ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن فضل بن حسن طبرسی سوره البقره آیه 19 – 26
[سوره البقرة (2): آيات 19 تا 20]
أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ فِيهِ ظُلُماتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ مِنَ الصَّواعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَ اللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ (19) يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَ إِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قامُوا وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَ أَبْصارِهِمْ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (20)
[ترجمه]
يا چون كسانى است كه بارانى تند بر آنها ببارد و در تاريكى و رعد و برق آنان سرانگشت خود را از بيم مرگ در گوشها گذارند و خدا از هر سو بكافران احاطه دارد (19).
نزديك باشد كه برق ديدگانشان را ببرد هر گاه روشن شود راه روند و چون تاريك شود بايستند، اگر خدا ميخواست گوش و چشم آنان را از ميان مىبرد كه خدا بر هر چيز تواناست (20)
شرح لغات
صيّب- باران بر وزن سيّد، فيعل از صواب.
سماء- آسمان و هر چه بالاست و سايه مياندازد:
يخطف- از خطف بمعناى ربودن.
تفسير
مثل اين منافقان در نادانى و سرگردانى مثل كسانى است كه بارانى تند از آسمان بر آنان بزند و در آن باران (و يا در آن آسمان و ابر) تاريكى بسيار (چون در موقع باران جلو خورشيد و ماه و ستاره گرفته ميشود طبعاً هوا تاريك ميگردد) و رعد (كه در أو[1] برخورد ابرهاى مختلف است) و برق (آتشى كه از اصطكاك و برخورد ابرها پديد ميآيد) باشد.
در باره مناسبت اين مثل، وجوهى گفته شده است:
1- مثال براى قرآن
ابن عباس ميگويد منظور از اين آيات تشبيه قرآن است به باران يعنى همانطور كه در باران تاريكى و رعد و برق است در قرآن نيز از نظر آزمايش و امتحانى كه براى مردم از راه تكاليف پيش ميآورد «ظلمات» است.
نهىهاى شديد قرآن و زجرهايش چون «رعد» (كه دلها را ميلرزاند) و روشن شدن راهها بوسيله راهنمايىهاى اين كتاب چون «برق» است.
2- مثال براى دنيا
بعضى گفتهاند در اين آيات دنيا از نظر راحتىها و ناراحتىها و گرفتاريهايى كه در آنست به باران كه هم فائده و هم ضرر دارد شيبه شده منافقان از ضررهاى دنيوى كه ممكن است بآنها برسند پرهيز ميكنند ولى فوائدى را كه در آينده (در اثر ايمان واقعى) بآنها ميرسد نميخواهند.
3- مثال براى اسلام
بعقيده برخى ديگر اين آيات مثال براى اسلام است و همانطور كه باران حيات بخش است اسلام نيز فرد و اجتماع را زنده ميكند و اسلام منافقان كه در باطن كفر بود چون تاريكيهاى باران است.
حكم جهاد اسلام چون «رعد» و اظهار اسلام آنان كه سبب حفظ خون و اموال و جواز نكاح با مسلمين وارث از آنان و امثال آن ميشد چون «برق» و عذاب در آينده نزديك يا دور كه اسلام در برابر گناه قرار داده است چون «صاعقه» است و مؤيد اين وجه است روايتى كه از امام حسن عليه السلام وارد شده است كه فرمود اسلام منافقين مانند بارانى است كه داراى چنين وصفى باشد.
4- دو نفرى كه گرفتار شدند
ابن مسعود و جماعتى از صحابه ميگويند: دو نفر از منافقين مدينه از نزد رسول اكرم گريختند در بيابان و بآنان بارانى شديد كه در آن رعد و برق و صاعقه بود رسيد هر وقت صاعقه ميزد و بيابان روشن ميشد آنان از شدت ترس سر انگشتها را در گوشهاى خود قرار ميدادند و وقتى برق ميزد از نورش استفاده ميكردند و كمى راه ميرفتند و وقتى نميزد جايى را نميديدند.
اينان در اين حال سخت ميگفتند اى كاش ما از اين گرفتاريها نجات مييافتيم و خدمت رسول اكرم ميرفتيم و دست خود را در دستش قرار داده مسلمان ميشديم.
آنان پس از نجات يافتن از آن وضع بعهد خود وفا كردند و خدمت رسول اكرم آمده مسلمان شدند. سر گذشت اين دو نفر مثالى براى منافقان شد چه اين منافقان نيز وقتى محضر رسول اكرم ميآمدند انگشتان خود را در گوششان ميگذاشتند تا آيه و سخنى در باره خود نشنوند و وقتى اموال و ثروتى بدست ميآوردند ميگفتند: دين محمّد خوب است «كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ».
اما هنگامى كه مالى از دست آنها ميرفت و گرفتارى بر ايشان پيش مي آيد مي گفتند اين بدبختى در اثر دين محمّد بود و مرتد مي شدند «وَ إِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قامُوا» «وَ اللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ» در تفسير اين آيه اقوالى است.
1- اصمّ- ميگويد خداوند بمنافقان عالم است و از نيّات و درون آنها با خبر و رسول خود را نيز آگاه ميكند.
2- خدا بر آنان قادر و تواناست و آنان را از سيطره و قدرت او مفرّى نيست
3- مجاهد ميگويد: خداوند روز قيامت جامع همه آنان است در آن عالم و معناى احاطه همين است.
4- خداوند همه را (پس از تمام شدن اجل) ميميراند و احاطه باين معنا استعمال شده است ميگويند «احاطه بفلان» يعنى باو هلاكت مرگ رسيد، و در آيات كريمه «وَ أُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلى ما أَنْفَقَ»[2] (ميوه او نابود گشت و بنا كرد دو دست خويش را بحسرت مالى كه در آن خرج كرده بود زير و رو همى كرد) و «إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ»[3] (مگر اينكه همه شما هلاك شويد) بهمين معنى است.
«يَكادُ الْبَرْقُ ..» نزديك است دليلهاى روشن قرآن دلشان را بربايد از شدت ناراحتى آنان در امور دينشان هم چنان كه برق نزديك بود نور چشمشان را بگيرد.
و همانطور كه باران زدههاى بيابان وقتى صاعقه ميزد از نورش استفاده كرده و كمى راه ميرفتند اين منافقان نيز هر گاه روشنى دعوت متوجه آنان ميشد كمى جلو آمده و اظهار علاقه ميكردند اما همين كه مشكلى براى مسلمين پيش ميآمد بسبب كفر درونى خود سر گردان شده ميايستادند هم چنان كه آنان در تاريكيهاى بيابان سر گردان ميماندند.
بعضى گفتهاند همين كه ايمان آوردند ايمان براى آنان نورى بود در دنيا اما همين كه مردند بسبب كفر درونى خود به تاريكى عذاب برگشتند.
