ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن فضل بن حسن طبرسی سوره الرعد آیه 30- 43
[سوره الرعد (13): آيات 30 تا 31]
كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها أُمَمٌ لِتَتْلُوَا عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَ هُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ قُلْ هُوَ رَبِّي لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَ إِلَيْهِ مَتابِ (30)
وَ لَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً أَ فَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً وَ لا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيباً مِنْ دارِهِمْ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لا يُخْلِفُ الْمِيعادَ (31)
ترجمه:
همچنين ترا در ميان امتى فرستاديم كه پيش از او امتهاى ديگرى بودهاند، تا آنچه بتو وحى كردهايم بر ايشان تلاوت كنى. حال آنكه آنها به «رحمان» كفر مىورزند.
بگو: «رحمان» پروردگار من است كه جز او خدايى نيست. بر او توكل مىكنم و بازگشت من بسوى اوست. و اگر قرآنى باشد كه كوهها را بحركت در آورد يا زمين را قطعه قطعه كند يا مردگان را به سخن در آورد، همين است. بلكه هر امرى بدست خداست. آيا مردم مؤمن ندانستهاند كه اگر خدا مىخواست، همه مردم را هدايت مىكرد. همواره مردم كافر از كردار و ساختههاى خود، در معرض اصابت حوادث كوبنده اى هستند با اينكه آن حوادث در نزديكى خانه هايشان فرو مى آيند، تا اينكه وعده خدا فرا رسد. خداوند خلاف وعده نمىكند.
قرائت:
على (ع) و ابن عباس و على بن الحسين (ع) و زيد بن على و جعفر بن محمد (ع) و ابن ابى مليكه و عكرمه و جحدرى و ابو يزيد نرسى بجاى قرائت مشهور «ا فلم ييأس» «ا فلم يتبين» خواندهاند.
ابن جنى گويد: «ا فلم يتبين» تفسير «ا فلم ييأس» است. على بن عياش گويد:
هر دو لغت را يك معنى است. شاعر گويد:
| الم ييأس الاقوام انى انا ابنه | و ان كنت عن ارض العشيرة نائياً |
يعنى: آيا اقوام، تفحص نكردهاند كه من پسر او هستم، اگر چه از سرزمين قبيله دورم.
ديگرى گويد:
| اقول لاهل الشعب اذ يأسروننى | ا لم ييأسوا انى ابن فارس زهدم |
يعنى: به افراد آن قبيله، هنگامى كه مرا اسير كنند، گويم، آيا نمىدانند كه من پسر كسى هستم كه بر اسبى «زهدم نام» سوار مىشد؟
وى گويد: بعيد نيست كه اين معنى، با معناى يأس نزديك باشد، زيرا هنگامى كه كسى بجستجوى مطلبى پرداخت و آن را تحقيق و اثبات كرد، مثل كسى كه از چيزى مأيوس شده باشد، آن را رها كرده، بدنبال مطلبى ديگر مىرود.
لغت:
متاب: توبه. تاء توبه دلالت بر يك بار انجام دادن مىكند.
تسيير: چيزى را بحركت در آوردن.
تقطيع: چيزى را بقطعههاى بسيار تقسيم كردن.
حلول: حاصل شدن چيزى در چيزى مثل داخل شدن سفيدى در جسم و داخل شدن آب در ظرف. اصل، معناى اول است.
قارعة: حادثه سخت و كوبنده. قيامت را هم «قارعه» گفتهاند كه درهم كوبنده اين جهان است. جنگ قهرمانان را «مقارعه ابطال» گويند. آياتى كه براى ايمنى از شرّ شيطان در قرآن كريم، خواندنش مفيد است «قوارع القرآن» گويند، زيرا اين آيات، شيطانها را سر كوفت مىدهند.
شأن نزول:
قتاده و مقاتل و ابن جريح گويند:
– آيه نخست، در باره صلح حديبيه، نازل شده است. در موقع نوشتن صلحنامه، پيامبر گرامى اسلام به على فرمود: بنويس: «بسم اللَّه الرحمن الرحيم» سهيل بن عمرو و ديگر مشركان گفتند: ما «رحمان» را نمىشناسيم. رحمان، صاحب يمامه يعنى مسيلمه كذاب است. بنويس: «باسمك اللهم».
مردم جاهليت، سر آغاز را همين جمله قرار مىدادند.
سپس پيامبر گرامى فرمود: بنويس: اين است آنچه محمد، پيامبر خدا بر آن صلح كرده است.
مشركين گفتند: اگر تو پيامبر خدا باشى و ما با تو بجنگيم و مزاحمت كنيم، بتو ظلم كردهايم. بنويس:
– اين است آنچه محمد بن عبد اللَّه (ص) بر آن صلح كرده است.
اصحاب پيامبر گفتند:
– اجازه ده، با آنها بجنگيم.
فرمود:
– نه، هر چه مىگويند، بنويسيد.
از اينرو خداوند متعال فرمود:
– كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ …
ضحاك و ابن عباس گويند:
– هنگامى كه پيامبر بقريش فرمود:
– براى «رحمان» سجده كنيد، آنها گفتند:
– رحمان كيست!؟
از اينرو آيه «كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ فِي أُمَّةٍ …» نازل شد.
آيه دوم در باره جمعى از مشركان مكه- كه ابو جهل بن هشام و عبد اللَّه بن اميه مخزومى- از آنها هستند، نازل شد. آنها پشت كعبه نشسته بودند و كسى را نزد پيامبر فرستادند تا نزد ايشان آيد. هنگامى كه پيامبر گرامى نزد آنها آمد عبد اللَّه بن اميه گفت:
– اگر مىخواهى ما ايمان آوريم، بوسيله قرآن، كوههاى مكه را بحركت در آور و از ما دور گردان، كه مكه جاى تنگ و كوهستانى و فاقد زمين هموار است.
سپس چشمه ها و رودها را بجريان آور تا ما بدرختكارى و كشاورزى پردازيم.
مگر نه خداوند كوهها را براى داود مسخر كرد و با او به تسبيح خداوند پرداختند؟! يا اينكه بادها را براى ما تسخير كن تا بر آنها سوار شويم و بسوى شام رويم و كارهاى خود را انجام دهيم و در همان روز بوطن باز گرديم. مگر نه باد براى سليمان مسخر شد و او بوسيله باد، بهر جا مىخواست، مىرفت؟ يا اينكه جدّ خود «قصى» يا هر كس كه بخواهى زنده كن تا از او سؤال كنيم كه: آيا آنچه مىگويى حق است يا باطل؟ زيرا عيسى مردگان را زنده مىكرد و نبايد قدر و مقام تو پيش خداوند از داود، سليمان و عيسى (ع) پائينتر باشد.
