كشف الأسرار و عدة الأبرار رشيد الدين ميبدى سوره التوبة آیه 89- 79
9- النوبة الاولى
(9/ 89- 79)
قوله تعالى: الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ ايشان كه مى طعن كنند، عيب جويند در فراخ بخشيدگان بخوش منشى، مِنَ الْمُؤْمِنِينَ از گرويدگان، فِي الصَّدَقاتِ در زكاتها و صدقتها، وَ الَّذِينَ لا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ و [عيب ميكنند] ايشان را كه نمى ياوند و نميدارند [كه بخشند] مگر اندك خويش، فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ از ايشان مى افسوس دارند، سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ جزاى ايشان داد بآن افسوس كه ميدارند، وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ. (79) و ايشانراست عذابى دردنماى.
اسْتَغْفِرْ لَهُمْ آمرزش خواه ايشان را، أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ يا مخواه آمرزش ايشان را، إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً اگر آمرزش خواهى ايشان را هفتاد بار، فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ نيامرزد خداى ايشان را، ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ اين بآنست كه ايشان كافر شدند بخداى و رسول او، وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ. (80) و خداى راه نماى و پيش برنده نيست قومى را كه بنزديك او از فاسقاناند.
فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ شاد گشتند با پس كردگان [خداى عز و جل از غزاى تبوك]، بِمَقْعَدِهِمْ به نشست خويش، خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ بر خلاف رسول خداى، وَ كَرِهُوا أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ و دشوار داشتند كه باز كوشند بمال خويش و تن خويش، فِي سَبِيلِ اللَّهِ از بهر خداى و در راه خداى، وَ قالُوا و يكديگر را گفتند، لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ بيرون مشيد، بجنگ درين گرما، قُلْ نارُ جَهَنَّمَ گوى آتش دوزخ، أَشَدُّ حَرًّا توش آن سختتر است، لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ. (81) اگر ايشان دريا بنديد و داننديد.
فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا تا اندكى خندند از شادى خويش، وَ لْيَبْكُوا كَثِيراً و فراوان گريند [فردا از پشيمانى خويش]، جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ. (82) بپاداش آنچه ميكردند.
فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ اگر باز برد ترا خداى [از تبوك]، إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ با ايشان كه زنده مانده اند از ايشان و مصرّ، فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ و از تو دستورى خواهند بيرون آمدن را [بغزاء خيبر با تو]، فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً گوى با من هرگز ميائيد [به خيبر]، وَ لَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا و با من هرگز جنگ مكنيد با جهودان، إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ شما از خود بپسنديديد باز نشستن از جنگ پيشين، فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ. (83) باز نشينيد [ازين جنگ پسين]، با باز نشستگان ديگر.
وَ لا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ و نماز مكن بر هيچكس از ايشان، ماتَ أَبَداً كه بميرد، هرگز، وَ لا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ و باز مايست بر گور هيچكس از ايشان، إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ كه ايشان كافر شدند بخداى و رسول وى، وَ ماتُوا وَ هُمْ فاسِقُونَ. (84) و بمردند از طاعت بيرون.
وَ لا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَ أَوْلادُهُمْ و خوش ما ياد ترا مالهاى ايشان و فرزندان ايشان، إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الدُّنْيا خداى ميخواهد كه عذاب كند ايشان را بشغل آن [و گرد كردن آن و نگهداشتن آن و ترسيدن بر آن] درين جهان، وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ كافِرُونَ. (85) و جانهاى ايشان بر آيد و ايشان كافر.
وَ إِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ و چون (ج) فرو فرستاده آيد از آسمان سورتى از فرقان، أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ كه بگرويد بخداى، وَ جاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ و باز كوشيد [با دشمنان وى] با رسول او، اسْتَأْذَنَكَ دستورى خواهد از تو باز نشستن را، أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ اهل توان از ايشان، وَ قالُوا و ترا گويند، ذَرْنا نَكُنْ مَعَ الْقاعِدِينَ. (86) گذار تا نشينيم با نشستگان.
رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ پسند دادند كه با زنان در خانها بنشينند چون زنان، وَ طُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ و مهر نفاق بر دلهاى ايشان نهاده شد، فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ. (87) تا ايمان راست در نيابند.