جمعى ديگر معتقدند كه مراد از اين آيات يهودند آنان وقتى مسلمين در جنگ بدر پيروز شدند گفتند اين همان پيامبرى است كه موسى بدان نويد داد اما همين كه در جنگ احد مسلمانان شكست خوردند اينان ايستاده و شكايت كردند.
«لَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ ….» علت اينكه در ميان همه قوهها اين دو قوه شنوايى و بينايى نام برده شده اينست كه در دو آيه قبلى آنها ذكر شده بودند و مقصود بيان عذاب منافقان است «وَ اللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ» خدا از هر سو بكافران احاطه دارد و اگر بخواهد كفر آنان را آشكار كرده و يا نابودشان مينمايد چه او بر هر چيز توانا است
[سوره البقرة (2): آيات 21 تا 22]
يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (21) الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَ السَّماءَ بِناءً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (22)
[ترجمه]
اى مردم پروردگار خويش را پرستش كنيد كه شما و پيشينيان شما را آفريده است تا پرهيزكار و منزه شويد (21).
آن خدايى كه براى شما زمين را گسترد و آسمان را بر افراشت و از آسمان آبى فرو فرستاد پس بوسيله آن ميوههاى گوناگون براى روزى شما پديد آورد پس براى او مثل و مانندى قرار ندهيد چه شما ميدانيد كه خداوند بيمانند است (22)
شرح لغات
خلق- انجام كاريست كه مطابق با حكمت و مصلحت و روى اندازه گيرى دقيق و معين باشد و از همين ماده، كلمات خلق بمعناى طبع و طبيعت و خلاق بمعناى نصيب و سهم مشتق شده است.
ارض- كره زمين و بمعناى دست و پاى حيوانات (قوائم) نيز گفته شده است[4] و بمعناى لرزش و ارتعاش هم آمده است.
جعل- از جعل بمعناى ايجاد و حلق و احداث است.
فراشاً- فراش جمع فرش و بساط و مهاد نيز بهمين معناست و در اينجا كنايه از زمين ميباشد.
السماء- آسمان باعتبار اينكه بالاتر از زمين است و در لغت عرب هر چيزى كه بالاتر و بلندتر از چيز ديگر باشد نسبت بآن چيز «سماء» ناميده ميشود[5].
ماء- يعنى آب و أصل آن موه و جمعش امواه تصغير آن مويه ميباشد.
من السماء- يعنى از جانب و سمت آسمان.
انداداً- جمع ندّ: مثل و شبيه و مانند و بمعناى عدل و ضدّ نيز آمده است[6].
تفسير:
در اين آيه خداوند همه مردم را مخاطب قرار داده چه مسلمان يا كافر و بيدين مگر كودكان و افراد ديوانه كه مكلّف نيستند. ابن عباس و حسن بصرى ميگويند هر آيه ايكه با: «أَيُّهَا النَّاسُ» شروع شد (و مورد خطاب، عموم مردم شدند) آن آيه در مكه نازل شده و اگر با «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا» و مانندش آغاز شده باشد (كه مورد خطاب مؤمنين هستند) آن آيه در مدينه نازل گرديده است.
«اعْبُدُوا رَبَّكُمُ» تقرب و نزديكى بجوئيد به پروردگارتان از راه عبادت و بندگى.
ابن عباس ميگويد: مراد از «اعْبُدُوا رَبَّكُمُ» اينست كه او (خدا) را يگانه و بى همتا بشناسيد.
«الَّذِي خَلَقَكُمْ وَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ …» خداوند براى بيان نعمتهاى خود بمردم آفرينش آنها و گذشتگانش را ياد آورى ميكند تا خدا را فراموش نكرده، از گناه دورى جويند و خويشتن دار باشند (لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ).
برخى گفتهاند مراد از «تتقون» عبادت و بندگى است همانطورى كه خداوند ميفرمايد: «ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ»[7] (جن و انسان را نيافريدم مگر براى اينكه عبادت كنند).
بعضى از مفسّرين گفتهاند معناى آيه اينست كه: خداوند را عبادت كنيد، تا در نتيجه آن پرهيزگار باشيد و از گناهان و كارهاى حرام دورى نمائيد.
بنا بر اين كلمه «لَعَلَّ» (شايد) به اين جهت آورده شد، تا نرمى و متانت و ادب در موعظه و نصيحت، مراعات شود. نه براى بيان شك و ترديد زيرا شك بمعناى، ندانستن است و در باره خداوند مفهوم ندارد. و در ادبيّات عرب اين كلمه در غير مورد شكّ و ترديد و در مورد بيان نتيجه و اثر بر مقدّمات آن بكار رفته است همانطورى كه كارفرما بكارگر ميگويد:
اعْمَلْ لَعَلَّكَ تَأْخُذ اْلُاجْرَةَ- كاركن تا اجرت بگيرى.
سيبويه ميگويد: علّت آمدن «لعلّ» در كلام خدا آنست كه حسّ اميدوارى و رجاء را در بندگان زنده كند.
همانطور كه قرآن در باره موسى و فرعون ميگويد: «فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى»[8] (با نرمش و متانت با فرعون صحبت كنيد شايد پند گيرد يا از خدا بترسد). تا موسى و هارون را به نتيجه ارشاد و هدايت فرعون اميدوار كند.
برخى از مفسّرين گفتهاند كه آمدن «لعل» كه معمولا در مورد شك و ترديد بكار ميرود براى آنست كه انسان با مختصر عبادتى، بحصول نتيجه يقين كامل پيدا نكند و دچار عجب و خود بينى نگردد. و براى بدست آوردن نتيجه كامل و هدف كوشش بيشترى نموده از آنچه او را از اين نتيجه باز ميدارد دورى جويد.
در اين آيات پس از آنكه خداوند مردم را بعبادت و بندگى خود ميخواند، علّت وجوب عبادت را بر آنان در درجه اول، بخشيدن نعمتهاى فراوان بآنها معرفى ميكند، و از اينجهت در اين آيه اقسام نعمتهاى مخصوص خود را براى بشر ميشمارد تا بوسيله آنها بر وجوب و لزوم بندگى نسبت بولىّ نعمت و آفريدگار، با مردم احتجاج و استدلال نمايد.
«الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً ….» خدايى كه زمين را براى شما همانند فرش گسترده است تا بتوانيد از آن بهره بردارى كامل كرده و در آن سكونت گزينيد و آسمان را مانند سقف بلندى بالاى سر شما بر افراشت و باران رحمت را از آسمان فرو فرستاد، تا گياهان و نباتات و ميوهها را براى روزى شما بروياند.
بنا بر اين خالق و روزى دهنده شما خداست و نبايد براى او شريك و مانندى قرار دهيد. «وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ» اين جمله بوجوهى تفسير شده است.
