدند و نه پرده را.
ابو مسلم گويد: يعنى هر گاه قرآن بخوانى، ميان تو و ايشان فرق مىگذاريم، به اين ترتيب كه: قرآن براى تو و مؤمنين وسيله هدايت و شفا و براى مشركين وسيله كرى و كورى از ادراك حق و حقيقت خواهد بود. مقصود از «حجاب» همين تفاوتى است كه ميان ايشان و مشركين است. لكن اين معنى، بعيد به نظر مىرسد.
وَ جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَ فِي آذانِهِمْ وَقْراً: تفسير اين قسمت، در سوره انعام گذشت.
وَ إِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً: هر گاه خدا را در قرآن بيگانگى ياد كنى و شرك را باطل سازى، آنها از تو روى گردان شده، از تو دور مىشوند. مقصود، كفار قريش است. ابن عباس گويد: مقصود شياطين هستند كه با شنيدن «بسم اللَّه الرحمن الرحيم» دور مىشوند. برخى گويند: «لا اله الا اللَّه» را مىشنوند، دور مىشوند.
نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ وَ إِذْ هُمْ نَجْوى: ما از حال اينها بىخبر نيستيم و مىدانيم كه غرض آنها از گوش دادن به قرآن، چيست؟ مقصود اين است كه ما به حال آنها در موقع استماع قرآن و هنگامى كه از پيش تو برمىخيزند و به راز و نياز پرداخته، برخى ترا ساحر و برخى ترا كاهن و برخى ترا شاعر، مىنامند، آگاهيم.
گويند: مقصود، ابو جهل، زمعة بن اسود، عمرو بن هشام و خويطب بن عبد-العزى است كه جمع شدند و در باره پيامبر گرامى به مشورت پرداختند. ابو جهل گفت:او ديوانه است.
زمعه گفت: او شاعر است. خويطب گفت: او كاهن است. سپس نزد وليد بن مغيره رفتند و نظرات خود را بر او عرضه داشتند. او هيچ يك از اين نظريهها را نپسنديد و گفت: ساحر است.
إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً: در اين باره چند وجه گفتهاند:
1- يعنى: ظالمان مىگويند: شما از مردى پيروى مىكنيد كه جادو شده و كارش بهم آميخته است. منظور آنها از اين سخن، دور كردن و متنفر ساختن مردم از پيامبر بود.
2- مقصود از «مسحور» كسى است كه دچار خدعه و دستخوش علت شده است.
امرء القيس گويد:
| ارانا موضعين لحتم غيب | و نسحر فى الطعام و فى الشراب |
يعنى: ما به سرعت بسوى مرگ مىشتابيم، در حالى كه از وقت آن بىخبريم و سرگرم و گرفتار طعام و شراب هستيم. ديگرى گويد:
| فان تسألينا فيم نحن فاننا | عصافير من هذا الانام المسحر |
يعنى: اگر از ما بپرسى كه در چه حالى هستيم؟ ما گنجشكهايى آشفته حال، از اين مردميم! 3- يعنى: شما از مردى پيروى مىكنيد كه خداوند او را بسان شما بشرى آفريده است، ولى داراى سحر است.
4- در اينجا «مسحور» به معناى ساحر است، چنان كه در باره حِجاباً مَسْتُوراً گفتيم. در وجه اخير، اشكال كردهاند. لكن سه وجه اول، قابل اعتماد است، بنا بر اين، آيه در صدد اين است كه: حال كسى كه دشمن دين و مخالف حق است و گويى بر دلش پوششى است كه چيزى را نمىفهمد و در گوشش پنبهاى است كه چيزى را نمىشنود، بيان كند. چنين كسى از حق روى گردان و گريزان است و با جاهلانى چون خود، به راز و نياز و گفتگو مىپردازد. آنان چنان از فهم دليل و برهان عاجزند كه صاحب آن را گيج و آشفته حال و جادو شده، معرفى مىكنند، زيرا نمىتوانند در برابر گفتار او مقاومت كنند و از مبارزه با آن عاجزند.
اكنون از روى تعجب مىفرمايد:
انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ: ببين، اى محمد، آنها چگونه در باره تو مثل زده و حقيقت امر را مشتبه ساخته، مىگويند: تو ديوانه، ساحر و شاعر هستى؟! فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا: با اين سخن، از راه حق گمراه شدند و نمىتوانند تدبيرى بكار برند و براى تكذيب تو راهى بجويند. از اينرو مبهوت و حيران ماندهاند.
برخى گويند: يعنى نمىتوانند تدبيرى بكار برند و براى جلوگيرى مردم از پيروى تو و اثبات مدعاى خود، راهى بيابند.
برخى گويند: يعنى از راه راست- يعنى دين اسلام- گمراه شدهاند و راهى بسوى آن ندارند.
[سوره الإسراء (17): آيات 49 تا 52]
وَ قالُوا أَ إِذا كُنَّا عِظاماً وَ رُفاتاً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً (49)
قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً (50)
أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ وَ يَقُولُونَ مَتى هُوَ قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَرِيباً (51)
يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَ تَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً (52)
ترجمه:
و گفتند: آيا هنگامى كه استخوان و خاك شدهايم، با خلقتى تازه، زنده مىشويم؟
بگو: سنگ باشيد يا آهن يا مخلوقى از آنها كه در نظرتان بزرگ است. خواهند گفت:
چه كسى ما را زنده مىكند؟ بگو: همان كه بار اول شما را آفريده است. اما آنها سرهاى خود را- با مسخرگى- بسوى تو تكان داده، گويند: قيامت، كى خواهد بود؟ بگو: ممكن است نزديك باشد. روزى كه شما را بخواند و حمدكنان او را اجابت كرده، گمان كنيد كه جز مدت كمى توقف نكردهايد.
قرائت:
در باره «اءِذا و اءِنا» در سوره رعد، بحث شده و احتياجى به اعاده آن نيست.