لكِنِ الرَّسُولُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ لكن رسول و گرويدگان كه با وى اند.جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ او و ايشان بارى باز كوشيدند بمال خويش و تن خويش با دشمن خداى، وَ أُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ همه نيكيها ايشانراست، وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ. (88) و ايشانند پيروز آمدگان جاويد.
أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ ساخته است خداى ايشان را بهشتهايى، تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ در زير آن درختان جويهاى روان، خالِدِينَ فِيها جاويدان ايشان در آن، ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ. (89) آنست پيروزى بزرگوار.
النوبة الثانية
قوله تعالى: الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ- مفسّران گفتند: چون رسول خدا خواست كه بغزاء تبوك بيرون شود ياران را تحريض كرد بر صدقات، تا عدّت غزا و لشكر اسلام بسازد و ساز راه كند، صحابه رفتند و هر كس بر اندازه طاقت خويش صدقه مى آورد. عبد الرحمن عوف چهار هزار درم آورد گفت: يا رسول اللَّه، هشت هزار درم داشتم، يك نيمه آوردم و يك نيمه عيال و فرزندان را بگذاشتم. رسول خدا گفت:
بارك اللَّه لك فيما انفقت و فيما امسكت.
از بركت دعاء رسول خدا مال وى بدان رسيد كه چون از دنيا بيرون شد، دو زن داشت، ثمن مال وى كه بايشان رسيد صد و شصت هزار درم بر آمد. عمر خطاب همى آمد و چهار هزار درم آورد، رسول خدا گفت:
ما ذا ابقيت لاهلك و عيالك؟
عيال خود را چه گذاشتى؟ گفت: اللَّه و رسوله. گفت انّ ما بين صدقتيكما كما بين كلمتيكما.
عثمان عفان آمد و صد سر شتر آورد و صد سر است.
رسول گفت : ما ضرّ ابن عفان بعد اليوم.
عاصم بن عدى العجلانى آمد و صد وسق خرما آورد. بو عقيل انصارى نام وى صحاب مردى پير بود و درويش، آمد و يك صاع خرما آورد گفت: يا رسول اللَّه همه شب آب كشيده ام كشت زار فلان را و دو صاع خرما استده ام يك صاع آورده ام و يك صاع عيال و فرزندان را بگذاشته ام. منافقان گفتند ابو بكر و عمر و عثمان و عبد الرحمن مى بخشند از مال فراخ، دانيم كه مى نام جويند اين صاع خرماى بو عقيل بارى خداى بوى چه نياز دارد مگر كه خويش را بياد خدا و رسول ميدارد، توانگران را برياء متهم كردند و بر اندك بو عقيل طنز ميكردند تا رب العالمين آيت فرستاد، الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ اى- يعيبون المطوعين المتنفّلين من المؤمنين، فِي الصَّدَقاتِ التطوع من الصدقة ما لا يلزمه لزوم الزكاة.
وَ الَّذِينَ لا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ … الآيه الجهد- بالضم غاية ما يقدر عليه الانسان و بالفتح مصدر جهد فى الامر اذا بالغ، و قيل- هما لغتان فبالضم لغة اهل الحجاز و بالفتح لغة اهل نجد. جهد هر كس طاعت اوست، نامى است توان اندك مرد را، يقال: فلان جهيد العطاء، زهيده. بو عقيل آن صاع خرما بياورد. مصطفى فرمود: تا بر سر هم مال صدقات بپاشيدند آن گه- لمز- منافقان تفسير كرد، گفت:
فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ اى- يستهزءون بهم، سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ جازاهم جزاء سخريّتهم حيث صاروا الى النار.
وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ اى- مولم. مصطفى را از ايمان و مغفرت ايشان نوميد كرد گفت:
اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ. صيغت صيغت امر است و معنى- معنى شرط، اى- ان شئت فاستغفر لهم و ان شئت فلا تستغفر لهم، يعنى- استغفارك لهم و ترك الاستغفار سواء إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ. ميگويد يا محمد اگر آمرزش خواهى از بهر ايشان و اگر نخواهى همه يكسان است اگر هفتاد بار آمرزش خواهى از بهر ايشان، ايشان را نيامرزم. مصطفى گفت:
لازيدن على السهمين لعل اللَّه يغفر لهم.