از اينرو خداوند فرمود: «وَ لَوْ أَنَّ قُرْآناً …»
مقصود:
قبلا در باره نعمتهاى الهى نسبت به اهل ايمان و صلحا و پاداش آنها سخن گفته شد.
اكنون خداوند در باره نعمت رسالت پيامبر عاليقدر اسلام، سخن گفته، مىفرمايد:
كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها أُمَمٌ: همانطورى كه مؤمنان وصلحا را از نعمت پاداش برخوردار ساختيم، امت ترا با رسالت آسمانى تو از بهترين نعمتهاى خود برخوردار گردانيديم. برخى گفتهاند: يعنى همانطورى كه براى امتهاى پيشين، پيامبرانى فرستادهايم، ترا نيز براى امت اسلام فرستادهايم. امت تو نخستين امت، نيست. پيش از اين امت، امم و ملل ديگر نيز بودهاند.
لِتَتْلُوَا عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ: غرض از رسالت آسمانى تو اين است كه قرآن را كه وحى ماست و بر تو نازل كردهايم، بر ايشان بخوانى تا در باره مطالب آموزنده آن به تأمل و تفكر پردازند و از آن پند بياموزند.
وَ هُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ: حال آنكه قريش به «رحمان» كفر ورزيده، مىگويند: ما «اللَّه» را مىشناسيم، لكن «رحمان» را نمىشناسيم. چنان كه قرآن كريم از زبان آنها چنين نقل مىكند، «قالُوا وَ مَا الرَّحْمنُ أَ نَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا» (فرقان 60:گفتند: رحمان چيست؟! آيا براى آنچه تو امر مىكنى، سجده كنيم؟) اين معنى از حسن و قتاده است.
برخى گفتهاند: يعنى آنها منكر يگانگى خدا هستند.
قُلْ هُوَ رَبِّي لا إِلهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَ إِلَيْهِ مَتابِ: به آنها بگو: رحمان پروردگار من است. كسى كه شما منكر او هستيد، يگانه و بى همتاست. او خالق و مدبر من است كه امور خود را به او واگذاردهام و بطاعت او گردن نهادهام و بحكم او راضى هستم و بازگشت من و توبه من به پيشگاه اوست.
وَ لَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ: اگر قرآنى باشد، كه كوههاى گران را از جاى خود كنده، بحركت در آورد …
أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ: يا اينكه زمين را بشكافد و رودها و چشمهها از آن جارى سازد …
أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى: يا اينكه مردگان را زنده كند كه زندگى را از سر گيرند و به سخن در آيند …همين قرآن است كه داراى مقامى بلند و رفيع است. جمله اخير، جواب شرط است كه بواسطه وجود قرينه حذف شده است.
زجاج گويد: آنچه من تصور مىكنم و برخى هم گفتهاند، اين است كه: يعنى اگر چنين قرآنى با اين مشخصات، هم نازل شود، اينها ايمان نخواهند آورد. بدليل اين آيه: «وَ لَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَ كَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَ حَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا ما كانُوا لِيُؤْمِنُوا (انعام 111: اگر فرشتگان را بسوى آنها بفرستيم و مردگان با آنها تكلم كنند و هر چيزى را گروه گروه، بسوى آنها گسيل داريم، ايمان نخواهند آورد).
حذف جواب لو، در زبان عرب فراوان است. امرءِ القيس گويد:
| فلو انها نفس تموت سوية | و لكنها نفس تساقط انفسا |
يعنى: اگر اين نفس به تنهايى مىمرد، خوب بود، لكن با او نفوس ديگرى هم مىميرند. اين بيت در آخر قصيده است، بنا بر اين «لو» جوابى ندارد. و نيز گويد:
| وجدك لو شىء اتانا رسوله | سواك و لكن لم نجد لك مدفعا |
يعنى: سوگند ياد مىكنم، اگر غير از قاصد تو نزد ما آمده بود، او را دفع مىكرديم لكن براى تو راه دفاعى نداريم.
بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً: همه امورى كه گذشت، خواه بحركت در آوردن كوه و شكافتن زمين و خواه زنده كردن مردگان و ساير كارهاى مهم، به امر خداوند و در دست قدرت اوست، زيرا جز او كسى صاحب قدرت نيست. مع الوصف، او اين كارها را انجام نمىدهد، زيرا آياتى كه نازل كرده، براى اهل انصاف، قانع كننده و كافى است. مقصود از «امر» هر چيزى است كه بتوان به آن امر يا از آن نهى كرد. لكن اصل اين كلمه، همان امر مقابل نهى است.
أَ فَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا: آيا مردم مؤمن نمىدانند و تفحص نكردهاند؟
اين معنى از ابن عباس، حسن، مجاهد، قتاده، سعيد بن جبير و ابو مسلم است.
فرّاء گويد: يعنى آيا مردم مؤمن، آن چنان علمى بدست نياوردهاند كه احتمال خلاف ندهند و از تغيير علم خود مأيوس باشند؟
زجاج گويد: يعنى آيا مردم مؤمن از ايمان آوردن كسانى كه خداوند آنها راچنين توصيف كرد كه ايمان نمىآورند، مأيوس نشدهاند؟ زجاج جمله بعد را دليل اين معنى مىداند.
أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً: كه اگر خداوند مىخواست همه مردم را براه راست هدايت مىكرد و آنها را به بهشت مىبرد. لكن آنها را مكلف ساخت، تا بوسيله فرمانبردارى، استحقاق پاداش پيدا كنند.
برخى گويند: منظور اين است كه اگر مىخواست، مردم را براه هدايت مجبور مىكرد. لكن چنين كارى با اصل تكليف و هدف آن سازش ندارد.
وَ لا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ: مردم كافر، همواره، بر اثر كفر و اعمال زشت خود، در معرض اصابت حوادث كوبنده و مصيبتهاى شديد- مثل جنگ، قحطى، كشتار، گرفتارى و …- هستند تا كيفر كردار شوم خود را ببرند و قدرى متنبه شوند.
برخى گويند: مقصود از «قارعه» سريه هايى است كه پيامبر گرامى اسلام بر سر آنها مىفرستاد[1]. برخى گويند: مقصود قضيه اربد و عامر است كه قبلا توضيح داده شد.