لغت:
رفات: هر چيز كهنه و شكسته. كلماتى كه بر اين وزن هستند، معمولا در چيز- هاى شكسته و كهنه، استعمال مىشوند. مثل: حطام، دقاق، تراب و …
مبرّد گويد: رفات، چيزى است كه كاملا كوفته و نرم شده باشد. فراء گويد:
اين كلمه، اسم جمع است.
انغاض: حركت دادن و بلند كردن و بزير آوردن سر. شاعر گويد: «أصك نغضاً لا يني مستهدجا» يعنى: زانوانش بحركت درآمدهاند و از شتاب عاجز نيست.
اعراب:
اذا: در محل نصب است به فعلى كه «مبعوثون» بر آن دلالت مىكند. البته معمول آن نيست، زيرا كلمه بعد از «ان» و لام ابتداء در ما قبل آن عمل نمىكند.
بحمده: حال است، يعنى حامدين.
يدعوكم: اين جمله در محل جر است، زيرا مضاف اليه يوم است.
تستجيبون: عطف بر يدعوكم.
وَ تَظُنُّونَ إِنْ …: جمله حاليه.
مقصود:
از آنجا كه قرآن كريم، در باره زنده شدن مردگان، مطالبى بيان داشته است، اكنون در باره انكار آن از طرف كفار، مىفرمايد:
وَ قالُوا أَ إِذا كُنَّا عِظاماً وَ رُفاتاً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً: ابن عباس گويد: رفات يعنى: غبار. و مجاهد گويد: يعنى: خاك. مقصود اين است كه منكران قيامت مىگفتند: آيا پس از آنكه مرديم و گوشت بدن ما متلاشى شد و استخوان و خاك شديم، بار ديگر از نو آفريده خواهيم شد؟ اين جمله، بصورت استفهام و مقصود، انكار قيامت است.
قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً: اى محمد، به آنها بگو: هر چه مىتوانيد در مخالفت، بكوشيد. اگر مىتوانيد به محكمى سنگ و سختى آهن بشويد …
أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ: يا آفريدهاى كه پيش شما بزرگتر و سختتر باشد. هر چه بشويد از قلمرو قدرت خداوند، خارج نخواهيد شد. سرانجام قيامت فرا مىرسد و شما بيد قدرت الهى زنده خواهيد شد. در اينجا خداوند متعال، مطلب را بصورت امر بيان كرده است، تا بيشتر، الزام آور باشد.
ابن عباس و سعيد بن جبير گويند: مقصود، از آفريدهاى كه پيش آنها بزرگتر و سختتر است، مرگ مىباشد. يعنى: اگر شما خود مرگ، هم باشيد، سرانجام خداوند شما را مىميراند و … بديهى است كه در نظر اولاد آدم، هيچ چيز بزرگتر از مرگ نيست.
مجاهد گويد: مقصود، آسمانها و زمين و كوهها است.
فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ: هر گاه، اين مطلب را به آنها بگويى، خواهند گفت: چه كسى ما را پس از مرگ، زنده مىكند؟! به آنها بگو:
همان كه شما را بار اول از نيستى به هستى آورد، زيرا كسى كه قدرت دارد چيزى را از نيستى به هستى آورد- اگر قدرتش از ميان نرود- برايش سهلتر است كه همان چيز را پس از فنا، از نو بسازد، زيرا اختراع هر چيزى از تكرار آن دشوارتر است. اين مطلب را از اينرو، عنوان مىكند كه: آنها منكر اين نبودند كه خداوند آنها را از نيستى به هستى آورده است.
فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ: اما آنها سرهاى خود را از روى مسخرگى و بىاعتنايى حركت خواهند داد و به اين مطالب، توجهى نخواهند كرد.
وَ يَقُولُونَ مَتى هُوَ: و از تو مىپرسند: قيامت كى خواهد بود؟
قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَرِيباً: بگو: ممكن است نزديك باشد، زيرا هر چه آمدنى است، دور نيست. حسن مىگويد: گويى تو هرگز بدنيا نيامدهاى و گويى همواره در عالم آخرت بودهاى! يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ: اى مردم مشرك، ممكن است روزى كه خداوند بوسيله فرشتگان شما را از قبرها بسوى صحراى محشر فرا مىخواند، نزديك باشد. اين همان وقتى است كه براى اولين بار، در صور إسرافيل دميده خواهد شد. در اين وقت، فرشتگان مىگويند: اى استخوانهاى پوسيده و اى پوستهاى خاك شده، به حال اول بازگرديد. شما با اضطرار و پريشانى اين دعوت را اجابت مىكنيد و زبان را به ستايش خداى يگانه، مىگشاييد.
جمله فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ يعنى «تستجيبون حامدين» مثل «جاء فلان بغضبه» يعنى: «جاء غضبان».
برخى گويند: يعنى: شما اين دعوت را اجابت مىكنيد و معترفيد كه ستايش خدا راست كه بمردم نعمت بخشيده است. آن روز نمىتوانيد منكر اين حقيقت بشويد، زيرا در آنجا معرفتها بديهى هستند.
سعيد بن جبير گويد: آنها از قبرها خارج مىشوند و مىگويند: خدايا تو منزهى و ستايش ويژه تست. لكن اين حمد و تسبيح براى آنها سودى ندارد.
وَ تَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا: و گمان مىكنيد كه توقف شما در دنيا كوتاه بوده است، زيرا اين تغيير و تحول، خيلى سريع انجام مىگيرد.
حسن گويد: آنها مدت توقف خود را در دنيا كوتاه مىشمارند، زيرا مىبينند مدت توقف آنها در آخرت، طولانى است.