بر هفتاد بيفزايم مگر كه بيامرزد. آيت آمد، كه سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ. و مقصود از اين هفتاد، نه عددى موقت است بلكه مقصود كثرت است. چنان كه گويند: قد قلت لك مائة مرة و نهيتك عنه الف مرّة. عرب گويند:
سبّع اللَّه لك الاجر، اى- اكثر لك، اراد التضعيف و لهذا جاء فى الاخبار: فله سبع و له سبعون و له سبع مائة. قال الازهرى: ان السبعين فى هذه الآية جمع السبعة التي تستعمل فى الكثرة لا السبعة التي فوق الستّة، الا ترى انه لو ازداد على السبعين لم يغفر.
و در استغفار رسول از بهر ايشان دو قول است: يكى آنست كه نفاق ايشان نمى شناخت، و يقين نبود، از آن دعا كرد و آمرزش خواست. قول ديگر آنست كه جماعتى مؤمنان كه خويش و پيوند منافقان بودند از مصطفى در ميخواستند تا از بهر ايشان آمرزش خواهد باميد آنكه باستغفار مصطفى مخلص شوند و از نفاق توبه كنند تا از عذاب و عقوبت برهند. تا رب العزة مصطفى را باز زد و ايشان را از ايمان ايشان و مغفرت ايشان نوميد كرد گفت:
ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ، اين بسبب آن كردم كه ايشان بخداى و رسول كافر شدند و الكافر لا يغفر له، وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ المتمردين فى الكفر.
فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ الفرح بالذنب اعظم من الذنب. شادى بگناه صعبتر است از عين گناه. فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ اى- المتروكون تخلفهم عن رسول اللَّه ص. اين عبد اللَّه ابى بود با هشتاد مرد منافق كه بى عذرى تخلف كردند و با يكديگر گفتند: «لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ»، درين گرماى گرم و صميم صيف بيرون مرويد بجنگ. و المعنى: فرحوا بقعودهم فى المدينه و التخلف و ان لم ينلهم حر الصيف خلاف رسول اللَّه فيكون نصبا لانه مفعول له، و قيل- على المصدر و هو مصدر خالف يخالف مخالفة و خلافا، و قيل- معناه خلاف رسول اللَّه، اى: بعد خروجه، فيكون خلاف بمعنى خلف و نصبه على الظرف.
وَ كَرِهُوا اى- لم يريدوا، أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ قالُوا لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ اى- قال بعضهم لبعض، و قيل: قالوا للمؤمنين: لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ. قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا و قد اخترتموها بهذه المخالفة و التخلف. لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ ان مصيرهم اليها.
فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا يعنى- فى الدنيا و هى قليلة، وَ لْيَبْكُوا كَثِيراً فى الآخرة يعنى- فى النار التي لا نهاية لها و التقدير: فليضحكوا قليلا فسيبكون كثيرا جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ جزاء مفعول له. يعنى- و ليبكوا لهذا الفعل. قال ابو موسى الاشعرى: انّ اهل النار ليبكون الدموع فى النار حتى لو اجريت السفن فى دموعهم لجرت ثم انهم ليبكون الدم بعد الدموع. قال ابن عباس: انّ اهل النفاق ليبكون فى النار عمر الدنيا فلا يرقى لهم دمع و لا يكتحلون بنوم. وعن انس قال: قال رسول اللَّه ص لو تعلمون ما اعلم لضحكتم قليلا و لبكيتم كثيرا.
فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ يعنى- المتخلفين طائفة منهم. از بهر آن گفت كه نه هر كه تخلف كرده بودند همه منافق بودند بل كه ايشان سه گروه اند كه باز نشستند و تخلف كردند گروهى بعداوت باز نشستند و شادى كردند چنان كه خداى گفت:فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ.
گروهى بر معذرت باز نشستند و بگريستند چنان كه خداى گفت:وَ أَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلَّا يَجِدُوا ما يُنْفِقُونَ.
قومى بر غفلت باز نشستند، پشيمان شدند چنان كه گفت: ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ.
فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ اى- يردك اللَّه الى المدينة من غزوة تبوك و فيها طائِفَةٍ مِنْهُمْ يعنى- الّذين تخلفوا بغير عذر.
فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ الى غزوة اخرى، قيل- هى غزوة خيبر.
فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَ لَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا لقعودكم عن تبوك و لنفاقكم.
إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ اى- عن الوقت الّذى تستأذنون فيه فانّ غزوة تبوك لم يكن باول غزوة غزاها عليه السلام. و قيل- اول مرة دعيتم و قيل- اول مرة قبل الاستيذان.
فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ مع من تخلف بعذر، و قيل- مع النساء و الصبيان، و قيل- مع اهل الفساد الّذين لا خير فيهم، و قيل- للرجل الذى هو شر اهله: هو خالف بنى فلان.
وَ لا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ اى- من المنافقين. اجماع مفسران است كه اين آيت در شأن عبد اللَّه ابى فرو آمد كه رسول خدا بر وى نماز كرد يا خواست كه بر وى نماز كند چنان كه اختلاف روايات است پسر وى آمد، و كان مؤمنا مخلصا، و از رسول خدا درخواست تا پيراهن كه بر تن رسول است كفن وى سازد و بر وى نماز كند و بر سر گور وى بايستد و دعا كند. بروايتى ديگر گفته اند عبد اللَّه ابى در بيمارى مرگ كس فرستاد بمصطفى و بخواند او را چون آمد گفت: اى بيچاره اهلكك حب اليهود؟
دوستى داشتن با جهودان ترا هلاك كرد. گفت: مرا سرزنش مكن كه نه از بهر سرزنش خواندم، استغفر لي و اعطنى ثوبك الّذى يلى جسدك. آمرزش خواه از بهر من و جامه خويش بمن ده تا مرا كفن سازند و بر من نماز كن و بر سر گور من بايست و مرا دعا كن.
رسول خدا پيراهن خويش بوى داد. مؤمنان گفتند:
يا رسول اللَّه لم وجّهت اليه بقميصك يكفن فيه و هو كافر؟ فقال: ان قميصى لن يغنى عنه من اللَّه شيئا و انى آمل ان يدخل فى الاسلام خلق كثير. لهذا السبب فيروى انه اسلم الف من الخزرج لما رأوه يطلب الاستشفاء بثوب رسول للَّه ص،و همت كرد مصطفى ص كه بر وى نماز كند كه ظاهر وى اسلام بود اگر چه در باطن نفاق داشت. عمر خطاب گفت يا رسول اللَّه بر وى نماز ميكنى و قد فعل كذا و كذا. رسول گفت: يا عمر دست از من بدار كه اگر دانمى كه خداى بر وى رحمت كند هفتاد بار از بهر وى استغفار كردمى، تا در اين حديث بودند، جبرئيل آمد و آيت آورد بر وفق قول عمر: وَ لا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ اى- من المنافقين، يريد صلاة الجنازة. صلاة درين آيت نماز جنازه است و نماز جنازه فرض كفايت است و آن را نه ركن است: اول نيت است و چهار تكبير در آن چهار ركن اند اگر بر چهار بيفزايند نماز باطل شود و خواندن فاتحة الكتاب، از پس تكبير اول، ركن است و هم چنين درود دادن بر رسول خدا از پس تكبير دوم و دعاء مرده پس تكبير سوم، و پس از تكبير چهارم ذكرى مفروض نيست و ركن نهم سلام باز دادن است ان شاء تسليمة واحدة و ان شاء تسليمتين.
قوله: وَ لا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ اى- لا تقف على قبره حتّى يفرغ من دفنه و فى الخبر كان رسول اللَّه ص اذا دفن الميّت وقف على قبره و دعا له.
إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ ماتُوا وَ هُمْ فاسِقُونَ فما صلّى رسول اللَّه ص بعدها على احد منهم و لا قام على قبره حتى قبض.
وَ لا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَ أَوْلادُهُمْ … الآية- سبق تفسيرها و ليست بتكرار لانّها فى جماعة و هذه فى الأخرى، قال ابن جرير: اراد اولاد عبد اللَّه و امواله وَ إِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ يعنى- من القرآن و هذا دليل على انّ السورة كانت مسوّرة على عهد رسول اللَّه لا كما زعم المبتدعة انّها سوّرت بعد رسول اللَّه و كذلك قوله بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ اين خطاب با منافقان است، اى- آمنوا سرّا كما آمنتم جهرا.
و روا باشد كه خطاب با مؤمنان نهند، اى- دوموا على الايمان.
وَ جاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ فى التأخر أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ ذو القدرة و السعة فى المال.