أَوْ تَحُلُّ قَرِيباً مِنْ دارِهِمْ: حسن و قتاده و ابو مسلم و جبائى گويند، تاء براى تأنيث است. يعنى حوادث و ابزارهاى كوبنده در نزديكى خانههاى آنها فرو مىآيد و آنها را دچار ترس و وحشت مىكند.
برخى گويند: تاء براى خطاب است. يعنى: تو اى محمد، در نزديكى خانههاى آنها وارد مىشوى.
حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ: ابن عباس گويد: مقصود اين است كه: تا وعده خداوند نسبت بفتح مكه فرا رسد. وى گويد: اين آيه، در مدينه نازل شده است. حسن گويد:
مقصود اين است كه وعده خداوند نسبت به قيامت، فرا رسد.
إِنَّ اللَّهَ لا يُخْلِفُ الْمِيعادَ: خداوند خلاف وعده نمىكند.
نظم آيات:
آيه اخير متصل است به «وَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا …» (27) يعنى: در حالى كه چنين قرآنى بر آنها نازل شده است، آنها آيات ديگرى طلب مىكنند. اين نظر از جبائى است.
برخى گويند: متصل است به «كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ …» زيرا مفهوم «لِتَتْلُوَا عَلَيْهِمُ …» اين است كه: قرآن بر آنها قرائت شده و آنها كفر ورزيدهاند.
[سوره الرعد (13): آيات 32 تا 34]
وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ عِقابِ (32)
أَ فَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ وَ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَ صُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (33)
لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ وَ ما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ (34)
ترجمه:
و پيامبران پيش از تو مورد استهزا قرار گرفتند و مردم كافر را مهلت دادم سپس آنها را فرو گرفتم. پس چگونه است عقاب من؟! آيا كسى كه بر هر نفسى مدبر و قائم و بر كردار او آگاه است، مثل كسى است كه چنين نيست؟ و براى خداوند شركائى قرار دادند.
بگو: آنها را بناميد! آيا خداوند را بچيزى آگاه مىكنيد كه در زمين عالم به آن نيست يا اينكه سخنى بى معنى مىگوييد؟! بلكه نيرنگ مردم كافر در برابر چشمشان آراسته شده و از راه حق بازماندهاند و كسى كه خداوند گمراهش كند، رهنمايى ندارد. براى آنهاست در زندگى دنيا عذاب و هر آينه عذاب آخرت دشوارتر است و براى آنها دربرابر عذاب خداوند، دفاع كنندهاى نيست
قرائت:
اهل كوفه و يعقوب «صدّوا» بضم صاد و ديگران بفتح صاد خواندهاند. در سوره «مؤمن» نيز همين طور قرائت كردهاند. «صَدَّ»، مثل «رجَعَ» است. شاعر گويد:
| صدت كما صد عما لا يحل له | ساقى نصارى قبيل النصح صوام |
يعنى: بازگشت، هم چنان كه مسيحيان پيش از عيد فصح روزه دارند و از آنچه بر ايشان حلال نيست، باز مىگردند. و عمرو بن كلثوم گويد:
| صددت الكاس عنا ام عمرو | و كان الكاس مجراها اليمين |
يعنى: جام را اى ام عمرو، از ما بازگردانيدى، حال آنكه جام را از سمت راست مىچرخانند.
در قرآن كريم گاهى اين فعل اسناد به فاعل داده شده، مثل: «الَّذِينَ كَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ» (نساء 176: آنان كه كافر شدند و از راه خدا بازگشتند) و مثل:
«وَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ» (حج 25: و باز مىگردند از راه خدا و مسجد- الحرام) بنا بر اين قرائت فتح صاد، نظير آن در قرآن هست، يعنى: مردم را از پيامبر باز مىدارند. آنهايى كه فعل را بصيغه مجهول خواندهاند، فاعل فعل را سركشان و گردنفرازان دانستهاند. ممكن است نظير «صد فلان عن الخير» باشد. يعنى فلان كس كار خيرى انجام نداد، نه اينكه مانعى او را از اينكار منع كرد.
لغت:
استهزاء: مسخره كردن و كوچك شمردن كسى.
املاء: تأخير. اين كلمه از «ملاوه» است و «ملوان» يعنى روز و شب. ابن مقبل گويد:
| الا يا ديار الحى بالسبعان | الح عليها بالبلى الملوان |
يعنى: الا اى خانه هايى كه گذشت شب و روز آنها را به سختى كهنه و فرسوده ساخته است.
واقى: مانع. سنگى كه آزار و ناراحتى را بر طرف مىسازد.
مقصود:
اكنون خداوند متعال، پيامبر خود را تسليت داده، مىفرمايد:
وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ: همانطورى كه اينها ترا استهزاء مىكنند، پيامبران پيشين، نيز مورد استهزاء واقع مىشدند.
فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا: من آنها را مهلت دادم و مدتشان را طولانى ساختم، تا توبه كنند و بر آنها اتمام حجت شود.
ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ عِقابِ: سپس آنها را هلاك و عذاب خود را بر آنها نازل كردم. اكنون چگونه است نازل شدن عذاب من؟! جمله اخير، براى بيان بزرگى و سختى عذاب است.
بار ديگر خداوند با آنها به بحث پرداخته، مىفرمايد:
أَ فَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ: آيا آن خداوندى كه تدبير هر نفسى بدست قدرت اوست و حافظ اعمال است و كيفر و پاداش اعمال را مىدهد، مانند كسى است كه چنين نيست؟ برخى گويند: يعنى آيا كسى كه رزق و روزى افراد را مى- دهد و آنها را حفظ مىكند و از آنها دفاع مىنمايد، مثل بتهايى است كه چنين نيستند.
اين جمله، محذوفى دارد كه قرينه آن، جمله بعد است.
وَ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ: اين كافران بتها را شريك خداوند پنداشتند و در برابر آنها عبادت كردند. در حالى كه از آنها هيچ كارى ساخته نيست.
قُلْ سَمُّوهُمْ: اى محمد، به آنها بگو: اگر بتها شريك خدا هستند، سزاوار صفاتى هستند كه شما بايد آنها را به آن صفات بخوانيد و كارهايى به آنها نسبت دهيد و همچون خداوند، آنها را خالق، رازق، حياتبخش و ميراننده، بناميد. حاصل اينكه:
بت اگر خدا باشد، مىتواند روزى، خلق كند و بنا بر اين مىتوان او را خالق و رازق ناميد.
برخى گويند: يعنى بتها را به اين صفات بخوانيد، سپس ملاحظه كنيد كه آياصفات آنها بر جايز بودن عبادت و خدا دانستن آنها دلالت مىكند، يا نه؟
برخى گويند: يعنى آنها داراى صفاتى نيستند كه استحقاق خداوندى داشته باشند. در حقيقت خداوند مىخواهد آنها را تحقير كند.