برخى از مفسران قرآن كريم، معتقدند كه: اين آيه، خطاب به مؤمنين است، زيرا آنها هستند كه خدا را با ستايش، اجابت و در برابر احسانش، او را حمد مىكنند و مدت توقف خود را در عالم برزخ كوتاه مىشمارند، زيرا در قبرهاى خود با خوشى گذرانيده و عذابى نديدهاند. بديهى است كه روزهاى شادى و نشاط، كوتاه هستند.
[سوره الإسراء (17): آيات 53 تا 57]
وَ قُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبِيناً (53)
رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ وَ ما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً (54)
وَ رَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ وَ آتَيْنا داوُدَ زَبُوراً (55)
قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَ لا تَحْوِيلاً (56)
أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَ يَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَ يَخافُونَ عَذابَهُ إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُوراً (57)
ترجمه:
به بندگانم بگو: چيزى بگوئيد كه نيكوتر است. شيطان ميان آنها را بهم مىزند زيرا شيطان براى انسان، دشمنى آشكار است. پروردگار شما بحال شما داناتر است.
اگر بخواهد شما را رحم مىكند و اگر بخواهد شما را عذاب مىكند و ما ترا نفرستادهايم كه مراقب و مسئول آنها باشى. پروردگارتان بحال كسانى كه در آسمانها و زمينند، داناتر است. ما برخى از پيامبران را بر برخى برترى بخشيده و داود را زبور دادهايم. بگو:
آنان را كه- جز خداوند يكتا- خدا پنداشتيد، بخوانيد. آنها نمىتوانند زيانى را از شما دور كنند يا به ديگرى برسانند. همانهايى كه بنظر آنها خدا هستند، بسوى پروردگارشان تقرب مىجويند، تا معلوم شود كه كدامشان به خدا نزديكترند؟ و اميد رحمت او دارند و از عذاب او بيمناكند، زيرا عذاب پروردگارت، حذر كردنى است.
لغت:
وسيله: قربت و نزديكى. واسل يعنى راغب. لبيد گويد: «بلى كلّ ذى دين الى اللَّه واسل» يعنى: هر ديندارى به خدا نزديك است.
سؤال و طلب داراى يك معنى هستند.
اعراب:
يقولوا: جواب شرط محذوف. ابو عثمان معتقد است كه اين فعل بجاى فعل امر نشسته است. مثل: تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ (صف 11: بخدا و رسولش ايمان بياوريد) اولئك: مبتدا.
الَّذِينَ يَدْعُونَ: صفت يبتغون: خبر أَيُّهُمْ أَقْرَبُ: مبتدا و خبر. ممكن است بدل باشد از «يبتغون».
شأن نزول:
مشركين، در مكه، اصحاب پيامبر را آزار مىكردند. اصحاب از پيامبر اجازه مىخواستند كه با آنها بجنگند، ولى پيامبر مىفرمود: در اين باره، دستورى از خداوند به من نرسيده است. از اينرو خداوند فرمود، قل لعبادى … اين مطلب، از كلبى است.
مقصود:
اكنون خداوند بندگان خود را امر مىكند، كه از كارها و گفتارهاى بهتر پيروى كنند.
وَ قُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ: اى محمد، به بندگان من بگو، گفتارها و راه و رسمهايى براى خود انتخاب كنند كه بهترين گفتار و راه و رسم است.
تعبير: بندگان من، به منظور تعظيم بندگان مؤمن است. برخى هم گفتهاند:
منظور همه افراد مكلف است.
بقولى يعنى: اى محمد، آنها را امر كن كه بهترين كلمات- يعنى كلمه شهادتين و هر چه پيش خدا پسنديده است- بگويند.
حسن گويد: يعنى امر كنند به آنچه خدا امر كرده و نهى كنند از آنچه خدا نهى كرده است.
برخى گويند: يعنى مؤمنين با بهترين عبارات، از يكديگر تمجيد كنند و بگويند: رحمك اللَّه. يعفر اللَّه لك.
ابو مسلم گويد: يعنى به بندگان من بگو كه چون سخن تو و سخن مشركين را مىشنوند، هر چه بهتر است بگويند و از آنچه نيكوتر است، پيروى كنند. نظير:
فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ (زمر 18: بندگانم را كه سخن را مىشنوند و بهترش را پيروى مىكنند، بشارت ده) إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ: شيطان در ميان آنها فساد مىكند و آنها را به دشمنى يكديگر وامىدارد.
إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبِيناً: شيطان، همواره دشمن سرسخت آدم و اولادش بوده است.
اكنون خداوند، هر دو گروه را مخاطب ساخته، مىفرمايد:رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ: خداوند به حال شما داناتر است و طبق مصلحت، به تدبيرامور زندگى شما مىپردازد.
إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ: جبايى گويد: مقصود اين است كه:خداوند مالك رحمت و عذاب است، بنا بر اين بايد به او اميدوار بود و از او ترسيد.
حسن گويد: يعنى اگر بخواهد بوسيله توبه، به شما رحم مىكند و اگر بخواهد بوسيله اصرار بر معصيت، شما را عذاب مىكند.
برخى گويند: يعنى اگر بخواهد به شما رحم مىكند و از مكه خارج مىسازد، تا از آزار و اذيت مشركين خلاص شويد: و اگر بخواهد آنها را بر شما مسلط مىسازد كه شما را عذاب كنند.
برخى گويند: يعنى اگر بخواهد بفضل خويش به شما رحم مىكند و اگر بخواهد بعدل خويش شما را عذاب مىكند.
معناى اخير، بهتر است.
اكنون، خطاب به پيامبر كرده، مىفرمايد:وَ ما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا: ما ترا موكل آنها نساخته و نگهبان و مراقب اعمال آنها قرار ندادهايم. خواه مؤمن شوند و خواه سرپيچى كنند. مقصود اين است كه تو در مقابل اعمال آنها مؤاخذه نمىشوى، زيرا ترا فرستادهايم كه آنها را دعوت به ايمان كنى. اگر ترا اجابت كنند، به نفع خودشان است و اگر اجابت نكنند، چيزى بر تو نيست، زيرا سرزنش آن متوجه خود ايشان مىشود.