1- با اينكه شما ميدانيد كه بتهايى كه مىپرستيد قادر نيستند اين نعمتها را بشما ببخشند و توانايى رساندن نفع يا ضرر را بشما ندارند.
2- شما صاحب عقل و قوّه تمييز و تشخيص هستيد، حجّت و دليل را بر شما تمام مىكنيم چه ميتوانيد حق را از باطل بشناسيد.
3- همانطور كه مجاهد و برخى از مفسّرين گفتهاند: آيه به اهل تورات و انجيل و يهود و نصارى نظر دارد. و بآنان ميگويد: شما كه در كتابهاى خود، باين مطالب بر خورديد و خوب ميدانيد، سيد مرتضى ميگويد: ابو على جبائى از اين آيه بر خلاف گفته دانشمندان هيئت، استدلال كرده است چه آنان مىگفتند زمين كروى است و مسطّح نميباشد در حالى كه آيه تعبير بفراش كرده است و ناچار بايد مسطح باشد.
ولى سيّد ميگويد: گرچه تمام زمين كروى است ولى منافات ندارد كه قسمتهايى از آن كه بشر سكونت دارد مسطّح باشد تا استقرار بشر و تصرّف او در آن قسمتها ممكن گردد.
[سوره البقرة (2): آيات 23 تا 24]
وَ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (23) فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ (24)
[ترجمه]
اگر در باره قرآنى كه بر بنده خود (محمد) نازل كرديم شك و ترديد داريد، يك سوره مانند آن بياوريد و غير از خدا از ياران خويش نيز در اينكار كمك بجوئيد. اگر راستگو هستيد (كه اين كلام مخلوق است) (23) و اگر اينكار را نكرديد و هرگز.
هم نخواهيد كرد پس بپرهيزيد از آتشى كه آتش گيرهاش مردم بدكار و سنگ است و براى كافران مهيا شده است (24).
شرح لغات
كلمه «إنْ» در همه جا براى شك و ترديد نيست و در مقام علم و يقين هم در لغت عرب بكار ميرود مثلًا ميگويند: «انْ كُنْتَ انْساناً فَاْفَعلْ» (اگر انسانى اينكار را بكن) در اين آيه با آنكه خداوند بشك و بد گمانى كفّار علم دارد. كلام را با «ان» (اگر) شروع كرده است و اين مطابق با عادت عرب در خطابها و گفتگوهاى آنان است.
ريب- شك و ترديد توأم با احتمال خلاف گويى و دروغ و بدگمانى.
عبد- انسانى كه برده و غلام ديگرى باشد و نقطه مقابل آن حرّ و آزاد است.
و كلمه «تعبيد» كه بمعنى ذليل كردن است از همين مادّه گرفته شده است و چون بنده براى مولاى خود ذليل و خاضع ميباشد از آن جهت باو عبد ميگويند.
بسوره- سوره بدون همزه از سور يعنى حصار گرفته شده و نيز بمعنى مقام شامخ و منزلت عالى آمده است[9] بنا بر اين هر سوره چون درجه و پله ايست كه خوانندهاش را بدان مقام ميرساند و بتدريج و ترتيب خواندن سورهها تا پايان قرآن، درجات كمال انسانى را مىپيمايد.
و بگفته برخى كلمه «سوره» از سؤر با همزه كه بمعنى قطعه و باقيمانده از چيزى است گرفته شده بنا بر اين بهر قسمتى از قرآن سوره گفتهاند بمناسبت جدا شدن آن، از قسمتهاى ديگر.
تفسير
پس از آنكه خداوند توحيد و يگانگى خود را با دليل و برهان روشن كرد، بدنبال آن بر نبوت پيامبر اسلام استدلال كرده بكافران ميگويد: اگر در آسمانى بودن قرآنى كه بر بنده شايسته خود فرو فرستاديم، شك و ترديد داريد و احتمال ميدهيد كه از طرف خود محمّد باشد اگر راست مىگوييد، يك سوره مانند آن بياوريد و ميتوانيد از همه دانشمندان و سخنوران (و فصحاء و اهل بلاغت) در اينكار كمك بگيريد.
برخى نيز گفتهاند: بازگشت ضمير در «مثله» به «عبد» (بنده) است در نتيجه معناى آيه اينطور ميشود: اگر ميتوانيد كلمات و جملاتى نظير سورههاى قرآن از فردى بى سواد و درس نخوانده (امّى) چون محمّد بياوريد.
ولى صحيحتر همان قول اوّل است. زيرا در آيه ديگرى خدا ميفرمايد: «فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ إِنْ كانُوا صادِقِينَ»[10] (اگر راست ميگويند سخنى مانند آن بياورند) و نيز در آيه «قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ …»[11] (بگو اى پيامبر كه اگر جنّ و انس متّفق شوند و بخواهند با پشتيبانى يكديگر كتابى مانند قرآن بياورند هرگز نخواهند توانست كه مانند آن را بياورند) بنا بر اين معناى آيه اينست: اگر راست مىگوييد و معتقديد كه قرآن سخن خدا نيست و از خود محمّد است يك سوره نظير آنچه بر محمّد نازل شده از نظر نظم زيبا و فصاحت الفاظ و خبر دادن از گذشته و آينده بدون آنكه (وى) كتابى ديده باشد، بياوريد و نيز ياران و نزديكان خود را بخوانيد.
برخى مانند ابن عباس گفتهاند كه مراد از «شهداء» در «و ادعوا شهداءكم» اعوان و يارى كنندگان ميباشد و مراد از «مِنْ دُونِ اللَّهِ» همان كمك طلبيدن از غير خداوند است. و منظور از «إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ» اينست كه اگر راست مىگوييد كه قرآن از جانب خدا نيست ….
ميگويد: معنى جمله «وَ ادْعُوا شُهَداءَكُمْ» اينست كه براى تحدّى و مقابله با قرآن از خدايان خود (بتها) كمك بطلبيد.
و مجاهد و ابن جريح ميگويند: مراد آيه اين است كه از افرادى كه صلاحيت تشخيص و مقايسه را دارند بخواهيد تا بر گفتههاى شما در مقابل قرآن گواهى دهند.
ولى گفته ابن عباس بهتر است زيرا «وَ ادْعُوا» كه از دعا (خواندن) گرفته شده بمعنى استغاثه و كمك طلبى است.
بنا بر اين معنى آيه همان است كه از اعوان و ياران خود براى مقابله و تحدّى با قرآن كمك بطلبيد اگر راست مىگوييد.
و قول مجاهد درست نيست زيرا شاهدها يا از مؤمنين هستند و يا كافران، در صورت اول مؤمنين هيچوقت حاضر نميشوند بنفع (كفار در اين باره) شهادت دهند.
