ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن فضل بن حسن طبرسی سورة النّازعات 1 الی 14
سوره النّازعات
«در مكّه نازل شده» چهل و شش آيه است از نظر اهل كوفه.
و پنج آيه است از ديد ديگران.
اختلاف آن:
در دو آيه است (وَ لِأَنْعامِكُمْ) حجازى و كوفى «طغى» عراقى، و شامى است.
فضيلت آن:
ابى بن كعب از پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله روايت نموده كه فرمود هر كه سوره (و النّازعات) را قرائت كند نباشد توقّفش و حسابش در روز قيامت مگر باندازه وقت نماز واجب تا اينكه داخل بهشت گردد و امام جعفر صادق ابو عبد اللَّه عليه السّلام فرمود. هر كه اين سوره را قرائت كند از دنيا نرود مگر سيراب و روز قيامت هم انگيخته نشود مگر سيراب و داخل بهشت هم- نگردد مگر سيراب.
توضيح. و وجه ارتباط با سوره ما قبل:
چون خداوند سبحان سوره (عمّ) را بذكر احوال قيامت و مناظر هولناك آن پايان داد اين سوره را بمثل آن شروع نمود. و فرمود:
[سوره النازعات (79): آيات 1 تا 14]
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
وَ النَّازِعاتِ غَرْقاً (1)
وَ النَّاشِطاتِ نَشْطاً (2)
وَ السَّابِحاتِ سَبْحاً (3)
فَالسَّابِقاتِ سَبْقاً (4)
فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً (5)
يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ (6)
تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ (7)
قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ واجِفَةٌ (8)
أَبْصارُها خاشِعَةٌ (9)
يَقُولُونَ أَ إِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحافِرَةِ (10)
أَ إِذا كُنَّا عِظاماً نَخِرَةً (11)
قالُوا تِلْكَ إِذاً كَرَّةٌ خاسِرَةٌ (12)
فَإِنَّما هِيَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ (13)
فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ (14)
ترجمه:
بنام خداوند بخشاينده مهربان:
1- سوگند بفرشتگان كه جان (كافران) را با سختى ستانند.
2- سوگند به فرشتگان كه ارواح (مؤمنان را) بمدارا بيرون آورند.
3- سوگند بفرشتگان كه (از آسمان بزمين و از زمين بآسمان چون شناگرانى كه در دريا شنا كنند.
4- سوگند بفرشتگان كه (در فرمان بردارى بر يكديگر) پيشى گيرنده سبقت گرفتنى.
5- سوگند بفرشتگان كه (بفرمان خدا) تدبير كارها ميكنند.
6- روزى كه جنبانده (مراد دميدن اوّل اسرافيل است كه كوهها و زمين را بلرزاند).
7- و آن لرزش را صيحه اى (دميدن دوّم اسرافيل در صور كه خلق زنده ميشوند) از پى در آيد.
8- آن روز دلهائيست كه لرزانست.
9- ديدگانشان (از بيم) سرافكنده است.
10- ميگويند آيا ما (از پس مرگ) بحال نخست باز گردانيده خواهيم شد.
11- آيا ما آن گه كه استخوانهاى پوسيده شديم (ما را مبعوث خواهند كرد).
12- (منكران از روى استهزاء) گويند اگر راست باشد اين بازگشتن در آن هنگام بازگشتنى زيان آور خواهد بود.
13- بى گفتگو قيامت و بعثت يك فرياد است.
14- پس آن گاه ايشان در روى زمين هموارى باشند (بعد از آنكه در درون زمين بودند.)
قرائت:
اهل كوفه غير حفص و قتيبه و نصير و رويس از يعقوب (ناخره) را با الف قرائت كرده و ديگران (نخره) بدون الف. ابو عمرو دورى و حمدون از كسايى نقل كرده كه باكى نيست ناخره را خوانده شود يا نخره. و در قرائت شواذ ابى حياة حفره بدون الف قرائت كرده و نافع (غير قالون) و يعقوب (انّا لمردودون) بيك همزه بغير مدّ. و (اذا كنّا) بدون همزه استفهام خوانده است. ابن عامر و كسايى (ء انّا لمردودون با دو همزه) و (اذا كنّا) را بيك همزه قرائت كرده چنان كه گذشت. و ابن كثير (انّا اذا كنّا) و (ء انّا لمردودون) را بيك همزه استفهام بدون مد خوانده و ابو عمر با استفهام در هر دو با همزه ممدوده قرائت كرده. و عاصم و حمزه و خلف در هر دو با همزه مشخّص خوانده و ذكر آن مشروحا در چند موضع گذشت.