وَ رَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ: خداوند به فرشتگان كه در آسمانهايند و پيامبران كه در زمينند. داناتر است. مقصود اين است كه خداوند فرشتگان و انبياء را بخاطر ميل باطنى اختيار نكرده است، بلكه بخاطر اين است كه به باطن ايشان عالم بوده و آنها را لايق و شايسته، شناخته است.
برخى گويند: يعنى خداوند به حال مردم داناتر است، از اينرو آنها را در صورت و روزى و احوال، مختلف ساخته است. همانطورى پيامبران را نيز بر يكديگر برترى بخشيده است.
وَ لَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ: پيامبران اگر چه در عاليترين مراتب فضيلت، قرار دارند، لكن آنها نيز داراى طبقاتى بوده، بعضى بر بعضى برترى دارند، زيرا درجه، ثواب، اعجاز و كتاب برخى عاليتر است. از آنجا كه خداوند به باطن چيزها عالم بود، پيامبر اسلام را براى نبوت اختيار كرد و او را بر ساير انبيا برترى بخشيد.
همانطورى كه ميان آنها نيز تفاوتى وجود دارد. براى ابراهيم آتش را رام و براى يونس آهن را نرم كرد. به سليمان سلطنت بخشيد و با موسى تكلم كرد و به پيامبر اسلام مزايايى بخشيد كه به هيچ كس نداده بود و او را خاتم پيامبران گردانيد.
سپس فرمود:وَ آتَيْنا داوُدَ زَبُوراً: حسن گويد: هر كتابى زبور است. لكن اين نام، به كتاب داود اختصاص يافته، همانطورى كه «فرقان» به قرآن اختصاص پيدا كرده است. اگر چه تمام كتابهاى آسمانى، فرقان و جدا كننده حق و باطلند.
زجاج گويد: ذكر نام داود، بخاطر اين است كه: به آنها بگويد: شما منكر برترى حضرت محمد (ص) و نازل شدن قرآن نشويد، زيرا ما بداود نيز زبور بخشيديم.
اكنون به پيامبر خود مىفرمايد:قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ: اى محمد، به اين مشركين- كه غير خدا را مىپرستند- بگو: آنان را كه مىپنداريد خدا هستند، بخوانيد تا زيانها را از شما دور كنند و حال شما را نيكو سازند.
فَلا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَ لا تَحْوِيلًا: آنها هيچ قدرتى ندارند و نمى- توانند زيانى را از شما دور كنند يا حال شما را نيكو سازند. يعنى: نمىتوانند قحطى را بفراوانى و فقر را به بىنيازى و بيمارى را به تندرستى تبديل كنند. برخى گويند:
يعنى نمىتوانند زيان شما را به ديگرى منتقل سازند. مقصود اين است كه: هر كس عجز دارد، لايق خدايى و پرستش نيست.
مقصود از «من دونه» فرشتگان، مسيح و عزير است كه به آنها نسبت خدايى داده مىشد. اين مطلب از ابن عباس و حسن است. برخى گويند: مقصود جن است، زيرا قومى از عرب، جن را مىپرستيدند، ابن مسعود مىگويد: همين جنيان نيز اسلام آوردند، اما آنها دست از پرستش خود برنداشتند.
جبائى گويد: سپس خداوند متوجه انبيا- كه آيه قبل در باره آنها بود- شده، مىفرمايد:
أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ: آنان كه آنها را خدا مىخوانند، كوشش مىكنند كه از راه عبادت و اطاعت، بدرگاهش قرب و منزلت پيدا كنند.
أَيُّهُمْ أَقْرَبُ: تا معلوم شود كه قرب و منزلت كداميك، پيش خداوند بيشتر است.
مقصود اين است كه: پيامبران با مقام بلند و شرافتى كه پيش خدا دارند، جز خدا را پرستش نمىكنند، بنا بر اين، پرستش خداوند يكتا و ترك شرك و دوگانه پرستى براى شما لازمتر است، بدين ترتيب، مىخواهد مردم را تشويق كند كه به انبيا اقتدا كنند.
برخى گويند: يعنى فرشتگان و حضرت مسيح و … كه شما آنها را خدا مىدانيد، خود بندگان مطيع خداوند هستند و كوشش مىكنند، كه از راه عبادت، بدرگاه او تقرب پيدا كنند و خود را برحمت او نزديكتر سازند. يا اينكه هر كدام مىخواهند بفهمند كه كداميك به رحمت خدا و اجابت او نزديكتر هستند.
وَ يَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَ يَخافُونَ عَذابَهُ: با اينهمه، آنها براى خود طلب مغفرت كرده، در برابر طاعت، اميد رحمت و در برابر سركشى بيم عذاب دارند و مثل همه بندگان ديگر خدا، طريق بندگى مىپويند.
إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُوراً: عذاب پروردگارت دشوار است و همه بايد از آن بپرهيزند.
در پيرامون معناى «وسيله» ذيل آيه وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ (مائده 35) سخن گفتهايم.
[سوره الإسراء (17): آيات 58 تا 60]
وَ إِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلاَّ نَحْنُ مُهْلِكُوها قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوها عَذاباً شَدِيداً كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً (58)
وَ ما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلاَّ أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ وَ آتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِها وَ ما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلاَّ تَخْوِيفاً (59)
وَ إِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلاَّ فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَ نُخَوِّفُهُمْ فَما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ طُغْياناً كَبِيراً (60)
ترجمه:
هيچ قريهاى نيست، جز اينكه پيش از روز قيامت هلاكش مىكنيم يا بعذابى سخت، گرفتارش مىسازيم. اين مطلب، در لوح محفوظ، ثبت شده است. ما را از فرستادن معجزاتى كه مىخواهند، جز تكذيب گذشتگان، چيزى منع نمىكند. ما به قوم ثمود، آن شتر را آشكارا داديم و به آن ستم كردند. ما معجزهها را جز براى بيم دادن نمىفرستيم.