كفّار هم يا براى از بين بردن حق و يا بكرسى نشاندن باطل خود، تلاش و فعاليت مينمايند. در هر صورت جزء اعوان و ياران «شهداء» كافران بوده و بنفع آنان نظر ميدهند پس بهتر است كه آيه را از نظر معنا و مقصود همانند آيه «لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ» … بگيريم همانطورى كه گذشت.
گرچه برخى گفتهاند شهداء را بمعنى گواهان گرفتن اشكالى ندارد زيرا عقلاء و متفكرين هرگز حاضر نميشوند اقدام به چيزى كنند كه سبب آبرو ريزى و افتضاحشان گردد. از اين جهت هيچگاه حاضر بمقابله و تحدّى با قرآن نخواهند شد چه ميدانند كه معارضه و مقابله با قرآن، براى آنان امكان پذير نيست.
بنا بر اين آيه مورد بحث خود، گواه و دليل بر نبوّت پيامبر اسلام است. زيرا خداوند بشر را براى مقابله و تحدّى با قرآن دعوت كرد (و از آنان خواست در ابتدا مانند تمام قرآن سپس ده سوره از آن و بالآخره تا يك سوره مانند قرآن بياورند) و آنان نتوانستند. با توجه به اينكه در اين ميان عدهاى از دانشمندان، سخنوران كه سردسته فصحاء و عرب و اهل بلاغت بودند و بآن همه پيشرفت و ترقّى فصاحت و بلاغت در سرزمين حجاز و با آنكه قرآن بزبان آنان نازل شده بود و از طرفى با آن همه تعصّب و عناد شديدى كه كفّار نسبت بقرآن و پيامبر داشتند و براى كوبيدن و نابودى اسلام و محمّد صلى اللَّه عليه و آله و سلم از هر گونه وسيله و دسيسهاى استفاده ميكردند، نياوردن حتى يك سوره مانند قرآن بعلاوه اقدام نكردن باين عمل، خود بهترين دليل بر اعجاز قرآن و صحّت نبوت و صدق گفتار پيامبر اسلام مىباشد.
«فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا …» يعنى با آنكه همه تلاشها را كرديد و از ياران و خدايان دروغى (بتها) كمك طلبيديد و بالآخره نتوانستيد مانند يك سوره از قرآن را بياوريد و در آينده هم نخواهيد توانست، و با آنكه ميدانيد كه قرآن از جانب خدا است با اين حال، عناد و لجاجت ميورزيد، پس شما در انتظار آتشى باشيد كه آتش زنه و مادّه سوختنى آن را انسانها و سنگها تشكيل ميدهند. و براى كفّار آماده و مهيّا شده است. كلمه «لَنْ تَفْعَلُوا ..» كه براى نفى ابدى است دلالت ميكند كه حتى در آينده نخواهند توانست مانند قرآن حتى مانند يك سوره از قرآن را بياورند، و خود دليل محكمى بر صحت و درستى نبوت پيامبر اسلام است. زيرا همانطورى كه معلوم شد تا بامروز هم نتوانستند مانند آن را بياورند و همين خبر دادن از آينده و مطابق شدن اين خبر با واقع، خود معجزهاى است.
«فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي ….» بترسيد از آتشى كه در نتيجه تكذيب از پيامبر بشما خواهد رسيد. با آنكه ميدانيد او راستگو است. «وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ»: (هيزمهاى آن از سنگ و مردم است).
ابن عباس و ابن مسعود ميگويند مقصود از حجاره (سنگ) همان سنگ مخصوص كبريت و گوگرد است كه حرارتى شديد دارد.
و بعضى گفتهاند كه مراد از آن، بتهايى است كه از سنگ ميتراشيدند اين دسته براى اثبات گفتار خود به آيه: «إِنَّكُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ»[12]:
(شما و آنچه را كه سواى خدا (بتها) مىپرستيد سنگ ريزه و آتش گيره جهنميد) استدلال كردهاند.
برخى گفته اند علت اينكه سنگ (حجاره) را آتش گيرههاى اين آتش معرفى ميكند اينست كه بعظمت و شدّت حرارت و هول انگيزى آن پى ببريم، زيرا آتش در صورتى ميتواند سنگ را آب كند كه حرارت فوق العاده داشته باشد.
برخى ديگر علت ذكرش را، اين ميدانند كه: چون بدن جهنميان براى هميشه ميسوزد و باقى ميماند و از بين نميرود، همانند سنگى است كه آتش او سرخ شده و ميماند و آتش ديگرى از او بدست مىآيد و آيه «كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها»[13] (هر چه پوست تن آنها بسوزد به پوست ديگرى تبديل كنيم تا بسختى عذاب را بچشند) مؤيد اين قول است. بعضى معتقدند كه معناى آيه اين است كه: اهل جهنم با سنگهاى گداخته شده بآتش، عذاب ميشوند.
«أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ»: (آتشى كه) براى كافران آماده شده است. با اين كه همه گناهكاران و فاسقان در آتش خواهند بود علت اينكه در اين آيه آتش را فقط براى كفّار بيان ميكند، اين است كه تنها دستهاى كه براى هميشه در آتش خواهند ماند كفّارند.
و يا از اين جهت است كه بيشتر جهنميان را كافران تشكيل ميدهند. و نيز گفته شده است بعلت آن است كه اين (نار) آتش مخصوصى مىباشد كه فقط براى كفّار است نه گناهكاران مسلمان. همانطورى كه در آيه ديگر ميفرمايد «إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ»[14] (منافقان در طبقه زيرين جهنّماند).
اين آيات كه براى اثبات نبوت پيامبر اسلام و معجزه بودند قرآن استدلال ميكند و ميگويد: اگر در باره نبوت محمّد صلى اللَّه عليه و آله و سلم و قرآن ترديد داريد. سورهاى نظير آن بياوريد. خود جواب كسانى است كه ميگويند ما نمىتوانيم باستدلالات عقلى استناد كنيم و بر پايه عقل و استدلال افكار و نظريات (و اعتقادات) خود را استوار سازيم معتقدند عقل يك سره بايد كنار رود يا تنها در مسائل اعتقادى بايد آن را كنار گذارد[15].
و نكته ديگرى كه از اين آيه بعضى استفاده كردهاند اين است كه از جمله «أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ» بر مخلوق و موجود بودن فعلى جهنم استدلال نموده ميگويند اگر جهنم فعلًا موجود نبود چگونه خداوند ميفرمايد آتش كه براى كفّار مهيّا است؟
پس چيزى كه مهيّا شده است مسلما بايد وجود داشته باشد.