دليل:
نخره و ناخره دو لغت ميباشند فرّاء گويد: نخره پوسيده و ناخره تو خالى را گويند زجاج گويد: ناخره بيشتر و بهتر است براى شباهتش بآخر آيات اين سوره بعضى از آن به بعضى ديگر مثل خاشر و حافره. و امّا دليل در حفره پس او اراده كرده حافره را مثل قرائت عموم پس الف حذف شده بجهت تخفيف چنان كه در شعر زير حذف شده.
| اصبح قلبى صردا | لا يشتهى ان يردا | |
| الّا عرارا عررا |
صبح كرد دلم كه خنك بود و بآب ميل نداشت مگر به سبزى و نباتات كه سخت مايل بود.
لغت:
الفرق: اسميست كه قائم مقام مصدر شده و آن غرق كردنست. گفته ميشود اغرق فى النّزع. وقتى كه در كندن شدّت ميكند.
النشّط: نيز كندن است. از آنست حديث ام سلمه. پس عمّار كه برادر رضاعى ام سلمه بود آمد. و زينب را از دامنش كند و جدا كرد و نشط الوحش من بلد الى بلد يعنى وقتى حيوان وحشى را از شهرى به شهرى به نشاط و غصّه بيرون ميكردند تنشط صاحبها يعنى بيرون ميبرند او را از حالى بحالى. هميان بن محافه گويد:
| امست همومى تنشط المناشطا | الشام بى طورا و طورا واسطا | |
غم و غصّه روز را شب نمود كه از شام بطرزى بيرون ميروم و از واسط عراق بطرز ديگر.
شاهد در اين بيت كلمه تنشط است كه بمعناى بيرون رفتن از حالى، بحاليست و انشطت العقدة يعنى گره آن را گشود و نشطتها عقدتها گويا كه از بستن باز شد. و الا نشوطه باز شدن گره است وقتى كه دو طرفش را كشيد.
گفته ميشود گره بسته او باز نشد.
و الرّجف: حركت چيز است از زير غير او بترديد و پريشانى.
و الرّجفه: زلزله بزرگ و شديد است. و ارجفوا يعنى مردم سخت لرزيدند بجهت پريشانى كارها. و هر چيزى كه پيرو و پى گير چيزى باشد. البتّه رديف او خواهد بود و ارداف نجوم پى در پى بودن بعضى از آن بعضى ديگر است و ارداف ملوك در جاهليت آنهايى بودند كه جانشين ملوك ميشدند. و ردفان شب و روز است (كه در پى هم خواهند بود). الوجيف: پريشانى و اضطراب شديد است. و قلب واجف. دل پريشان را گويند. و وجيف شتاب و سرعت در سير است. او جف السير- يعنى شتاب كرد در حركت. و از عج الرّكاب فيه. يعنى در حركت بشدّت و سختى ركاب زد.
الحافره: محفوره يعنى در گو (مثل ماء دافق) يعنى مدفوق و بعضى گفته اند: الحافره بمعناى زمين حفر شده است. و رجع الشيخ فى حافرته يعنى از جايى كه آمده بود برگشت و اين مثل برگشت قهقرى بعقب برگشتن است.
شاعر گويد:
| احافرة على صلع و شيب | معاذ اللَّه من سفه و عار | |
آيا از ريختن موى جلوى سر و سفيد شدن محاسن بر گشتى است پناه بر خدا ميبرم از ننگ و سفاهت يعنى آيا بر گشتى بسوى جوانى و اوّل زندگيست شاهد در اين بيت كلمه حافره است كه بمعنى بر گشت بقهقرى است.
يعنى آيا بر گشتى بسوى جوانى و اوّل زندگيست و گفته ميشود النّقد عند الحافره يعنى قرار نميگيرد سم اسب تا اينكه نقد و دريافت كند ثمن و جايزه مسابقه را براى اين كه جهت خويش نسيه فروخته نميشود سپس بسيار شد اين مثل تا در غير حافر هم گفته شد.