وَ قالُوا ذَرْنا نَكُنْ مَعَ الْقاعِدِينَ يعنى الزمنى.
رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ النساء اللاتى تخلفن فى البيت.
وَ طُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ استوثق منها فلا يدخلها الايمان. حجة على المعتزلة و القدرية فى اثبات القدر و نفى الاستطاعة و احتياج الخلق الى توفيق به يؤمنون و لو كان كما ذهبوا اليه لقال تطبعت و لم يقل و طبع على قلوبهم و له فى القرآن نظائر كثيرة.
لكِنِ الرَّسُولُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ اهل اليقين من اصحاب رسول اللَّه ص، جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ فى الانفاق وَ أَنْفُسِهِمْ فى سبيل اللَّه بالقتال.
وَ أُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ جمع خيرة و المراد بهنّ: الحور، لقوله فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ و يجوز ان يكون عاما فى جميع الملاذ من الاطعمة و الاشربة و المنازل و الجوارى و الغلمان، و قيل الخيرات: الغنائم.
وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ الباقون فى النعيم، أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ لفظ- اعد- دليل على انها مخلوقة معدة. اين آيت گواهى ميدهد كه اصحاب رسول خداى ص كه اهل يقين و اخلاص بودند و با مصطفى در غزاء تبوك بودند و رسول خدا از ايشان خشنود بود، ايشان قطعى در بهشت اند بر هر چه بودند از عمل، هم چنان كه رسول خدا عشرة را گواهى داد كه قطعى در بهشت اند آنان هم چون اينانند بشهادت آيت از بهر ايشان.
النوبة الثالثة
قوله تعالى: الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقاتِ .. اصحاب شريعت ديگراند و اصحاب حقيقت ديگر، خادمان راه شرع جدااند، خلوتيان قرب و مشاهدت جدا، اهل شريعت از هر دويست درم پنج درم بدادند و رضاء حق در آن بجستند تا بناز و نعيم خلد رسيدند. فرمان برداران اند و حق شرع گزاران اند و پسنديدگان اند لكن نه چون اهل خلوت و مشاهدت و نه چون خداوندان يافت و صحبت كه خليل وار، دست توكّل از آستين رضا بيرون كردند و بر روى اسباب و علائق باز زدند هر چه داشتند از اين حطام دنيا بذل كردند و در سبيل خدا جان و دل در معرض بلا و محنت نهادند و در اظهار دين اسلام و اعلاء كلمه حق با دشمن بكوشيدند و نيز خود را در راه حق مقصر ديدند لا جرم هر ساعت از جناب جبروت و درگاه عزت الهيت بنعت رأفت و رحمت ايشان را نو تشريفى و تخصيصى مى آيد، آن منافقان دون همت مختصر ديده يك صاع خرماى بو عقيل مختصر داشتند و محقر و بدان طنز كردند چه زيان دارد وى را اين طعن منافقان، و رب العالمين او را مىنوازد و ميگويد: وَ الَّذِينَ لا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ، و مصطفى تسلى دل وى را آن صدقه از وى پذيرفته و اكرامى كرده و بر سر همه صدقهها ريخته و اين خبر بيرون داده كه:
افضل الصدقة جهد المقلّ.
آن صدقهها همه نيكو است لكن بذل مجهود درويش از همه فاضلتر و بزرگوارتر كه با وى درد عشقى است و سوزى و نيازى كه با ديگران نيست و وزنى كه هست آن سوز و آن درد راست نه عين مال و كثرت صدقه را و تا صاحب دولتى نباشد دل وى محل سوز و نياز و درد عشق دين نگردد پس دلى بايد از صفات بشريت و رعونات نفس و شهوات طبع و وساوس شيطان و رياء خلق برهنه گشته و بصفات حق بياراسته چنان كه در سر وى جز مهر حق نماند و بر زبان وى جز ذكر حق نماند و باركان وى جز خدمت حق نماند هر چه خلق را بوى انس بود وى را از آن وحشت آيد هر چه خلق روى بوى آرند وى روى از آن بگرداند تا بر خاطر وى جز حق نگذرد و از خلق فانى گردد و با حق باقى شود، آرى صفت خلق مجاز است و مجاز را بر حقيقت راه نيست لكن چون حقيقت بر مجاز مستولى گردد مجاز را جذب كند و صفتش صفت حقيقت گرداند، آب مطلق چون بر نجاست آيد و بر وى مستولى گردد حكم نجاست بر ندارد و مردار در نمك زار افتد بگدازد و نمك گردد پاك شود. اين حديث كيمياست بهر كه رسد او را عزيز كند و برنگ خويش گرداند. در عهد موسى كليم صدّيقى بود كه خلق پيوسته برنجانيدن وى مشغول بودند شبى در مناجات گفت: الهى دانى كه تو اين عاجز مسكين را از دنيا معلومى نه دادهاى كه آن را در رضاى تو فدا كند اين تن خوار خود را بصدقه بخلقان دادم تا اگر مرا جفايى كنند و بر ما بهتانى نهند تو ايشان را نگيرى رحمت خدا و رضوان خدا بر درويشان باد و تا جهان باد از درويشان خالى مباد.