و نظير اين استدلال نيز از جمله «أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ»[16] (بهشتى كه براى پرهيزكاران آماده است)[17] براى وجود فعلى بهشت
[سوره البقرة (2): آيه 25]
وَ بَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ وَ أُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً وَ لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ هُمْ فِيها خالِدُونَ (25)
[ترجمه]
بآنان كه ايمان آوردهاند و كارهاى نيك و شايسته را پيشه ساختند، مژده بده بهشتى را كه نهرهاى آب از زير درختهاى آن جارى است و چون از ميوههاى آن بهرهمند شوند گويند اين مانند همان است كه قبلا (در دنيا) نصيب ما بود.
و از نعمتهاى گوناگون بهرهمند شده و در آنجا همسران پاكيزه دارند و جاويدان در بهشت خواهند زيست (25).
شرح لغات
بشّر- از بشارت: خبر دادن به چيزى كه سبب خوشحالى گردد. و گاهى در خبرهايى كه موجب غم و اندوه است نيز بكار ميرود. مانند آيه كريمه «فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ»[1] (آنان را بعذابى دردناك بشارت بده) و بشارت از بشره (ظاهر پوست بدن) گرفته شده است بمناسبت اينكه چهره و قيافه با شنيدن خبر خوشحال كنندهاى باز و منبسط ميگردد.
جنّات- جمع جنّت (باغ) است. و منظور از آن تنها درختها و ميوههاى آن است نه زمين باغ همانطور كه قرآن ميگويد از زير آن درختها آب جريان دارد.
«تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ» منظور بيان جريان آب است در زير درختها نه از زير زمين، ريشه لغت جنت از جنّ (پنهان شد) است و جنّ را هم جن ميگويند چون پنهان و مخفى از نظرها است. و كلمات جنون (ديوانگى) و چنين (كودك) كه از نظر پوشيده بودن آن در رحم از ديدههاست، نيز از همين ماده گرفته شده است. و چون درختان باغ، زمين آن را مىپوشانند بآن جنّت گفته شد، مفضّل ميگويد: باغى كه داراى درخت انگور باشد، فردوس مىنامند و جنت فقط بباغى گفته ميشود كه درخت خرما داشته باشد.
ازواج- جمع زوج كه در مورد زن و مرد هر دو بكار ميرود. گرچه بزن زُوجه گفته ميشود. و بهم شكل هر چيزى نيز زوج ميگويند.
خالدون- از خلود بمعناى دوام و بقا مىباشد.
تفسير
خداوند هم زمان با تهديد و انذارى كه در آيه قبل نمود در اينجا وعدههاى خود را بيان مىنمايد، تا در مردم دو حالت خوف و رجاء (بيم و اميد) پديد آيد.
از اين جهت كسانى را كه ايمان آورده عمل نيك انجام ميدهند بچنين بهشتى اميدوار ميكند و ميفرمايد: خبر ده به كسانى كه ايمان آورده بين خود و خداى خويش عمل نيك انجام ميدهند باين كه براى آنان است بهشتى كه نهرهاى آب در زير درختان و قصرهاى آن جريان دارد.
«وَ بَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ ….» و هر زمانى كه از ميوههاى آن بهشت (باغ) كه براى روزى مؤمنين مهيّا است بهرهمند مىشوند گويند اين همانند آن ميوههايى است كه قبلًا نصيب ما شده بود. «كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً …» رزق چيزى را گويند كه بشود از آن بهرهمند شد و كسى نتواند از آن جلوگيرى نمايد.
«قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ»: اين جمله بوجوهى تفسير شده است.
1- ابى عبيده و يحيى بن كثير ميگويند: چون ميوههاى بهشت هر چند از درخت چيده شوند خداوند آن را دوباره سر جايش بر ميگرداند. روى اين اصل اهل بهشت وقتى كه ميوهاى را مىخوردند و همان را در جايش ميديدند باشتباه ميافتادند و با تعجب ميگفتند اين همان است كه قبلًا نصيب و روزى ما شده بود.
2- ابن عباس و ابن مسعود ميگويند: مراد آيه اينست كه اينها قبلًا (در دنيا) روزى آنان بوده است.
3- حسن بصرى و واصل بن عطا ميگويند: معناى آن اينست كه: اين ميوهها شبيه ميوههايى است كه قبلًا در بهشت از آن بهرهمند بوديم در حالى كه ميدانستند كه غير آنست ولى چون رنگ، بو، طعم و نيكويى آن شبيه ميوههاى قبلى بود باشتباه مىافتادند.
شيخ ابو جعفر ميگويد: بهتر از همه قول ابن عباس است زيرا تعبير آيه عام است به اينكه هر چه بآنان روزى ميدادند ميگفتند اين همان است كه قبلًا بما داده شده بود. يعنى مانند آن را در دنيا نيز بما داده بودند.
«وَ أُتُوا بِهِ» يعنى آورده ميشدند.
كلمه «مُتَشابِهاً» نيز بچند وجه تفسير شده است.
1- ابن عباس و مجاهد ميگويند: ميوههاى بهشت از نظر رنگ شبيه و مثل هم بوده ولى طعم و مزه آنها فرق دارد.
2- قتاده و حسن بصرى …. ميگويند: همه ميوههاى بهشت از حيث خوبى مثل و شبيه همند و پست و نامرغوب در آن وجود ندارد.[2]
3- عكرمه ميگويد: چون برخى از ميوههاى بهشت مانند ميوههاى دنيا هستند
اما ميوههاى بهشتى بهتر و خوشبوتر است.
4- ابى مسلم ميگويد بعلت شباهت قسمتى از ميوههاى بهشت از نظر خصوصيات و لذّت به قسمت ديگر لذا كلمه «مُتَشابِهاً» گفته شد.
5- بخاطر سنخيّت و موافقت و شباهت همه ميوههاى بهشتى با هم، تعبير به «متشابه» شده است. «لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ»: براى آنان است جفتهايى نيك (حور العين) يا همانطورى كه حسن بصرى ميگويد: مراد از ازواجٌ مطهرة زنان دنيا هستند كه با صورتهاى زيبا و مناسب آن جهان مىآيند. و دور از آلودگىها هستند و از نظر صورت و سيرت و اخلاق و كردار پاك و منزّه مىباشند. اين عدّه هميشه در بهشت خواهند بود و فنا و زوالى در آن راه نخواهد داشت.
«وَ هُمْ فِيها خالِدُونَ» خلود در اصطلاح عبارت است از دوام و هميشگى ولى در مواردى كه آغاز زمانى دارد گفته ميشود و لذا اين كلمه در مورد خدا كه آغاز ندارد بكار نميرود.
[سوره البقرة (2): آيه 26]
إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلاً ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ أَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ ما ذا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلاً يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَ يَهْدِي بِهِ كَثِيراً وَ ما يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفاسِقِينَ (26)
[ترجمه]
خدا را شرم و باكى نيست كه به پشه و كوچكتر از آن مثل زند.