السّاهره: يعنى روى زمين. و عرب روى زمين از بيابانهاى خشك را ساهره گويد يعنى صاحب بيدار شبى. براى اينكه هر كس در آن باشد از ترس آن نميخوابد. اميّة بن ابى الصّلت گويد:
| و فيها لحم ساهرة و بحر | و ما فاهوا به لهم مقيم[1] | |
و در آنست شكار حيوانات صحرايى و حيوانات دريايى و آنچه بخواهند بر ايشان در آنجا آماده است.
شاهد در اين بيت كلمه ساهره است كه بمعنى صحراى خوفناك آمده و ديگرى گويد:
| فانّما قصرك ترب السّاهره | ثم تعود بعدها فى الحافره | |
پس البتّه قصر تو در كنار بيابان خوفناكيست سپس بعد از آن بر ميگردى در قبر و گورت.
شاهد در اين بيت نيز كلمه السّاهره كه بمعناى صحراى خوفناك است.
اعراب:
جواب قسم محذوف است بنا بر تقدير (ليبعثنّ) و بعضى گفته اند:
جواب اينست. فى انّ ذلك لعبرة. يعنى در اين مطالب عبرت و تنبّه است روزى كه ميلرزاند بشدّت لرزاندنى و دلها هم ميطپد و يومئذ بدل ميباشد از يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ.
تفسير:
(وَ النَّازِعاتِ غَرْقاً) مفسّرين در باره تفسير آن اختلاف كرده اند بر چند وجه :
(1) اينكه مقصود از آن فرشتگانند كه ارواح كفّار را از بدنهاى آنها به لذّت و سختى ميكشند چنان كه فرو ميبرد زه را در كمان و بشدّت آن را ميكشد. و اين معنى از على عليه السّلام و مقاتل و سعيد بن جبير روايت شده. مسروق گويد: آن فرشتگانى هستند كه جان اولاد آدم را از بدنشان بيرون ميآورند. مجاهد گويد: آن مرگ است كه جانها را ز بدنها بيرون ميكشد. و اين معنى، از حضرت صادق عليه السّلام هم روايت شده.
(2) مقصود از آن ستارگانى هستند كه از افقى بافق ديگر كشيده ميشوند يعنى طلوع و غروب ميكنند و اين معنى از حسن و قتاده و ابو عبيده و اخفش و جبائى نقل شده ابو عبيده گويد از محلّ طلوعشان فرو ميآيند و در محلّ غروبشان غروب ميكنند.
(3) عطا و عكرمه گويند النّازعات كمانهايى هستند كه تيرها را رها ميكنند و ناشطات يعنى اوهاق جمع وهق يعنى كمندها و بنا بر اين پس قسم و سوگند بفاعل، آن است و ايشان مجاهدين در راه خدايند.
(وَ النَّاشِطاتِ نَشْطاً) در معناى آن قولهايى است :
(1) آنچه ما ذكر نموديم (يعنى كمندها).
(2) على عليه السّلام گويد: آنها فرشتگانى هستند كه جان كفّار را از ميان پوست و ناخنهايشان ميكشند تا بسختى و غصّه از درونشان بيرون ميآورند. و نشط يعنى جذب نمودن گفته ميشود (نشطت الدّلو نشطا) يعنى آن را كشيد
(3) ابن عبّاس گويد: آنها فرشتگانى هستند كه جان مؤمنين را ميكشند پس آن را ميگيرند چنانچه عقال شتر را از دست آن ميكشند وقتى آن را باز ميكنند. و فرّاء حكايت كرده اين قول را سپس گويد: و آنچه شنيدم از عرب اينكه ميگويند. گويا از عقال كشيده است و نشطت الحبل ربطته ريسمان بسته را كشيد و انشطته حللته يعنى آن را باز نمود
(4) و نيز ابن عبّاس گويد: مقصود از آن جانهاى مؤمنين است كه در موقع مردن براى بيرون آمدن كشيده ميشود. و اين براى اين است كه هيچ مؤمنى نيست كه وقتى مرگش ميرسد بهشت را باو نشان داده ميشود پيش از آنكه بميرد. پس ميبيند جاى خود را در آن و مى بيند همسران بهشتى خود حورالعين را پس جانش آماده ميشود و خوشحال ميشود كه بيرون آيد.
(5) قتاده و اخفش و جبائى گويند: آنها ستارگانى هستند كه از افقى به افق ديگر ميروند. گفته ميشود حمّار ناشط يعنى الاغ تند رو.