چنين مى آيد كه در مسجد شونيزيه، جنيد و شبلى و ثورى و رويم و خلدى و جماعتى نشسته بودند وقتى خوش و سماعى خوش ايشان را استقبال كرده و بدان مشغول گشته، درويشى در آن حال بحرمت پيش ايشان در آمد و در صف النعال فرو نشست و آن درويش كلاهى پشمينه بر سر نهاده و پلاسى سياه پوشيده و ايشان اگر چه خداوندان ديده بودند كس را از حقيقت روش وى آگاهى نبود چون از آن خود وا پرداختند، شبلى گفت: ايها الفقير بكم اشتريت هذا المسح و القلنسوة؟ اين كلاه و پلاس بچند خريدى؟ گفت يا شبلى بدنيا و هر چه در دنيا است پس گفت يا شبلى بستاخى مكن كه خداى را بندگان اند كه اگر اشارت بآن ستون مسجد كنند نقره سپيد شود. شبلى گويد نگاه كردم آن ستون را ديدم رنگ نقره همى گرفت و آن درويش مى گفت بحال خود باش كه بتو مثلى ميزنيم.
پير طريقت گفت: الهى نه ديدار ترا بهاست و نه رهى را صحبت سزاست و نه از مقصود ذرّه اى در جان پيداست پس اين درد و سوز در جهان چراست؟ پيداست كه بلا را در جهان چند جاست اين همه سهل است اگر روزى با اين خار خرماست.
اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ … الآية- اين آيت دليل است كه منتهاى استغفار كه گناه از بنده فرو نهد و اميد بمغفرت قوى گرداند هفتاد بار است همان است كه مصطفى گفت:
«ما اصرّ من استغفر و لو عاد فى اليوم سبعين مرّة»
آن گه گفت: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ …. تهديد كافران است اما بشارت مؤمنان است. ميگويد از آن نيامرزم ايشان را كه كافران اند، إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ، دليل است كه آنجا كه شرك نيست بيامرزد اگر چه گناهكار است كه خداى تعالى آمرزگار است و بنده مؤمن را فروگذار است و از وى در گذار است. خبر درست است كه وى گفت جل جلاله: عبادى انكم الذين تخطئون بالليل و النهار و انا الذى اغفر الذنوب و لا ابالى فاستغفرونى اغفر لكم. بندگان من رهيگان من بروز و شب جفا كارى و گنهكارى و سزاى من كه خداوندم آمرزگارى و بردبارى، آمرزش خواهيد تا بيامرزم، و از آئيد تا بپذيرم و بخوانيد تا بنيوشم، شما آن كرديد كه از شما آيد من آن كنم كه از من آيد قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ هيچ جاى بگزاف نيامرزند مگر اينجا، باز آئيد هيچ جاى عذر نپذيرند چنان كه اينجا، عذر خود بگوئيد ما را از عيب پذيرفتن عار نيست و از آمرزيدن باك نيست و زبان حال بنده بنعت و انكسار و ذلت و افتقار ميگويد: الهى از كرم تو همين چشم داريم و از لطف تو همين گوش داريم بيامرز ما را كه بس آلوده ايم بكرد خويش، بس درمانده ايم بوقت خويش، بس مغروريم به پندار خويش، بس محبوسيم در سزاى خويش، دست گير ما را بفضل خويش، باز خوان ما را بكرم خويش، بارده ما را باحسان خويش.
كشف الأسرار و عدة الأبرار،ج4