پس آنان كه ايمان آوردهاند ميدانند كه آن مثل، درست است و از جانب پروردگارشان مىباشد. و كافران گويند كه هدف خدا از اين مثل، چه بوده گمراه ميكند بسيارى را و هدايت ميكند بوسيله آن گروهى را و گمراه نمىكند مگر فاسقان را (26)
شرح لغات
لا يستحيى- از استحياء شرم و باك داشتن (در برابر بى شرمى و بى باكى) يضرب- (بزند) از ريشه ضرب (زدن) و در لغت عرب بر انجام هر كارى گفته ميشود. مثلًا معامله را ضرب و تجارت و سفر را ضرب در زمين گويند.
بعوضة: بعوضه، پشه ريز و كوچك را گويند.
فاسقين- فسق و فسوق، ترك اوامر خداوند است.
فرّاء ميگويد: خارج شدن و بيرون رفتن از زير فرمان اطاعت و بندگى را فسق گويند.
شأن نزول
ابن عباس و ابن مسعود شأن نزول آيه را چنين بيان ميكنند خدا در باره منافقان قبل از آيه دو مثال زد كه يكى آيه: «كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً …»[3] و ديگرى آيه «أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ …»[4] و منافقان پس از شنيدن اين دو آيه گفتند كه: خداوند بزرگتر است از اينكه اينگونه مثالها و تشبيهات را بكار برد. از اينجهت خداوند اين آيه را نازل كرد.
قتاده و حسن بصرى ميگويند: خداوند چون مثال به عنكبوت و مگس زد، مشركان در بارهاش حرفها زده و سرزنش نمودند تا خدا اين آيه را نازل نمود.
[تفسير]
بنا بر اين معناى اين آيه اين است كه:
خداوند هنگامى كه صلاح دانست كه مطالب را در ضمن مثالها بيان كند، در مثال زدن بچيزهاى كوچك و حيوانات خرد از كسى شرم و آزرم ندارد. «إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها».
كلمه استحياء كه بمعنى حيا كردن است در مورد كارهاى زشت و قبيح بكار ميرود كه انسان از انجام آن شرم دارد و آن را سبب نقص و عيب و سرزنش انجام دهندهاش ميداند. قرآن در برابر مردمى كه مثال زدن بحيوانات خرد و كوچك را سرزنش نموده و آن را زشت مىشمرند. ميفرمايد: مثل زدن باين موجودات ريز و پست براى بيان مطلب، شرم ندارد چه آن زشت و ناهنجار نيست.
و نيز گفته شد كه معنى «لا يَسْتَحْيِي» اينست كه خدا نميترسد «لا يخشى» كه مثال بزند و دو كلمه استحياء و خشيت بمعنى هم استعمال شده است همانطورى كه در آيه كريمه:
«وَ تَخْشَى النَّاسَ وَ اللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ». (از مردم حيا ميكنى در صورتى كه خدا سزاوارتر است كه نسبت به او شرم و حيا كنى). كلمه تخشى بمعناى حيا ميكنى گرفته شده است. و بايد توجه داشت كه ريشه استحياء بمعنى ترك و امتناع از كارى است بخاطر ترس از آنكه مبادا آن كار پست و قبيح باشد.
«ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها»: از پشّه و بزرگتر از آن يا بنا بقول برخى از مفسران:مثال زدن به پشه و بالاتر از آن از جهت خردى و كوچكى است.
ربيع بن انس ميگويد: علت تشبيه به پشّه آن است كه چون اين حيوان تا گرسنه است زنده است و همين كه سير و فربه شد ميميرد. همچنين مردمى كه اين مثل در باره آنان زده شده است وقتى همه چيز برايشان فراهم شد و موقع كاميابى فرا رسيد كه ناگاه دست حق گريبان آنان را ميگيرد.
همانطورى كه آيه كريمه بيان ميكند: «حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً»: هنگامى كه بچيزهايى كه بآنان داده شد خوشحال و مغرور شدند، ناگهان گرفتار پنجه عدالت ما گشته و بكيفر اعمالشان رسيدند[5].
امام صادق ميفرمايد: علت آنكه خداوند پشّه را ضرب المثل قرار داد. آنست كه پشّه با همه كوچكى بدنش آنچه خداوند در فيل با جثه بزرگى كه دارد آفريده در پشه قرار داده است باضافه دو عضو ديگر.
و منظور پروردگار از مثال زدن باين موجودات ريز، آن است كه افكار مردم مؤمن را به موجودات عجيب و لطيف (و ريز) جهان متوجه سازد. و مثال زدن بحيوانات كوچك در ادبيات عرب فراوان است[6].
در مقابل اينگونه مثلها آنان كه به پيامبر و قرآن ايمان داشتند پس ميدانند كه آنچه خدا گويد حق و درست بوده چه در آن تدبير و دقت كردهاند «فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ …» و گروهى كه از اسلام و قرآن سرباز زدند و كفر را پيشه ساختند ميگويند اين چه مثلى است كه خداوند انتخاب كرده و هدفش از آن چيست؟ كه بسبب آن گروه زيادى گمراه شوند و عده زيادى نيز هدايت يابند «وَ أَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ ما ذا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَ يَهْدِي بِهِ كَثِيراً» آرى گمراه نمىشوند بسبب آن، مگر فاسقان و گناهكاران «وَ ما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ».
يك بررسى اجمالى در باره گمراهى و هدايت
در باره جمله «يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً ….» اقوالى است:
1- فرّاء ميگويد: اين جمله نقل قول از كسانى است كه پس از شنيدن آيه گفتند اين چه مثلى است كه موجب گمراهى عده اى و يا هدايت گروهى ديگر ميگردد خداوند در جواب آنان فرمود گمراه نمى شوند مگر فاسقان «وَ ما يُضِلُّ بِهِ ….»
2- جمله «يُضِلُّ بِهِ …» تا آخر آيه كلام خداوند است نه سخن منكران.بنا بر اين معنى آيه چنين ميشود: و گروه مؤمنين چون آن را از طرف خدا ميدانند هدايت مىيابند. پس نسبت گمراهى و ضلالت باين آيه (يا بقرآن) بدان جهت است كه آيه با بيان مثال مطالب معنوى خود را روشن و واضح نمود و براى آزمايش ايمان آوردن آنان كافى بود ولى باتمام اين بيانات روشن و مثالها آن را دروغ پنداشته گمراه شدند و آنهايى كه آن را پذيرفتند هدايت يافتند. و در نتيجه معناى آيه اينطور ميشود خداوند بندگانش را باين نوع آيات و ضرب المثلها آزمايش ميكند. پس گروهى گمراه شدند و گروهى هدايت يافتند همانطورى كه معناى آيه «رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ»[7]: (پروردگارا بتان بسيارى از مردم را گمراه كردند) همين است.