حسن گويد: يعنى آنها را نام ببريد كه چه آفريدهاند؟ آيا زيانى رسانيدهاند يا سودى؟ اين جمله، شبيه است به: «أَرُونِي ما ذا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ» (فاطر 40: بمن نشان دهيد كه آنها از زمين چه آفريدهاند؟) أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ: اين جمله، استفهامى است كه از سابق، بريده شده است. يعنى بلكه آيا خداوند را بوجود شريكى خبر مىدهيد كه خود او از وجود چنين شريكى خبر ندارد؟ بنا بر اين شريكى براى او در زمين نيست و اگر بود، خداوند او را مىشناخت.
أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ: يا اينكه سخنى مجازى و بيهوده مىگوييد كه حقيقتى ندارد. اين معنى از مجاهد، قتاده و ضحاك است. بنا بر اين مقصود اين است كه:
سخن آنها كلامى است كه حقيقت و باطنى ندارد و فقط الفاظ است.
جبائى گويد: يعنى آيا بر طبق ظاهر كتاب خدا، بتها را خدا ناميدهايد؟
بدينترتيب خاطر نشان مىكند كه خدا بودن بتها نه دليل عقلى دارد و نه دليلى سمعى.
اكنون به بيان بطلان عقيده آنها پرداخته، مىفرمايد:
بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ: از اين مطالب در گذر، شيطان كفر را در نظر آنها آراسته است. بديهى است كه مكر آنها با پيامبر، چيزى جز كفر نيست. اين معنى از ابن عباس است.
برخى گويند: يعنى رؤساى متكبر و گردنكش، دروغ و نيرنگ را در نظر آنها آراستهاند.
وَ صُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ: و مردم را از راه حق بازداشتند يا اينكه خود از راه حق و دين خدا بازداشته شدند.
وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ: آنان كه خداوند گمراهشان كرده است، رهنمايى ندارند. در باره ضلالت و هدايت، مكرراً سخن گفتهايم.
لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا: آنها در زندگى دنيا دچار قتل و اسيرى و دربدرى يا مصيبتها و بيماريها مىشوند.
وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُ: عذاب آخرت دشوارتر و سختتر است زيرا دائم و سنگين است.
وَ ما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ: هيچكس نيست كه آنها را از عذاب خداوند حفظ كند.
[سوره الرعد (13): آيات 35 تا 37]
مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ أُكُلُها دائِمٌ وَ ظِلُّها تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَ عُقْبَى الْكافِرِينَ النَّارُ (35)
وَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَ مِنَ الْأَحْزابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَ لا أُشْرِكَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُوا وَ إِلَيْهِ مَآبِ (36)
وَ كَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ ما لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا واقٍ (37)
ترجمه:
بهشتى كه بمردم متقى وعده شده و نهرها از زير آن روان است و خوردنى و سايه آن هميشگى است، بيمانند است. اين است سر انجام كار اهل تقوى و سر انجام كار كافران، آتش است. و آنان كه كتاب را بر آنها نازل كردهايم، به آنچه بر تو نازل شده، شادند و از احزاب، كسانى هستند كه منكر بعضى از آن مىشوند. بگو: همانا مأمورم كه خداى يكتا را پرستش كنم و براى او شريك قرار ندهم، بسوى او دعوت مىكنم و بازگشت من بسوى اوست و همچنين قرآن عربى را بر تو نازل كرديم و اگر بعد از آنكه براى تو اسباب حصول علم فراهم شده است، هوى و هوسهاى آنها را پيروى كنى، براى تو از جانب خداوند، ياور و مراقبى نيست.
لغت:
انهار: جمع نهر، مجراى بزرگ آب بر روى زمين. اصل اين كلمه بمعناى گسترش است و از همين جاست «نهار» بمعناى روز كه نور در آن گسترش مىيابد و «انهرت الدماء» يعنى مجراى خون وسعت يافت. شاعر گويد:
| «ملكت بها كفى فانهرت فتقها» |
يعنى دستم را به نيزه گرفتم و شكاف آن را گشاد كردم.
اكُل: خوردنى.
احزاب: جمع حزب.
اعراب:
مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي: در اين باره چند قول است:
1- «مثل» مبتدا و خبر آن محذوف است. يعنى «مثل الجنة التي … اجل مثل» و مثل يعنى «شبه».
2- سيبويه و ابو على فارسى گويند: به تقدير «فيما نقص عليكم مثل الجنة …» در اين صورت هم «مثل» مبتدا و خبر آن محذوف است.
3- «مثل» بمعناى صفت و مبتدا است و «تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ» خبر آن است.
چنان كه «وَ لِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى» (نحل 60: براى خداوند است صفت برتر) ابو على اين قول را نپسنديده است.
مقصود:
از آنجا كه قبلا در باره كيفر اهل كفر، سخن گفته شده است، اينك در باره پاداش اهل ايمان سخن گفته، مىفرمايد:
مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ: مقاتل گويد: يعنى بهشتى كه به اهل تقوى وعده داده شده، بىشباهت و بىمانند است.
حسن گويد: يعنى صورت و صفت آن بهشت، چنين و چنان است. ابن قتيبه گويد:«مثل» در اصل بمعناى «شبه» و شباهت است و گاهى بمعناى صورت و صفت شىء مىآيد. برخى گويند: كلمه «مثل» در اينجا در كلام اضافه شده و تقدير: «الجنة التي وعد المتقون …» است.
تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ أُكُلُها دائِمٌ وَ ظِلُّها: بهشتى كه نهرها از زير آن روان است و ميوههاى آن تمام شدنى و سايه آن زوال پذير نيست و خورشيد، در سايه آن اثرى ندارد. اين معنى از حسن است. ابن عباس گويد: يعنى نعمت بهشت با مرگ و آفتهاى ديگر از ميان رفتنى نيست. ابراهيم تيمى گويد: يعنى لذت خوردنيهاى آن هميشه در كام مردم خواهد بود.
تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا: چنين بهشتى سر انجام كار كسانى است كه تقوى پيشه كنند.
وَ عُقْبَى الْكافِرِينَ النَّارُ: و عاقبت كار كافران، دوزخ است.
از آنجا كه در باره وعده و وعيد اهل تقوى و اهل كفر، سخن گفته است، اكنون مىفرمايد:
وَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ: مردم مسلمان كه قرآن براى آنها نازل شده است، به قرآن شادند و افتخار مىكنند.