هنگامى كه بتو گفتيم كه پروردگارت مردم را احاطه كرده است. رؤيايى كه بتو نشان داديم و درختى كه در قرآن ملعون شمرده شده است، جز فتنهاى براى مردم نيست. ما آنها را مىترسانيم، اما جز بر طغيان سخت آنها، نمىافزايد.
لغت:
مسطور: مكتوب، نوشته. شاعر گويد:
| و اعلم بان ذا الجلال قد قدر | فى الصحف الاولى الذى كان سطر |
يعنى: بدانكه خداوند بزرگ، در كتابهاى نخستين، آنچه نوشته شده است، به تدبير و مصلحت خويش بيان داشته است.
منع: جلوگيرى كردن از فعل. بديهى است كه خداوند بر هر كارى قادر است و نمىتوان در راه او مانعى ايجاد كرد، زيرا قدرت او بىپايان است. اين تعبير، در مورد پروردگار متعال، در صورتى جايز است كه نخواهد فعلى را انجام دهد.
اعراب:
وَ ما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا: «ان» اول در محل نصب و «ان» دوم در محل رفع است. يعنى: «ما منعنا الارسال الا تكذيب الاولين».
مبصرة: حال.
وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ: تقدير آن «و ما جعلنا الشجرة الملعونة فى القرآن الا فتنة للناس» يعنى: درختى كه اهل آن و خورندگان ثمر آن ملعون هستند. اينان كافر و فاجر هستند.
فَما يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْياناً كَبِيراً: فما يزيدهم التخويف. «طغياناً» مفعول دوم.
مقصود:
اكنون به بيان پند و اندرز پرداخته، مىفرمايد:
وَ إِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوها قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوها عَذاباً شَدِيداً:
هيچ قريهاى نيست جز اينكه پيش از فرا رسيدن قيامت، مردمش را هلاك يا اينكه به عذابى سخت، گرفتارش مىكنيم. بديهى است كه مردم صالح قريه مىميرند و مردم ناصالح، در همين دنيا گرفتار عذاب سپس هلاك خواهند شد، زيرا پيش از فرا رسيدن قيامت مردم مىميرند و شهرها و آباديها ويران مىشوند. آن گاه قيامت فرا مىرسد.
اين معنى از جبائى و مقاتل است.
ابو مسلم گويد: مقصود، قريه هايى است كه در كفر و گمراهى به سر مىبرند، نه قريههاى ايمان و منظور از هلاك كردن، درهم كوبيدن است.
كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً: اين مطلب، حتمى است و خلافى ندارد. مقصود اين است كه خداوند اين مطلب را در كتابى كه براى فرشتگان نوشته است، يعنى لوح محفوظ، ثبت كرده است.
وَ ما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ: در اين باره اقوالى است:
1- هيچ چيز ما را از فرستادن آياتى كه مىخواستند، باز نداشت، جز تكذيب پيشينيان. مقصود اين است كه: چيزهايى كه قريش مىخواهند، از قبيل طلا كردن كوه صفا و جارى كردن چشمهاى از زمين و … عمل نمىكنيم، زيرا اگر عمل كنيم، آنها ايمان نمىآورند و سزاوار مىشوند كه هر چه زودتر آنها را كيفر دهيم و اين بزيان خود آنهاست. همانطورى كه ما امتهاى پيشين را اجابت كرديم و آياتى را كه مىخواستند براى آنها فرستاديم و آنها تكذيب كردند و ما آنها را گرفتار عذاب كرديم، زيرا حكم آياتى كه مردم درخواست مىكنند، اين است كه اگر تكذيب كنند و ايمان نياورند، دچار عذاب شوند، لكن در مورد اينها اراده ما اين است كه آنها را بوسيله چنين عذابى از ميان مىبريم، زيرا در ميان ايشان كسانى هستند كه خودشان يا فرزندانشان ايمان مىآورند و دين اسلام را يارى مىكنند. بعلاوه، امت و شريعت حضرت محمد (ص) تا قيامت باقى خواهد ماند، از اينرو خواسته آنها را اجابت نمىكنيم. بخصوص كه آيات قرآنى و ديگر معجزات آشكار، براى برطرف شدن ترديد و برداشته شدن عذرها كافى هستند.
2- ما آياتى را كه مىخواهند، نمىفرستيم، زيرا علم داريم كه آنها ايمان نمىآورند، بنا بر اين فرستادن آيات، كار بيهودهاى خواهد بود. همانطورى كه پيش از آنها آياتى فرستاديم و مردم ايمان نياوردند.
معجزه، بر دو قسم است: 1- برخى از معجزات، طورى هستند كه بدون آنها نبوت را نمىتوان شناخت. بديهى است كه چنين معجزاتى بايد ظاهر شوند، خواه مردم ايمان بياورند، خواه ايمان نياورند.
2- برخى ديگر، از روى لطف بوده، موجب افزايش ايمان خواهند شد. اين معجزات را هم خداوند بلطف خود ظاهر مىسازد.
معجزاتى كه از اين دو دسته، خارجند، خداوند ظاهر نمىسازد.
3- ما آيات را نمىفرستيم، زيرا پدران و اسلاف شما، چنين آياتى را خواستند و چون فرستاديم، ايمان نياوردند. شما نيز تابع روش آنها هستيد. همانطورى كه آنها ايمان نياوردند، شما هم ايمان نخواهيد آورد.
اين قول از ابو مسلم است.
وَ آتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً: ما براى قوم ثمود، شتر را كه معجزهاى آشكار و مسلم بود، فرستاديم، چنان كه مىفرمايد: وَ جَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً (همين سوره 12:آيت روز را روشن و آشكار ساختيم).