و مثلًا اگر كسى طلا يا نقرهاى را براى آزمايش بكوره بيندازد و معلوم شود طلا فاسد بوده باو ميگويند: «أفسدت فضّتك»: نقرهات را فاسد كردى منظور آن است كه در آزمايش طلا و نقرهات فاسد و بى عيار از كار در آمد نه تو سبب فساد آن شدهاى و همانطور كه «اضلّ- يضلّ»- بمعناى گمراه كرد و ميكند ميآيد همچنين بمعناى «گمراه شد و ميشود» استعمال ميشود هم چنان كه ميگويند: «فُلانٌ أَضَلَ ناقَتُهُ» فلانى شترش را گم كرد نه آنكه عمداً شترش را گم كرده باشد بلكه چنين است كه شتر او گم شده است و از همين قبيل است مواردى كه نسبت گمراهى و فساد بكسى داده ميشود كه او آن فساد را انجام نداده ولى واقع شده است مثلًا ميگويند: فلان زن آن مرد را فاسد و گمراه و ديوانه كرد.
معنى اين كلمه اين است كه آن مرد بخاطر علاقه به او بيچاره و ديوانه شد نه آنكه آن زن واقعاً او را بيچاره يا ديوانه كرده باشد واى بسا آن زن چنين مردى را نديده و نشناخته است و اين نسبت گمراهى و ديوانگى و … از آن جهت است كه بسبب علاقه بآنها گمراه و فاسد يا ديوانه شدهاند بدون آنكه سبب اصلى و حقيقى آنان باشند.
3- اضلال و گمراهى از آن جهت گاهى نسبت بخدا داده ميشود كه خدا آن لطف و مهربانى را كه نسبت بمؤمنين (در اثر ايمان آنها) دارد و در مواقع حسّاس و لب پرتگاهها، با كمك غيبى جلوى سقوط آنان را مىگيرد. چنين رحمت و لطف را نسبت بكفّار و فاسقان (به علت عناد و لجاجت خودشان) نشان نميدهد و پس از ارشاد و راهنمايى، راه را براى آنان باز گذاشته و هنگام سقوط، با قهر و قدرت غيبى خويش جلوى سقوط حتمى را نگرفته و آنان را بحال خود وا ميگذارد. تا در منجلاب فساد. گناه سقوط كنند و در نتيجه گمراه شوند و از اين جهت ممكن است اضلال نسبت بخداوند داده شود و توجه داريد كه هيچگونه جبرى در كار نمىباشد.
(و بقول سعدى.
| راهست و چاه و ديده بينا و آفتاب | تا آدمى نگاه كند پيش پاى خويش | |
| چندين چراغ دارد و بيراهه ميرود | بگذار تا بيفتد و بيند سزاى خويش) | |
به تعبير آيه شريفه: «فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَ يَلْعَبُوا حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ»[8] واگذار كفّار را تا در حيوانيت فرو روند و به بازيچههاى دنيا سرگرم شوند تا روز موعود خويش را ببينند.
4- نسبت اضلال به خدا از اين نظر است كه پس از گمراهى و كافر شدن.خداوند به كفر آنان حكم ميكند همانطورى كه اگر گفتند فلانى را تكفير كردند منظور آن نيست كه او را كافر گردانيدهاند. بلكه آن است كه پس از آشكار شدن كفرش او را تكفير (حكم به كفر او) كردند.
5- اضلال بمعنى هلاك كردن و عذاب آمده است: «إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَ سُعُرٍ، يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ … و آيه إِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ»[9] كه بمعنى عذاب و هلاكت است و بمعنى بطلان نيز آمده است. مثل: آيه «الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ»[10].
بنا بر اين معناى آيه اينطور خواهد شد: هلاك و معذّب ميشوند بوسيله اين آيه گروه زيادى از كافران وعده زيادى نيز بوسيله ثواب و ايمان خود هدايت ميشوند و به بهشت مىروند.
در هر صورت تمام مواردى كه در قرآن اضلال (گمراه كردن) نسبت بخدا داده شد، بازگشت بيكى از اقسام مذكور ميكند و اين اضلال (در موارد فوق) غير از اضلالى است كه در قرآن نسبت به شيطان يا فرعون و سامرى داده است. مانند «وَ لَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلًّا كَثِيراً»[11].
و يا «وَ أَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ». (فرعون خويشان (و قبيلهاش) را گمراه كرد[12].
«وَ أَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ». (سامرى آنان را گمراه نمود)[13].
زيرا اضلال (گمراه كردن) در موارد فوق، بشك و ترديد و در فساد انداختن و راهنمايى غلط مىباشد، و خداوند منزّه است از اينكه چنين كارى كند. بنا بر اين اضلال باين معنى بخداوند نسبت داده نميشود.
اقسام هدايت
هدايت و راهنمايى در قرآن بچند نوع تعبير شده است:
1- ارشاد و راهنمايى مطلق
بمعنى دلالت و ارشاد (راهنمايى) مثلًا ميگويند: «هداه الطريق يا الى الطريق» يعنى راه را باو نشان داد. اين نحو هدايت در قرآن براى همه است خواه مسلمان يا كافر زيرا خدا همه مردم را بسوى حق و حقيقت خوانده و راه را بآنها نشان داده است و آيات زيادى در قرآن مىباشد كه كلمه هدايت را در اين معنى بكار برده است. مانند: «لَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدى»[14] هدايت و راهنمايى براى آنان از جانب خدا (بفرستادن پيامبر) آمد و آيه «إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً …»[15] «وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى»[16] «وَ إِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ»[17] «وَ هَدَيْناهُ النَّجْدَيْنِ»[18] و … در همه اين آيات هدايت بمعنى إرشاد و راهنمايى است.
2- لطف بيشتر
هدايت بمعنى لطف و مهربانى بيشتر خداوند نسبت به بندگان خاص، كه سبب زيادى هدايت آنان ميگردد همانطورى كه خدا ميفرمايد: «الَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً» بآنها كه هدايت يافتهاند سينه باز (شرح صدر) و قدمى استوار داد.
3- بواقع رسيدن
هدايت بمعنى رسيدن بواقع و هدف بگيريم همانطورى كه آيات قرآن در اين باره است «يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ»[19] و آيه «وَ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ سَيَهْدِيهِمْ وَ يُصْلِحُ بالَهُمْ».
آنان كه در راه خدا كشته شدند اعمالشان باطل نمىشود و بزودى بهدف و واقع ميرسند … در اين آيه ناچار بايد هدايت رسيدن بواقع و هدف، معنا شود زيرا پس از مرگ تكليفى نيست تا آيه (هدايت) ناظر بآن باشد.
