ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن فضل بن حسن طبرسی سوره الدخان 12 الی 21
[سوره الدخان (44): آيات 12 تا 21]
رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ (12)
أَنَّى لَهُمُ الذِّكْرى وَ قَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِينٌ (13)
ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَ قالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ (14)
إِنَّا كاشِفُوا الْعَذابِ قَلِيلاً إِنَّكُمْ عائِدُونَ (15)
يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ (16)
وَ لَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَ جاءَهُمْ رَسُولٌ كَرِيمٌ (17)
أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ عِبادَ اللَّهِ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (18)
وَ أَنْ لا تَعْلُوا عَلَى اللَّهِ إِنِّي آتِيكُمْ بِسُلْطانٍ مُبِينٍ (19)
وَ إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَ رَبِّكُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ (20)
وَ إِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِي فَاعْتَزِلُونِ (21)
ترجمه آيات:
12- پروردگارا: عذاب را از ما بر طرف كن كه ما ايمان آورديم.
13- كجا ياد آورى ميشوند، با آنكه رسولى آشكارا سوى ايشان آمد.
14- و سپس از او رويگرداند، و گفتند كه او ديوانه اى است تعليم يافته.
15- ما عذاب را براى مدّتى كوتاه از شما برميداريم، ولى شما دوباره بكفرتان باز ميگرديد.
16- آن روز كه سخت شما را بگيريم، ما انتقام خواهيم گرفت.
17- ما پيش از آنان قوم فرعون را دچار فتنه امتحان كرديم، و رسولى بزرگوار براى آنان آمد.
18- كه بندگان خدا را بمن بسپاريد، من فرستاده اى امين هستم براى شما.
19- و بر خدا برترى خواهى نكنيد كه من برهانى روشن، برايتان آورده ام.
20- و من از اينكه سنگسارم كنيد به پروردگارم و پروردگار شما پناه ميبرم
21- و اگر مرا تصديق نميكنيد پس با من كار نداشته باشيد.
اعراب آيات:
يَوْمَ نَبْطِشُ- منصوب است به «إِنَّا كاشِفُوا الْعَذابِ قَلِيلًا» و نيز جايز است كه منصوب شود بضميرى كه «منتقمون» بآن دلالت دارد، و نميتوان آن را منصوب به «منتقمون» گرفت، زيرا ما بعد انّ در ما قبلش عمل نميكند.
معنى آيات:
آن گاه خداوند بزرگ پس از آنكه خبر داد كه دود بمنزله عذابى براى مردم همگان را فرا ميگيرد، و آنان گفته اند يا ميگويند: اين دود عذابى است دردناك سپس دوباره از قول آنان بيان فرمود كه:
(رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ) يعنى: خداوند اما به محمّد (ص) و قرآن ايمان آوردهايم، عذاب را از ما بر طرف فرما، خداوند در پاسخ آنان ميفرمايد:
(أَنَّى لَهُمُ الذِّكْرى) يعنى: اينان چگونه ياد آورى ميشوند، و پند ميگيرند.
(وَ قَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِينٌ)[1] با اينكه براى آنان پيامبرى كه راستگوييش آشكار بود آمد.
(ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ) ولى آنان از اين پيامبر روگردان شدند، و سخنش را نپذيرفتند.
(وَ قالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ) يعنى: او تعليم داده شده است، و بشرى كه با ادّعاى نبوت ديوانه است او را تعليم ميدهد[2] سپس ميفرمايد:
(إِنَّا كاشِفُوا الْعَذابِ قَلِيلًا إِنَّكُمْ عائِدُونَ) يعنى: ما عذاب گرسنگى و دود را اندك مدتى از شما بر ميداريم، و از مقاتل نقل شده است كه منظور از اين مدّت تا جنگ بدر بوده است- ولى باز شما بكفر و تكذيب خود باز ميگرديد.
زيرا پس از آنكه خداوند بوسيله دعاى پيامبر و خواندن نماز استسقاء عذاب قحطى و خشكسالى را از آنان برطرف ساخت، دوباره بتكذيب پيامبر پرداختند، و اين معنى بنا بر قول كسى است كه گفته است دود در زمان حضرت بوده است.
امّا بنا بر قول كسى كه ميگويد: اين دخان از علائم قيامت است معنايش آنست كه شما دوباره گرفتار عذابى سختتر خواهى شد، و آن عذاب عبارتست از عذاب جهنّم، و قليل مدّت ما بين ايندو عذاب است[3].
(يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرى) بنا بر قول اوّل يعنى: براى آنان عذاب سخت جنگ بدر را ياد آورى كن.
ميگويند: پس از آنكه خداوند عذاب قحطى و گرسنگى را از ميانشان برداشت دوباره بتكذيب پرداختند، و لذا خداوند در جنگ بدر از آنان انتقام كشيد.
و بنا بر قول ديگر اين عذاب بزرگ عبارتست از عذاب قيامت.
و بطش عبارتست از سخت گرفتن، كه كنايه از دردناك بودن آن عذاب است.