برخى گويند: يعنى براى آنها شترى بينا فرستاديم.
برخى گويند: يعنى براى آنها شترى فرستاديم كه راه هدايت را به آنها نشان مىداد و آنها را از گمراهى باز مىداشت.
منظور، ناقه صالح است كه: چنان كه خواسته بودند، از سنگ خارج شد.
فَظَلَمُوا بِها: ولى قوم صالح، به اين معجزه، كافر شدند و منكر شدند كه از جانب خداست.
برخى گويند: يعنى بر اثر كشتن آن شتر، بخود ظلم كردند.
وَ ما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلَّا تَخْوِيفاً: ما آيات و معجزات خود را بدست پيامبران ظاهر مىگردانيم، تا مردم از ديدن آنها پند گيرند و از عذاب خدا بترسند و ايمان آورند.
اكنون خداوند پيامبر خود را مخاطب ساخته، مىفرمايد:
وَ إِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ: اى محمد، بياد آورد هنگامى كه به تو گفتيم: پروردگارت به احوال و كردار نيك و بد مردم علم دارد و مىداند كه چه كسى سزاوار پاداش و چه كسى سزاوار كيفر است. او بر كيفر و پاداش مردم نيز قادر است، بنا بر اين همگان در قبضه قدرت او هستند و هيچ كس را ياراى آن نيست كه از اراده و مشيت او خارج شود. اين معنى از ابن عباس است.
حسن گويد: مقصود اين است كه: خداوند بهمه چيز عالم است و مىداند كه آنها- بر اثر اينكه بخواستههايشان ترتيب اثر نداده و معجزاتى كه خواستهاند، نياوردهاى- قصد آزارت را دارند.
بدين ترتيب، پيامبر خود را تشويق مىكند كه به تبليغات خود ادامه دهد و به او وعده مىدهد كه او را از اذيت و آزار قوم حفظ خواهد كرد.
مقاتل گويد: يعنى خداوند به اهل مكه احاطه دارد و سرانجام مكه را براى تو فتح مىكند.
فراء گويد: يعنى امر خداوند مردم را احاطه كرده است.
جبايى گويد: خداوند به آوردن آنچه مىخواهند، قادر و بمصالح آنها عالم است. او كارى مىكند كه به صلاح مردم باشد، بنا بر اين به تبليغات خود ادامه بده، زيرا اگر خداوند، آنچه را مىخواهند بياورد، بخاطر اين است كه مىداند لطفى در آن نهفته است و اگر نياورد، بخاطر اين است كه مىداند مصلحتى در آن موجود است.
وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ: در اين باره اقوالى است:
1- مقصود از «رؤيا» رؤيت و ديدن چشم است. اين مطلب همان است كه در اول سوره، در داستان معراج پيامبر، از مكه به مسجد الاقصى و از آنجا به آسمانها، بيان شد. جز اينكه: چون معراج در شب بود و بامدادان پيامبر مردم را از آن مطلع ساخت، نام آن را «رؤيا» و «فتنه» گذاشت، زيرا مقصود از «فتنه» امتحان و دشوارى تكليف است، و هر كس تصديق كند، پاداش بسيار بگيرد و هر كس تكذيب كند، كيفر سخت ببيند.
اين قول، از ابن عباس، سعيد بن جبير، حسن، قتاده و مجاهد است.
2- از ابن عباس روايت شده است كه: منظور خوابى است كه پيامبر در مدينه ديد. او در خواب ديده بود كه داخل مكه شده است، از اينرو رهسپار مكه شد، ولى مشركين در حديبيه، راه را بر او گرفتند و نگذاشتند داخل مكه شود، در نتيجه بعضى دچار شك و ترديد شدند و گفتند: يا رسول اللَّه، مگر نه بما خبر داده بودى كه داخل مكه خواهيم شد؟ فرمود: به شما گفته بودم كه همين امسال داخل مىشويم؟ گفتند:
– نه.
فرمود:
– انشاء اللَّه، داخل خواهيم شد.
آن سال، از همانجا باز گشتند و سال ديگر مكه را فتح كردند. از اين رو اين آيه، نازل شد: لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِ (فتح 27: خداوند، در جواب به پيامبر خود راست گفت).
اين قول از جبائى است.
اين خواب، براى مردم فتنه و امتحان بود، به همان دليل كه گفتيم.
3- مقصود اين است كه پيامبر در خواب ديد كه: بوزينگانى بر منبرش بالا مىروند و پائين مىآيند. او از اين خواب دلگير شد.
سعيد بن يسار، روايت كرده است كه: پيامبر گرامى اسلام، پس از اين خواب، ديگر نخنديد، تا از دنيا رفت. از امام باقر و امام صادق (ع) نيز همين طور روايت شده است.
گفتهاند: بنا بر اين، منظور از «شجره ملعونه در قرآن» بنى اميه است. خداوند به پيامبر خبر داد كه آنها بر مقامش تسلط مىيابند و ذريهاش را مىكشند.
منهال بن عمرو روايت كرده است كه: بر على بن حسين (ع) وارد شده، پرسيدم:
چگونه صبح كردى؟
فرمود:
– بخدا، صبح كردم مثل بنى اسرائيل كه در دست فرعونيان اسير بودند و پسرانشان را مىكشتند و زنانشان را زنده مىگذاشتند. كسى كه بعد از پيامبر، بهترين مردم است بر منبرها لعن مىشود. هر كه ما را دوست بدارد، حقش را كم مىدهند.
به حسن گفتند:
– اى ابو سعيد، حسين بن على را كشتند.
او گريه كرد، تا گونههايش تر شدند، سپس گفت:
– واى بر امت بيچارهاى كه: زنا زادهاش پسر پيامبرش را مىكشد! ابن عباس و حسن گويند: شجره ملعونه، درخت زقوم است.
ابو مسلم گويد: يهود است.