4- حكم بهدايت و تصديق آن
حكم بهدايت مثل آيه شريفه: «مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ» كسى را كه خداوند حكم (و تصديق) بهدايت او كند او هدايت شده است. اين سه قسم هدايت مخصوص مؤمنين است چه، آنان هستند كه ميتوانند بحقيقت و واقع برسند و مورد لطف و رحمت بى پايان قرار گيرند.
5- فراهم كردن مقدمات هدايت
خداوند مقدّمات هدايت و سعادت را در شخص، بوجود مىآورد و او چيزهايى را مىفهمد كه خود به خود او را به ايمان رهبرى ميكند. مثلًا اگر كسى نيروى حركت را در جسمى قرار داده و در نتيجه، آن جسم بحركت در آمد ميتوان گفت اين شخص آن جسم را حركت داده است نسبت هدايت در اين گونه موارد بخدا نيز چنين است.
بايد دانست اين هدايت كه مقدمه و وسيله شناسايى خدا است با آن هدايت كه مورد امر پروردگار است (مثل ايمان بخدا و پيامبر و اعمال نيك) فرق دارد. چه آن هدايت مانند ساير واجبات است كه انسان با انجام دادنش سزاوار مدح و پاداش ميگردد اگر چه خداوند او را براى رسيدن بهدايت و ايمان كمك و راهنمايى ميكند
_______________________________________________________________
[1] آيات 21 از آل عمران و 34 از توبه
| « من تلق منهم نقل لاقيت سيدهم | مثل النجوم التي يسرى بها السارى» | |
هر يك از آنان را ملاقات كنى گويى كه بزرگشان را ملاقات كردم( چون در بزرگى همه مثل همند) چه آنان چون ستارگانى هستند كه در سير و گردش ميباشد.
[3] آيه 17 از سوره بقره
[4] آيه 19 از سوره بقره
[5] آيه 44 از سوره انعام.
| « ضربت عليك العنكبوت بنسجها | و قضى عليك به الكتاب المنزل» |
بافتههاى عنكبوت براى تو مثلى( آموزنده) است و اين همان حكمى است كه خداوند در كتابش براى تو كرده است.
[7] سوره ابراهيم آيه 36
[8] آيه 83 از سوره« زخرف» و 24 از سوره« معارج».
[9] بدكاران و گناهكاران در عذاب و آتش دوزخند. روزى كه آنها را فرشتگان عذاب برو بآتش جهنم مىكشند سوره قمر آيه 48 و آيا ما در زمين هلاك و نابود شديم؟
سوره سجده آيه 10.
[10] … آنان كه در راه خدا كشته شدند رنجها و اعمال آنان باطل و ضايع نميشود سوره محمد آيه 4.
[11] آيه 62 از سوره« ياسين».
[12] آيه 79 از سوره« طه».
[13] آيه 85 از سوره« طه».
[14] آيه 23 از سوره نجم.
[15] ما بانسان راه( حق و باطل) را نشان داديم او سپاسگزار يا ناسپاس است.
[16] قوم ثمود را ما هدايت و راهنمايى كرديم ولى آنان گمراهى را بر هدايت ترجيح دادند آيه 18 از سوره سجده.
[17] تو اى پيامبر مردم را براه راست هدايت كردى. آيه 52 از سوره شورى.
[18] آيا ما بانسان راه خبر و شر( حق و باطل و بهشت و دوزخ) را نشان نداديم.
آيه 10 از سوره بلد.
[19] آيه 9 از سوره يونس، آنهايى كه خداوند بايمانشان هدايتشان ميكند در بهشتها( باغها) ى پر نعمت كه جويهاى آب زير درختان آنها روان است خواهند بود.
[1] اقوال ديگرى در باره سبب پيدايش رعد و برق نقل شده است كه بعلت ضعف آن اقوال نقل نشد.
[2] آيه 42 از سوره كهف.
[3] آيه 66 از سوره يوسف. صدر آيه:« قالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ» …. يعقوب گفت تا شما براى من بخدا عهد و قسم ياد نكنيد كه او را برگردانيد يا بقهر خدا هلاك شويد من هرگز بنيامن را با شما نميفرستم.
| « و احمر كالديباج اما سماؤه | فريا و اما ارضه فمحول» |
اسبم مانند ديبا سرخ است و قسمت بالاى اين حيوان چاق و كوه پيكر است ولى قدمهاى او نازك و لاغر مىباشد در اينجا« ارض» بمعناى دست و پا آمده است.
[5] فرزدق ميگويد:
| « سمونا لنجران اليمان و اهله | و نجران ارض لم تديث مقاوله» |
تفوق و برترى يافتيم بر اهل نجران و حال آنكه نجران سرزمين بلند و عالى بود كه ذليل و مغلوب نميشد.
| « أ تهجوه و لست له بند | فشركما لخيركما الفداء» |
حسان بن ثابت انصارى ميگويد: اى ابو سفيان چگونه بپيامبر هجو و ناسزا مىگويى در حالى كه براى او مانندى نيست و پستترين شما فداى بهترين شما مىباشد.
[7] سوره الذاريات آيه 56
[8] سوره طه آيه 43
| « الم تر ان اللَّه اعطاك سورة | ترى كل ملك دونها يتذبذب» |
: مگر نمىبينى كه خداوند مقام و منزلتى بلند بتو داده كه مورد غبطه و آرزوى هر پادشاهى است. چه همه آنان در مقامى پائينتر از تو قرار دارند.
[10] آيه 34 از سوره طور
[11] آيه 88 از سوره اسراء
[12] آيه 98 از سوره انبياء
[13] آيه 56 از سوره نساء
[14] آيه 145 از سوره نساء
[15] براى توجه ببطلان اين فكر: كه عقل از حريم معارف و اعتقادات دينى بايد كنار رود. كافى است باين مطلب توجه كنيم: آيا ميتوان در اصل توحيد يا نبوت و مسائل ديگرى كه باين دو ارتباط دارند جز بر پايه استدلال عقلى نظريهاى فهميد؟ اگر بنا شود عقل كنار رود چه پايهاى براى استدلال به سنديت قرآن و احاديث پيدا خواهيم كرد اگر در اين موارد حكم عقل پايه و اساس بود پس پذيرفتهايم كه عقل و استدلالات عقلى اگر بطور صحيح انجام شود اولين راهنماى انسانى است.
[16] در علم كلام بحثى است كه آيا بهشت و جهنم خلق شده و فعلا وجود دارند يا خداوند بعداً آن دو را مىآفريند؟ عدهاى معتقد بوجود فعلى آن هستند و از قرآن و احاديث براى اثبات مدعى خود شواهدى ميآورند كه از جمله استدلال به آيه فوق است. ولى آنهايى كه معتقدند كه هنوز خلق نشده است نيز به پاره از احاديث و آيات قرآن استشهاد ميكنند.
[17] آيه 131 از سوره آل عمران