وَ مِنَ الْأَحْزابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ: يهود و نصارى و مجوس پارهاى از حقايق قرآن را كه با احكام دينى خودشان مخالف است، انكار مىكنند. اين معنى از حسن و مجاهد و قتاده است.
ابن عباس گويد: مقصود از كسانى كه كتاب بر آنها نازل شده، اهل كتاب است كه ايمان آوردهاند. مثل عبد اللَّه بن سلام و اصحابش. اينان به قرآن شاد شدند و مقصود از احزاب، سايرين اهل كتاب و مشركين است. وى گويد: عبد اللَّه بن سلام و اصحابش از اينكه نام «رحمان» در قرآن كم آمده بود ناراحت شدند، با اينكه در تورات به اين نام، زياد بر مىخوردند. از اينرو خداوند فرمود: «قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ …» (اسراء 110: بگو: «اللَّه» را بخوانيد يا «رحمان» را) آنها از اين سخن شاد شدند و اهل شرك به «رحمان» كفر ورزيدند و گفتند: ما فقط «رحمان يمامه» را مىشناسيم.
مقصود از احزاب كسانى هستند كه براى دشمنى با پيامبر تشكيل حزب و جمعيت دادند و كسانى كه منكر قسمتى از قرآن شدند، همانهايى هستند كه «رحمان» را انكار كردند. چنان كه فرمود: «وَ هُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ».
قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَ لا أُشْرِكَ بِهِ: بگو: من فقط مأموريت دارم كه خدا را به يگانگى پرستش كنم و ديگرى را در عبادت، شريك او نسازم.
إِلَيْهِ أَدْعُوا: من مردم را بسوى خدا دعوت مىكنم تا به يگانگى و صفاتش اقرار كرده، در برابر عظمتش بكرنش و نيايش پردازند.
وَ إِلَيْهِ مَآبِ: من بسوى كسى بازگشت مىكنم كه مالك سود و زيانهاست، زيرا در روز قيامت، احدى جز او مالك امور نيست هم چنان كه در دنيا نيز چنين است.
وَ كَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا: همانطورى كه براى انبياى پيشين، بزبان خودشان بر آنها كتاب نازل كرديم، كتاب ترا بصورت حكمتى عربى بر تو نازل كرديم. بنا بر اين «حكم» به معناى حكمت است. مثل «آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَ الْحُكْمَ وَ النُّبُوَّةَ» (انعام 89: و آنها را كتاب و حكمت و پيامبرى داديم).
برخى گويند: علت اينكه قرآن را «حكم» ناميده، اين است كه احكام حلال و حرام در آن است و علت اينكه عربى ناميده، اين است كه آورنده آن پيامبر عربى است وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ ما لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا واقٍ:اين خطاب به پيامبر است. اما مقصود امت اوست. اهواء، جمع هوى بمعناى تمايل به هوس و شهوت است.
اگر موافق هوى و هوسهاى مردم كافر رفتار كنى، بعد از آنكه بوسيله دلالات و معجزات، براى تو علمى حاصل شده است كه شبههها را زايل و برطرف مىسازد، ترا ياورى كه از عذاب خدا حفظ كند و نگهدارندهاى كه جلو عذاب خداوند را بگيرد، نخواهد بود «مِنْ وَلِيٍّ» در محل رفع و «من» زائده است.
[سوره الرعد (13): آيات 38 تا 40]
وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ وَ جَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَ ذُرِّيَّةً وَ ما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ (38)
يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ (39)
وَ إِنْ ما نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَ عَلَيْنَا الْحِسابُ (40)
ترجمه:
پيش از تو پيامبرانى فرستاديم و براى آنها همسران و فرزندانى قرار داديم و هيچ پيامبرى را نسزد كه آيتى نازل كند، مگر به اذن خداوند. براى هر اجلى كتابى است. خداوند هر چه را بخواهد محو مىكند و هر چه را بخواهد اثبات مىكند و پيش اوست ام الكتاب. و اگر بعضى از آنچه آنها را وعده كردهايم بتو نشان دهيم يا ترا بميرانيم، همانا بر تو ابلاغ و بر ما كيفر و حساب است.
قرائت:
يثبت: بصريان و ابن كثير و عاصم «يُثبت» و ديگران «يُثبّت» خواندهاند. مفعول اين فعل بقرينه مفعول «يمحو اللَّه ما يشاء» حذف شده است مثل «وَ الْحافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَ الْحافِظاتِ وَ الذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَ الذَّاكِراتِ» (احزاب 35: مردانى كه شهوت خود را حفظ مىكنند و زنان، مردانى كه بسيار بياد خدا هستند و زنان). سيبويه تصور كرده است كه بعضى از عربها فعل دوم را عمل مىدهند نه اول را، مثل «متى رأيت او قلت زيداً منطلقاً». كميت گويد:
| بأى كتاب ام بأية سنة | ترى حبهم عاراً على و تحسب |
يعنى: به چه كتاب يا سنتى محبت آنها را براى من ننگ مىپندارى؟! (در اينجا هم فعل دوم عمل نكرده است) مقصود از جمله «يمحو اللَّه ما يشاء و يثبت» شايد اين است كه خداوند احكام و شرايع را بر طبق مصلحت زمان، نسخ مىكند و تغيير مىدهد.
هر گاه «يثبّت» را به تشديد بخوانيم، دليل آن «أَشَدَّ تَثْبِيتاً» است (بقره، 265) و هر گاه «يثبت» بدون تشديد بخوانيم، شاهد آن قول عايشه است: «كان رسول اللَّه اذا صلى صلاة اثبتها».
شأن نزول:
ابن عباس گويد: مردم پيامبر را سرزنش كردند كه زياد ازدواج مىكند و گفتند: اگر پيامبر بود، مشاغل پيامبرى او را از ازدواجهاى مكرر باز مىداشت.
از اينرو خداوند فرمود: «وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ …»
مقصود:
وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ وَ جَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَ ذُرِّيَّةً: پيش از تو پيامبرانى فرستاديم و براى آنها زنان و فرزندانى قرار داديم و تعداد آنها بيشتر از تعداد زنها و فرزندان تو بود. سليمان داراى سيصد زن و هفتصد كنيز و داود داراى يكصد زن بود. اين مطلب از ابن عباس است. بنا بر اين نبايد داشتن همسران و فرزندان را بر تو عيب بشمرند.
در روايت است كه: امام صادق ع اين آيه را قرائت كرد سپس به سينه خود اشاره كرد و فرمود: به خدا ما ذريه پيامبريم.
وَ ما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ: هيچ پيامبرى حق ندارد، آيهاى بياورد جز اينكه خداوند به او در اين باره اذن دهد.
لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ: در باره اين جمله وجوهى گفته اند:
1- يعنى براى هر مدتى كه مقدر شده، كتابى است كه آن مدت در آن ثبت است و هيچ آيهاى نيست جز اينكه داراى مدتى است كه خداوند در كتابى معين كرده و تابع مصلحت و تدبير اوست. بنا بر اين آيهاى كه آنها مىخواستند نازل شود، تابع ميل و هوس آنها نيست، بلكه تابع زمانى است كه خداوند بر حسب مصلحت خود معين كرده است. اين وجه از بلخى است.
2- براى هر امرى كه خداوند مقرر داشته، كتابى است كه در آنجا ثبت است، مثل مدت زندگى و مرگ و … اين وجه از ابو على جبائى است.
3- اين عبارت، مقلوب و معناى آن اين است: براى هر كتابى كه از آسمان نازل مىشود، مدتى است كه در آن مدت نزول مىيابد. يعنى هر كتابى، وقتى دارد، بنا بر اين تورات و انجيل و قرآن هر كدام وقتى دارند.
يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ: خداوند هر چه را بخواهد محو و اثبات مىكند و پيش اوست «أُمُّ الْكِتابِ». در باره محو و اثبات، اقوالى است:
1- ابن عباس و قتاده و ابن زيد و ابن جريح گويند: مقصود احكامى است كه نسخ مىشوند و بجاى آنها احكام جديدى قرار مىگيرد. ابو على فارسى نيز همين قول را اختيار كرده است.
2- حسن و كلبى و ضحاك- از ابن عباس- و جبائى گويند: مقصود اين است كه از كتاب اعمال مردم، آنچه مباح است و كيفر ندارد، محو مى كند و طاعتها و معصيتهايى كه كيفر دارند، اثبات مىكند.
3- سعيد بن جبير گويد: يعنى گناهان مؤمنان را بمشيت خود از راه تفضل، محو مى كند و گناهان مردمى كه اراده كيفرشان دارد، از روى عدالت، اثبات مىكند.
4- عمر بن خطاب و ابن مسعود و ابى وائل و قتاده گويند: اين جمله عام است، بنا بر اين خداوند، روزى و اجل و سعادت و شقاوت را محو و اثبات مىكند.
«أُمُّ الْكِتابِ» اصل كتاب است كه در آن حوادث و كائنات، ثبت شده است. ابو قلابه روايت كرده است كه: ابن مسعود مىگفت: خدايا اگر نام مرا در كتاب اشقيا ثبت كردهاى، نامم را از آنجا محو و در كتاب سعادتمندان اثبات كن، زيرا تو هر چه خواهى محو مىكنى و هر چه خواهى اثبات مىكنى و اصل كتاب، پيش تست. نظير همين مطلب،از امامان شيعه (ع) در دعاهاى ايشان بما رسيده است.
عكرمه از ابن عباس روايت كرده است كه: كتاب محو و كتاب اثبات، دو كتاب جداگانه هستند و با «ام الكتاب» فرق دارند. از كتاب محو و كتاب اثبات، مطالب تغيير مىكند. لكن از «ام الكتاب» چيزى تغيير نمىكند. اين مطلب را عمران بن حصين از پيامبر گرامى نيز روايت كرده است.
محمد بن مسلم از امام باقر (ع) روايت كرده است كه: در باره شب قدر از او سؤال كردم. فرمود: در اين شب، خداوند فرشتگان و كاتبان را به آسمان دنيا مىفرستد تا حوادث سال و آنچه بمردم مىرسد، بنويسند. همه حوادث، تابع مشيت الهى هستند.
خداوند برخى را جلو مىاندازد و برخى را عقب. برخى را محو مىكند و برخى را اثبات. اصل كتاب پيش خداوند است.
فضيل مىگويد: از امام باقر (ع) شنيدم كه: علم، دو نوع است: علمى كه خداوند بفرشتگان و پيامبران آموخته و علمى كه در خزانه غيب الهى است و احدى را بدان دسترسى نيست و هر چه بخواهد در آن ايجاد مىكند.
زراره، از حمران، از امام صادق (ع) روايت كرده است كه: امور بر دو دستهاند:
امورى كه مشروط و متوقف بر شرايط و عوامل هستند و امور حتمى. آنچه مشروط و متوقف است، بر حسب مشيت الهى قابل تغيير است.
5- مقصود اين است كه: تنگى رزقها و محنتها و مصائب را در «ام الكتاب» اثبات مىكند، آن گاه بوسيله دعا و صدقه، آنها را زايل مىسازد. بدين ترتيب مى خواهد مردم را به توجه بخدا و دعا و صدقه، آنها را زايل مى سازد. بدين ترتيب مى خواهد مردم را به توجه بخدا و دعا و صدقه، تشويق كند.
6- بوسيله توبه، گناهان را محو و بجاى آنها حسنات ثبت مىكند، چنان كه مىفرمايد: «إِلَّا مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلًا صالِحاً فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ» (فرقان 70: مگر آنان كه توبه كنند و ايمان آورند و عمل صالح كنند كه خداوند زشتىهاى آنها را به نيكى بدل كند) اين وجه از عكرمه است.
7- مقصود اين است كه برخى از نسلها را منقرض مىكند و برخى را نگه مىدارد. چنان كه مىفرمايد: «ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِينَ» (مؤمنون 31: سپس بعد از آنها نسل ديگرى ايجاد كرديم) و «كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ» (طه 128:
چه بسيار نسلها كه پيش از آنها هلاك ساختيم) اين وجه از على (ع) است.
8- سدى گويد: يعنى ماه را محو و آفتاب را اثبات مىكند. چنان كه مىفرمايد:«فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ وَ جَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً» (اسراء 12: آيت شب را محو و آيت روز را روشن ساختيم).
«ام الكتاب» لوح محفوظ است كه مطالب آن قابل تغيير و تبدل نيستند.
زيرا كتب ديگر كه در مرتبه پائين هستند، دستخوش محو و اثبات مىشوند. بنا بر اين محو و اثبات در كتبى است كه نسخ پذيرند نه در اصل كتاب. اين مطلب از بيشتر مفسران است.
برخى گويند: ابن عباس از كعب پرسيد: «ام الكتاب» چيست؟ گفت: خداوند به مخلوقات خويش علم داشت. از اينرو به علم خود خطاب كرد كه «كتاب» باشد و «كتاب» شد.