معناى آيه اين است: خوابى كه ديدهاى و درخت ملعون را براى مردم فتنهاى قرار داديم. اينكه درخت زقوم را فتنه مىنامد، بخاطر اين است كه: مشركين مىگفتند:
آتش درخت را مىسوزاند. چگونه ممكن است، درخت در آتش برويد؟! اما مردم مؤمن، تصديق كردند. در روايت است كه ابو جهل مىگفت: محمد شما را به آتشى وعده مىدهد كه سنگ را مىسوزاند. در عين حال گمان مىكند كه در آنجا درخت مىرويد! اينكه مىگويد: «فِي الْقُرْآنِ» يعنى: آن درخت، در قرآن ذكر شده است.
وَ نُخَوِّفُهُمْ فَما يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْياناً كَبِيراً: ما بوسيله داستان امتهايى كه هلاك شدهاند، آنها را مىترسانيم. يا بوسيله آيات آنها را مىترسانيم. لكن آنها در كفر و سركشى و گمراهى بيشتر غوطهور مىشوند.
[سوره الإسراء (17): آيات 61 تا 65]
وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ قالَ أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً (61)
قالَ أَ رَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلاَّ قَلِيلاً (62)
قالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً (63)
وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَ أَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَ رَجِلِكَ وَ شارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ وَ عِدْهُمْ وَ ما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاَّ غُرُوراً (64)
إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ وَ كَفى بِرَبِّكَ وَكِيلاً (65)
ترجمه:
و چون بفرشتگان گفتيم: آدم را سجده كنيد، همگى سجده كردند، بجز شيطان كه گفت: آيا براى كسى سجده كنم كه او را از خاك آفريدهاى؟ گفت: آيا همين است كه او را بر من برترى دادهاى؟ اگر مرا تا روز قيامت مهلت دهى، فرزندان وى را جز اندكى مهار خواهم كرد. گفت: برو. هر كس از آنها پيروى تو كند، سزاى شما جهنم است كه سزاى تمام است. هر كس از آنها را كه توانى بصداى خود گمراه كن و سواره نظام و پياده نظام خود را بر آنها بسيج كن و در اموال و اولادشان شريك باش. و شيطان جز وعده فريب، به آنها نمىدهد. ترا بر بندگان من تسلطى نيست.
همين بس كه پروردگارت نگهبان است.
قرائت:
رجلك: حفص اين كلمه را به كسر جيم و ديگران به سكون خواندهاند هر گاه به سكون جيم خوانده شود، جمع راجل است. مثل: راكب و ركب، صاحب و صحب، تاجر و تجر. اما اگر به كسر جيم بخوانيم، صفت و به معناى راجل (يعنى پياده) است، شاعر گويد:
| اما اقاتل عن دينى على فرس | و لا كذا رجلا الا باصحاب |
يعنى: آيا براى دينم، سواره و پياده، جز همراه اصحابم نمىجنگم؟ در شعر زير «رجل» بكار رفته است:
| هم ضربوا عن فرجها بكتيبة | كبيضاء حرس فى جوانبها الرجل |
يعنى: آنها با لشكرى شبيه كوه حرس كه اطراف آن را پيادگانى محاصره كرده باشند، از مرز آن گذشتند.
لغت:
احتناك: از بيخ و بن كندن و همه را فرا گرفتن. «احتنك الجراد الزرع» يعنى:
ملخ، همه مزرعه را خورد. شاعر گويد:
| اشكو اليك سنة قد اجحفت | جهد الى جهد بنا و اضعفت |
و احتنكت اموالنا و جلفت يعنى: پيش تو از سالى شكايت مىكنم كه بما سختگيرى و اجحاف كرد و اموال ما را بكلى از بين برد.
موفور: كامل شده. زهير گويد:
| و من يجعل المعروف من دون عرضه | يفره و من لا يتق الشتم يشتم |
يعنى: هر كس پايه زندگى را بر نيكى گذارد، كامل مىشود و هر كس از سخن زشت نپرهيزد، از سخن زشت ديگران مصون نيست.
استفزاز: با تردستى و سرعت، كسى را لغزانيدن و او را از راه صواب دور كردن.
استطاعت: نيرويى در اعضا كه بتوانند كارها را انجام دهند. طوع و طاعت، رام بودن براى انجام كار.
اجلاب: راندن. ابن اعرابى گويد: «اجلب الرجل على صاحبه» يعنى: او را تهديد كرد و سپاهيان خود را بر سر او فرود آورد.
اعراب:
طينا: زجاج گويد: اين كلمه حال است. يعنى: او را آفريدهاى در حالى كه از خاك است. ممكن است به تقدير «من طين» باشد. مثل: أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ (بقره 233: ان تسترضعوا لاولادكم) برخى گفتهاند: تميز است.
ا رايتك: اين كاف، محلى از اعراب ندارد، زيرا حرف خطاب و براى تأكيد است.
هذَا الَّذِي: هذا منصوب است به: ارايت. يعنى: اخبرنى عن هذا الذى كرمته على و قد خلتتنى من نار و …
مقصود:
وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ: تفسير اين قسمت در سوره بقره گذشت.
قالَ أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً: اين جمله استفهام انكارى است. يعنى: ابليس گفت: چگونه براى آدم سجده كنم در حالى كه من بهتر از او هستم؟ اصل من آتش است و از اصل او- كه خاك است- شريفتر است.
از اين آيه، برمىآيد كه شيطان مىدانست كه آدم بر فرشتگان برترى دارد و اگر اين را نفهميده بود، وجهى نداشت كه از سجده، خوددارى كند.
ممكن است خداوند به سجده آدم امر كند، ولى جايز نيست كه به عبادت او فرمان دهد، زيرا سجود، تعظيمى است كه مراتبى دارد و تابع نيت شخص سجده كننده است.