(إِنَّا مُنْتَقِمُونَ) يعنى در آن روزگار از آنان انتقام خواهيم گرفت، سپس ميفرمايد:
(لَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ) و خداوند سوگند ميخورد كه پيش از كفّار قوم پيامبر (ص) ملّت فرعون را امتحان نموديم، و براى آنان تكليف سخت قرار داديم، زيرا فتنه عبارتست از سختى عبادت و اصل لغت فتنه بمعنى دميدن آتش است در طلا تا آن را از غش خالص سازند.
بعضى هم گفته اند فتنه عبارتست از امتحانى كه خداوند انجام ميدهد تا افراد را طبق اعمالى كه از آنان ظاهر ميشود مجازات دهد، نه آنكه بر طبق علم خود بىآنكه عملى از آنان سر زده باشد مجازات كند.
(وَ جاءَهُمْ رَسُولٌ كَرِيمٌ) يعنى: براى قوم فرعون پيامبرى كه داراى اخلاق و رفتارى عالى بود آمد كه از بديهاى مردم ميگذشت، و مردم را به نيكى و رشد دعوت ميفرمود، بعضى هم گفتهاند يعنى پيامبرى كه در پيشگاه خداوند بزرگوار است، و بوسيله اطاعت از او شايسته احترام و بزرگداشت ميباشد.
بعضى هم گفته اند: يعنى پيامبرى كه در ميان قومش بنى اسرائيل محترم و شريف بوده است.
(أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ عِبادَ اللَّهِ) اين قسمت جزء گفتار موسى است كه بفرعون گفته است، يعنى: اى فرعونيان: بنى اسرائيل را از عذاب و بردگى آزاد سازيد زيرا خداوند آنان را آزاد آفريده است مثل آيه ديگر كه ميفرمايد: «فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرائِيلَ» بنا بر اين عباد اللَّه مفعول ادّوا است.
فرّاء گفته است يعنى: اى بندگان خدا آنچه را كه خداوند بشما دستور داده است نسبت بمن اداء كنيد[4].
(إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ) يعنى: من نسبت بآنچه كه شما را بدان دعوت ميكنم امين هستم.
(وَ أَنْ لا تَعْلُوا عَلَى اللَّهِ) حسن گفته است يعنى: با ترك طاعت خداوند نسبت باو تكبّر نكنيد.
بعضى گفتهاند يعنى: با ستم نمودن نسبت به اولياء خدا بر آنان ستم روا مداريد.
و از ابن عباس[5] و قتاده نقل شده است يعنى: با كفران نعمتهاى الهى و نسبت دروغ باو دادن بر او ستم روا مداريد.
(إِنِّي آتِيكُمْ بِسُلْطانٍ مُبِينٍ) يعنى: من براى شما برهانى روشن كه حقّ با آن ظاهر خواهد شد آوردهام.
و بعضى گفتهاند يعنى من معجزه آشكارى براى شما آوردهام كه صحّت نبوّتم را ظاهر ميسازد، و راستگويى مرا ثابت مينمايد، پس از آنكه حضرت اين سخن را گفت او را تهديد به كشتن و سنگسار كردن نمودند و لذا در جواب آنان فرمود:
(وَ إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَ رَبِّكُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ) قتاده گفته است يعنى: من به خداوندى كه مالك من و شما است از اينكه سنگسارم كنيد پناهنده ميشوم.
و از ابن عبّاس و ابى صالح نقل شده است اين «رجم» و سنگسار شدنى كه حضرت موسى از آن بخدا پناه برده است دشنام است، مثل آنكه ميگفتند موسى جادوگر و دروغگو است و از اين قبيل سخنان …
(وَ إِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِي فَاعْتَزِلُونِ) يعنى: اگر تصديقم نميكنيد مرا بحال خود گذاريد، نه طرفدارم باشيد، نه بر زيانم ..
و از ابن عبّاس نقل شده است يعنى: دست از آزارم بكشيد[6].
______________________________
[1] تفسير ابن عبّاس ص 308( مبين يعنى: براى آنان بزبانى بيان كند كه آن را ميدانند). تفسير علىّ بن ابراهيم قمّى ج 2 ص 291( مبين يعنى:
پيامبرى كه بر ايشان ظاهر شده است.
[2] تفسير قمّى ج 2 ص 291:( اين سخن را هنگامى گفتند كه وحى بر پيامبر خدا( ص) نازل شده بحالت غشوه فرو ميرفتند)
[3] تفسير قمّى ج 2 ص 291:( اگر منظور از« يَوْمَ تَأْتِي السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِينٍ» در قيامت باشد به دنبالش نميفرمود« إِنَّكُمْ عائِدُونَ» زيرا پس از آخرت و قيامت حالتى نيست كه بآن باز گردند)
[4] تفسير قمّى ج 2 ص 291 يعنى:« دستورات خدا را كه عبارتست از نماز، زكات، روزه، حج و سنن و احكام انجام دهيد».
[5] تفسير ابن عبّاس ص 308.
[6] تفسير ابن عبّاس ص 308 در اين نسخه از تفسير ابن عبّاس كه نزد ما است ابن عبّاس« فاعتزلون» را چنين معنى كرده است:( مرا بحال خود واگذاريد نه بسود من و نه بزيانم باشيد)
ترجمه تفسير مجمع البيان، ج22