برخى گويند: علت اينكه «ام الكتاب» خوانده شده، اين است كه: آن كتاب، اصلى است كه در آن نوشته مىشود كه چنين و چنان خواهد شد. هنگامى كه امرى بوقوع رسيد، در آنجا نوشته ميشود، كه آنچه نوشته شده بود كه واقع مىشود، واقع شد. بديهى است كه در اين كار مصلحت و عبرت است براى فرشتگان تا در باره آن بينديشند، زيرا مشاهده مىكنند كه كليه حوادث جهان با اينكه براى ديگران غير قابل احصاست، در علم خداوند، حساب شده و پيش بينى شدهاست.
وَ إِنْ ما نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ: و اگر برخى از آنچه در باره پيروزى مؤمنان و كشته شدن و اسيرى و غارت اموال كافران، به ايشان وعده كردهايم، بتو نشان دهيم …
أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ: يا اينكه پيش از آنكه اين امور را بتو نشان دهيم، ترا بسوى خود آوريم … بدينترتيب نشان مىدهد كه بعضى از آن امور، در حيات پيامبر و برخى پس از وفات اوست، بنا بر اين نبايد پيغمبر انتظار داشته باشد كه همه آن امور در حياتش واقع مىشود و آنها را بچشم خود مىبيند.
فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَ عَلَيْنَا الْحِسابُ: همانا بر تو ابلاغ دستورات و اوامر ما و بر ما حساب و كيفر آنهاست. اين كيفر يا در دنياست يا در آخرت.
دلالت آيه:
از اين آيه چنين بر مىآيد كه اسلام بر ساير اديان غالب خواهد شد و در حيات پيامبر گرامى و پس از مرگش درخت شوم شرك را ريشه كن خواهد كرد.
نظم آيات:
آيه اول متصل است به «لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ» مىگويد: همانطورى كه پيامبران پيشين بشر بودند، پيامبر اسلام نيز بشر است و بشر قادر بر نازل كردن آيات نيست مگر به اذن خداوند. اين مطلب از ابو مسلم است. قاضى گويد: نظر به اينكه در باره فرستادن پيامبر سخن گفته بود، بيان مىكند كه پيامبران پيشين هم بشر بودند و اين پيامبر از اين حيث، با آنها فرقى ندارد. آيه دوم متصل است به «لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ» زيرا ظاهر اين است كه هر مكتوبى قابل محو نيست، از اينرو مىگويد: خداوند هر چه را بخواهد محو و اثبات مىكند، تا توهم نشود كه حتى با توبه هم معصيت ثابت است.
اين نظر از على بن عيسى است. مجاهد گويد: هنگامى كه آيه «وَ ما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ» نازل شد، قريش به پيامبر گفتند: تو قادر بر كارى نيستى. از اينرو بمنظور تهديد آنها اين آيه نازل شد و به آنها گفت كه خداوند در شب قدر، ارزاق و مصائب مردم را محو و اثبات مىكند. آيه سوم هم متصل به آيه دوم است. و مفاد آن ايت است كه آنچه بمنظور تهديد، در آيه پيش بيان شده است، در حيات يا پس از مرگ پيامبر، واقع خواهد شد و اين بشارتى است براى پيامبر. برخى گفتهاند: نظر به اينكه قبلا بيان كرده بود كه براى هر اجلى كتابى است، در آيه سوم بيان كرد كه وقت عذاب آنها نيز- در حيات يا پس از مرگ پيامبر- فرا خواهد رسيد.
[سوره الرعد (13): آيات 41 تا 43]
أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها وَ اللَّهُ يَحْكُمُ لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَ هُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ (41)
وَ قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً يَعْلَمُ ما تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ وَ سَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ (42)
وَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ (43)
ترجمه:
آيا نمىبينند كه ما زمين را قصد مىكنيم و از اطراف آن مىكاهيم؟ خداوند حكم مىكند و كسى را نرسد كه حكم او را تعقيب و رد كند. او حسابش سريع است.
پيش از آنها نيز كافران با پيامبران نيرنگ كردند. همه تدبيرها و مكرها به دست خداست. او بكردار هر كسى آگاه است و كفار خواهند دانست كه سر انجام نيكو از آن كيست؟ كافران گويند: تو فرستاده خداوند نيستى. بگو: شهادت خداوند و كسى كه علم كتاب پيش اوست، ميان من و شما كافى است.
قرائت:
اهل حجاز و ابو عمرو «و سيعلم الكافر» و ديگران «و سيعلم الكفار» خواندهاند.
وجه قرائت اول اين است كه كلمه «الكافر» مثل «الانسان» عام است و شامل همه افراد مىشود مثل «إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ» (عصر 2: انسانها در زيانند). وجه قرائت جمع اين است كه در مورد ديگر «وَ سَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا …» (شعراء 227: بزودى ستمكاران مىدانند) فاعل فعل، جمع آمده و اشكالى هم ندارد.
ابو على گويد: «يعلم» متعدى به دو مفعول است و همانطورى كه در مثل «فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ» (انعام 135: خواهيد دانست كه سر انجام بهشت براى كيست؟) فعل بوسيله استفهام معلق شده، در آيه مورد بحث نيز بوسيله جار و مجرور، معلق شده است.
در قرائت غير مشهور «و من عنده علم الكتاب» بكسر ميم و دال «و من عنده علم الكتاب» نيز قرائت شده است. قرائت اول يعنى «و من فضله و لطفه ام الكتاب» كه جار و مجرور خبر و «علم الكتاب» مبتداست و در قرائت دوم، جار و مجرور متعلق به فعل است.
لغت:
نقص: كم كردن چيزى از چيزى. در كمى منزلت و مقام نيز استعمال مىشود.
طرف: آخر چيزى. اطراف زمين: نواحى آن.
تعقيب: بازگرداندن چيزى پس از جدا كردن آن. مىگويند: «عقّب العقاب على صيده» (عقاب بعد از آنكه از شكار خود جدا شده بود، دو باره به آن حمله كرد.) مكر: نيرنگ.
شهيد: شاهد، گواه. البته اين كلمه مبالغه آميز است. شهادت، اين است كه انسان صحت چيزى را از راه مشاهده، گواهى كند.
اعراب:
نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها: جمله حاليه.
لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ: جمله حاليه.
كَفى بِاللَّهِ: باء زائده. اين باء براى تأكيد است و اسناد فعل به فاعل را محقق مىسازد.
مقصود:
اكنون خداوند متعال، مطلبى را ذكر مىكند كه براى عبرت آموزى اهل كفر، بسيار مفيد و مؤثر است.
أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها: آيا نمىبينند كه ما زمين را قصد مىكنيم و از اطراف آن مىكاهيم؟ در باره معناى اين جمله، اختلاف است:
1- ابن عباس و قتاده و عكرمه گويند: يعنى آيا كفار نمىبينند كه ما اطراف زمين را بوسيله مرگ اهلش كم مىكنيم؟ در حقيقت اين تعبير مجازى است. مقصود كم- كردن اطراف زمين نيست. بلكه مقصود كم كردن اهل زمين است از اطراف آن. مثل:
«وَ سْئَلِ الْقَرْيَةَ» (يوسف 82: از اهل قريه سؤال كن). آيا نمىترسند كه همين عمل كاهش را نسبت به ايشان انجام دهيم؟
2- عطا و مجاهد و بلخى گويند: يعنى علما و فقها و برگزيدگان را از اطراف زمين كم مىكنيم. نظير اين مطلب از ابن عباس و سعيد بن جبير و امام صادق (ع) نيز نقل شده است. عبد اللَّه بن مسعود مىگفت: مرگ عالم، رخنهاى است در اسلام كه تا شب و روز بر قرار است هيچ چيز آن را جبران نمىكند.
3- حسن و ضحاك و مقاتل گويند: يعنى ما مسلمانان را كمك مىكنيم تا بفتوحاتى نائل آيند، در نتيجه اهل كفر، كم و اهل اسلام زياد مىشوند و بلاد شرك در قلمرو اسلام قرار مىگيرد.
ضحاك گويد: يعنى اهل مكه نديدند كه ما بلاد اطراف را براى محمد (ص) فتح كرديم؟! زجاج گويد: يعنى آيا مشركين نمىترسند كه سرزمين آنها را نيز مثل سرزمينهاى ديگر براى محمد (ص) فتح كنيم؟! اين معنى از ابن عباس نيز روايت شده است. قاضى گويد: اين معنى مناسبتر است، زيرا به وعده خداوند در باره اظهار و نصرت دين حق، متصل است.
4- جبائى گويد: يعنى آيا نديده اند كه چگونه آبادىها ويران، و زندگيها دستخوش مرگ و نيستى و زياديها دستخوش كمى مىگردند؟! وَ اللَّهُ يَحْكُمُ لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ: خداوند حكم مىكند و ميان حق و باطل جدا مىسازد و كسى را نرسد كه حكم او را نقض كند. اين معنى از ابن عباس است و مقصود اين است كه كسى حكم او را براى رد و نقض دنبال نمىكند.
وَ هُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ: خداوند نسبت بكردار بندگان، سريع الحساب است، طاعات را پاداش و معصيتها را كيفر مىدهد.
اكنون به اين مطلب مىپردازد كه مكر كافران بوقت نزول عذاب، مضمحل مىگردد.
از اينرو فرمود:
وَ قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ: كفارى كه پيش از اينان بودند، با مؤمنين به نيرنگ پرداختند و در كفر خود حيله كردند و در تكذيب پيامبران سياست و تدبير بكار بردند.
همانطورى كه خداوند مكر آنان را باطل كرد، مكر اينان را نيز باطل خواهد كرد.
فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً: همه كارها و تدبيرها براى خداوند است، بنا بر اين مكر آنان را بخودشان باز مىگرداند و دلائل روشن براى بندگان خود نصب خواهد كرد.
ابو مسلم گويد: يعنى خداوند مالك جزاى مكر آنهاست. جبائى گويد: يعنى خداوند عواقب وخيمى بر اثر نيرنگهاى آنان براى آنها فراهم خواهد ساخت.
يَعْلَمُ ما تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ: هيچ يك از كردار نيك و بد انسان بر خداوند مخفى نيست، زيرا او بهمه معلومات، داناست. برخى گويند: يعنى خداوند به نيرنگهاى آنها نسبت به پيامبر آگاه است و همه را باطل و دين خود را آشكار مىكند.
وَ سَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ: در اينجا خداوند آنها را تهديد مىكند كه بزودى خواهند دانست كه سر انجام، بهشت براى كيست. و اين هنگامى است كه مؤمنين داخل بهشت و كافران داخل جهنم مىشوند. برخى گويند: يعنى كافران خواهند فهميد كه عاقبت پسنديده، براى شماست يا ايشان و اين هنگامى است كه خداوند دين خود را ظاهر گرداند.
وَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا: مردم كافر، بتو مىگويند كه تو از جانب خداوند فرستاده نشدهاى.
قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ: بگو: شهادت خداوند در باره صدق ادعاى من كافى است، زيرا براى اثبات نبوت من آيات و دلائلى قرار داده است كه براى اهل انصاف و خرد، كمترين ترديدى باقى نمىماند.
وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ: در باره اين جمله اقوالى است:
1- حسن و ضحاك و سعيد بن جبير و زجاج گويند: مقصود از كسى كه: علم كتاب پيش اوست، خداوند است. مؤيد آن قرائت «مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ» است.
2- ابن عباس و قتاده و مجاهد و جبائى گويند: مقصود مؤمنان اهل كتاب، از قبيل عبد اللَّه سلام و سلمان فارسى و تميم دارى است. دسته اول، اين قول را نپذيرفته، گويند:اين سوره، مكى است و اينها بعد از هجرت، مسلمان شدهاند.
3- از امام باقر و امام صادق (ع) نقل شده كه منظور على (ع) و ساير ائمه است.
بريد بن معاويه از امام صادق (ع) نقل كرده است كه فرمود: «خداوند ما را قصد كرده است. اول و افضل و برگزيدهتر ما بعد از پيامبر، على (ع) است». عبد اللَّه بن كثير روايت كرده است كه آن بزرگوار دست بر سينه گذاشت و فرمود: «بخدا علم كتاب بطور كامل، پيش ماست» مؤيد آن، روايت است از شعبى كه گفت: بعد از پيامبر گرامى اسلام، احدى به كتاب خدا عالمتر از على و اولاد صالحش نيستند. عاصم بن ابى النجود از ابى عبد الرحمن سلمى نقل كرده است كه گفت: احدى نديدم كه قرآن را بهتر از على بن ابى طالب قرائت كند. ابو عبد الرحمن نيز از عبد اللَّه مسعود نقل كرده است كه مىگفت:
اگر كسى بقرآن عالمتر از من بود، به او مراجعه مىكردم. گفتند: على چطور؟ پاسخ داد: مگر من به على مراجعه و از او استفاده نكرده ام؟
________________________________
[1] – سريه، لشكرهايى است كه بفرمان پيامبر حركت مىكردند و خود پيامبر با آنها نبود.
تفسیرمجمع البیان جلد سیزدهم