مرتبه عالى آن عبادت است و مخصوص خداست، لكن عبادت چنين نيست، زيرا عبادت، عبارت از آن خضوع قلبى است كه بالاتر از آن تصور نمىشود. چنين خضوعى مخصوص خداست و براى غير خدا صحيح نيست. اگر هم مراتبى داشته باشد، تمام مراتب آن بخدا اختصاص دارد. نتيجه اينكه: اگر كسى از روى سهو سجده كند، تعظيم شمرده نمىشود. همانطورى كه كارهاى ديگر اعضاى بدن نيز احتياج بقصد دارد.
قالَ أَ رَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَ: ابليس گفت: پروردگارا، به من بگو:
چرا آدم را بر من برترى بخشيدهاى؟! با اينكه من از آتش هستم و او از خاك! لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا: اگر مرگ مرا تا قيامت، به تأخير افكنى، فرزندان او را گمراه مىكنم و همچون حيوانات، آنها را افسار كرده، بدنبال خود بسوى گناهان مىكشم. گروهى اندك، كه مورد لطف خاص تو هستند و به درگاه تو اخلاص مىورزند، در مهار من نخواهند بود.
اين معنى از ابو مسلم است.
ابن عباس گويد: يعنى بر آنها استيلا پيدا مىكنم.
جبائى گويد: يعنى همانطورى كه ملخ، مزرعه را سراسر مىخورد، من هم چنان آنها را اغوا كنم كه مستأصل شوند. اين طمع، شيطان از اين جهت پيدا كرد، كه خداوند به فرشتگان خبر داده بود كه در روى زمين، كسى قرار مىدهد كه فساد خواهد كرد.
گويا وى به اين مطلب، آگاهى يافته بود.
حسن گويد: شيطان آدم را وسوسه كرده و او را ضعيف يافته بود. بنا بر اين فهميده بود كه اولاد آدم از خود او ضعيفتر خواهند بود.
قالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً:
خداوند، در حالى شيطان را خوار و خفيف شمرد، فرمود: برو، هر كس از اولاد آدم تابع تو شود و سخن ترا بپذيرد، پاداش خود را بطور كامل و بدون كم و كاست، از جهنم خواهد گرفت.
وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ: هر كه را مىتوانى با دعوت و وسوسه خود به بيراهه بكشان و گمراه كن. اين جمله، اگر چه بصورت امر، بيان شده است، لكن در حقيقت، تهديد است. چنان كه ابن عباس گويد. معمولا هر گاه بخواهند كسى را تهديد كنند، مىگويند: هر چه مىخواهى بكن. سر انجام نتيجه كارت را خواهى ديد. در اينجا تهديد را بصورت امر آورده است، زيرا مثل اين است كه بكسى امر كنند كه بخودش توهين كند.
مجاهد گويد: منظور از «بصوتك» ترانهها و ساز و آواز است. برخى گويند:
هر صدايى كه مردم را بفساد دعوت كند، آواز شيطان است.
وَ أَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَ رَجِلِكَ:
نيرنگها، پيروان، فرزندان و ياران خود را همچون لشكريان سواره نظام و پياده نظام، بر ضد آنها بسيج كن. بنا بر اين باء زايده است. بديهى است كه هر سواره يا پياده- اعم از جن و انس- كه در راه معصيت خدا حركت كند، از سواره نظام و پياده نظامهاى شيطان است.
برخى گويند: يعنى سواره نظام و پياده نظام خود را دعوت و آنها را براى اغواى اولاد آدم بسيج كن.
وَ شارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ:
و در مال و اولاد آنها شركت كن. ابن عباس و حسن و مجاهد گويند: مقصود مال حرام و ولد زناست.
قتاده گويد: شركت شيطان در اموال، اين است كه شتران را آزاد كنند يا گوش شكافته رها كنند يا … و شركت شيطان در اولاد، اين است كه: آنها را يهودى، مسيحى و مجوسى كنند.
كلبى گويد: شيطان در هر مال يا جفتگيرى حرام شريك است.
از ابن عباس روايت است كه: منظور اين است كه بچهها را بنامهاى ناپسندى مثل: عبد شمس، عبد حرث و … نامگذارى كنند. يا اينكه منظور كشتن و زنده بگور كردن دختران است.
وَ عِدْهُمْ: و به آنها وعده ده كه هميشه باقى مىمانند و از قيامت و كيفر و پاداش خبرى نيست. همه اينها تهديدهايى بصورت امرند.
وَ ما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً:
در اينجا خداوند خبر مىدهد كه وعدههاى شيطان سراسر بىاساس و فريبنده است. اين جمله، معترضه است.
إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ:
بندگانى كه مرا اطاعت مىكنند، ترا بر آنها تسلطى نيست، زيرا آنها مىدانند كه وعدههاى تو دروغ است، بنا بر اين فريب نمىخورند. برخى گويند: يعنى ترا بر بندگان من تسلطى نيست، تنها كار تو نسبت بآنها وسوسهگرى و دعوت به معصيت است. اما اينكه بخواهى از راه جبر و زور آنها را به معصيت وادار كنى، چنين قدرتى ندارى. اين قول از جبائى است.
وَ كَفى بِرَبِّكَ وَكِيلًا: همين بس كه خداوند بندگان خود را از شرك، حفظ مىكند.
نظم آيات:
على بن عيسى گويد: ارتباط اين آيات به سابق اين است كه: قبلا گفت: آنها از پندها و اندرزها نتيجهاى نمىبرند و بر شدت طغيانشان افزوده مىشود. در اين آيات مىگويد: آنها به پندار ابليس تحقق بخشيدند و كردند آنچه او مىخواست.
ابو مسلم گويد: اين آيات متصل است به: إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ … منظور اين است كه بوسيله نقل داستان آدم و شيطان، آنچه را در آنجا بطور سربسته، بيان كرده بود، با تفصيل بيشترى بيان كند.