(وَ السَّابِحاتِ سَبْحاً) در آن نيز قولهايى است :
(اوّل) على عليه- السّلام و كلبى گويد: آنها فرشتگانى هستند كه ارواح مؤمنين را قبض ميكنند و آنها را بملاطفت بيرون ميآورند آن گاه آنها را ميخوانند تا استراحت كنند مثل آنكه با وسيله اى كه بسوى او انداخته شده در آب شنا ميكند.
(دوّم) مجاهد و ابى صالح گويند: آنها فرشتگانى هستند كه بسرعت از آسمان نازل ميشوند، و اين چنانست كه گفته ميشود باسب (الجواد السابح) يعنى اسب شناوريست وقتى كه در دويدن سرعت ميكند و تند ميرود
(سوّم) قتاده و جبائى گويند آنها ستارگانى هستند كه در فلك و مدار خود شنا ميكنند. ابو مسلم گويد: آنها سواران مجاهدند كه در دويدن شدّت ميكنند مثل قول خدا (وَ الْعادِياتِ ضَبْحاً) عطاء گويد: آنها كشتىهايى هستند كه در آب شنا ميكنند.
(فَالسَّابِقاتِ سَبْقاً) در آن نيز قولهائيست :
(اوّل) مجاهد گويد: آنها فرشتگانى هستند كه براى اينكه از فرزند آدم سبقت و پيشى گرفتند به خير و ايمان و عمل صالح و ايمان و بعضى گفته اند: فرشتگانى كه در رسانيدن وحى به پيامبران، از از شياطين سبقت گرفتند. على عليه السّلام و مقاتل گويند آنها فرشتگانى هستند كه در بردن ارواح مؤمنين به بهشت سبقت ميگيرند.
(دوّم) ابن مسعود گويد: آنها جانهاى مؤمنين است كه از ملائكه اى كه آنها را قبض و بسوى رحمت خدا و دين ثواب و كرامت او سبقت ميگيرند .
(سوّم) قتاده، و جبائى گويند آنها ستارگانى هستند كه بعضى از آنها بر بعض ديگر در سير و حركت سبقت ميگيرند .
(چهارم) عطاء و ابو مسلم گويند: آنها سواران مجاهدند كه در جنگ بعضى بر بعضى ديگر سبقت ميگيرند.
(فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً) در آن نيز چند قول است :
(اوّل) على عليه- السّلام فرمود: آنها فرشتگانى هستند كه از اين سال تا سال آينده تدبير امور بندهگان خدا ميكنند . (دوّم) عبد الرّحمن بن سابط گويد:[2] مقصود از اين جبرئيل و ميكائيل و ملك الموت و اسرافيل عليهم السّلام است كه تدبير امور دنيا ميكنند. فامّا جبرئيل عليه السّلام پس او موكّل ببادها و لشكريان خداست و امّا ميكائيل پس موكل بباران و بوئيدنيهاست و امّا ملك الموت پس موكّل قبض ارواح است و امّا اسرافيل پس او بر آنها فرمان خدا را نازل ميكند.
(سوّم) على بن ابراهيم قمّى[3] روايت نموده: كه آنها افلاك هستند كه امر خداى تعالى در آن واقع ميشود. پس حكم الهى در دنيا جارى ميگردد. خداوند تعالى سوگند ياد كرده باين چيزهايى كه تعداد نمود و بعضى گفته اند: تقديرش اينست. و ربّ النازعات و پروردگار فرشتگان كه جان كفّار را ميگيرند و آنچه بعد از آن ذكر نموده و اين ترك ظاهر است بدون دليل و امام باقر و امام صادق عليهما السّلام فرمودند: كه براى خداى تعالى است كه بآنچه ميخواهد از خلقش سوگند بخورد و نيست براى خلق او كه سوگند ياد كنند مگر باو و دليل در اين اينست كه خداوند سبحان سوگند ميخورد بخلقش براى تنبيه بر موردى كه در آن اعتبار و عبرت است و براى اينكه قسم دلالت ميكند بر بزرگى شأن آنچه قسم باو خورده شده و جواب قسم محذوف است. پس مثل اينكه خداوند سبحان قسم خورده پس فرموده سوگند باين چيزها كه هر آينه بر انگيخته خواهيد شد و محاسبه خواهيد گرديد .
(يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ) روزى كه صيحه ميزند صيحه زننده اى بشدّت يعنى دميدن و نفخه اوّلى كه ميميرند در آن جميع خلايق.
و الرّاجفة: صيحه بزرگى است كه در آن تردد و اضطراب است مانند رعد وقتى كه ميخواهد به بارد (تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ) يعنى نفخه و دميدن دوّم كه در پى نفخه اوّل ميآيد و آن همان نفخه اى است كه مردم با آن بر انگيخته و مبعوث ميشوند و آن مثل قول اوست كه فرمود: و دميده شد در صور پس هر كه در آسمان و هر كه در زمين بود فرياد كشيد مگر آنكه را خدا خواهد سپس دميده شود در آن بار ديگر پس در اين هنگام است كه ايشان بر خاسته و مينگرند. و يوم منصوب است بر معنى (قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ واجِفَةٌ) در آن روز دلها در اضطرابست روزى كه صيحه ميزند (ميكائيل) و معناى راجفه اضطراب سخت است و نيز اين معنى گفته حسن و قتاده و غير آنها است و بعضى گفته اند:
يعنى روزى كه زمين ميلرزد لرزيدن سختى و حركت ميكند حركت بزرگى و آن قيامت است كه از پى آن اضطراب سخت ديگرى بعد از اوّلى خواهد بود و پيوسته ميلرزد تا همه را نابود ميكند.
ابن عبّاس گويد: معناى واجفه خائفه است يعنى ترسناك و مقصود از اين صاحبان قلوب است يعنى دلها در قلق و اضطراب و پريشانى است و هيچ آسايش ندارد براى اينكه مشاهده ميكند منازل هولناك قيامت را (أَبْصارُها خاشِعَةٌ) يعنى از هول و بيم اين روز خوار و زبونست. عطاء گويد: مقصود ديدگان افراديست كه بغير دين اسلام مرده اند.
(يَقُولُونَ أَ إِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحافِرَةِ) يعنى اين منكرين بعث از مشركين قريش و غير ايشان در دنيا وقتى بايشان گفته ميشود كه شما بعد از مرگ زنده ميشويد. ميگويند: آيا ما بر ميگرديم باوّل حال و ابتداء امرمان پس ما زنده خواهيم شد چنان كه بوديم. و حافره نزد عرب اسم اوّل چيز و ابتداء هر امر است ابن عبّاس و سدى گويند حافره زندگى دوّم يا زنده شدن دوّم است. و بعضى گفتهاند حافره زمين گود شده است و معناى آن اينست آيا بعد از مرگ مان ما زنده بگورمان بر ميگرديم.
(أَ إِذا كُنَّا عِظاماً نَخِرَةً) يعنى پوشيده و خاك شده و در معنى ايشان انكار بعث و قيامت را نموده و گفتند آيا ما وقتى مرديم زنده بر ميگرديم و حال آنكه استخوانها ما پوسيده و خاك شده گفته ميشود. نخر العظم ينخر فهو-ناخر و نخر استخوان پوسيده و ميپوسد پس او پوسيده است.
(قالُوا تِلْكَ إِذاً كَرَّةٌ خاسِرَةٌ) يعنى كفّار ميگويند اين برگشت حتمى بعد از مرگ برگشت زيانست. و معنايش اينست كه اهل آن زيانكارند براى ايشان از نعمتهاى دنيا منتقل شدند بعذاب آتش. و خاسر آنست كه- سرمايه اش از بين رفته باشد. و بدرستى كه گفتند (كَرَّةٌ خاسِرَةٌ) بر معناى اينكه چيزى از آن بدست نيايد مثل خسران و زيانى كه فائده اى از آن حاصل نشود. پس مثل اينكه ايشان گفته اند: آن مانند زيان رفتن سرمايه است كه تجارتى با آن نشود پس همچنين باين بر گشت زندگى نخواهد آمد.
و بعضى گفته اند: يعنى اگر اين مطلب همانطور است كه محمّد (ص) ميگويد كه من مبعوث ميكنم و عذاب مينمايم. پس اين برگشت براى ما زيان آور است. سپس خداوند سبحان اعلام فرمود كه بعث بر من سهل و آسان است پس گفت (فَإِنَّما هِيَ) يعنى نفخه دوّم (زَجْرَةٌ واحِدَةٌ) يعنى يك صيحه از اسرافيل است كه ميشنوند مردگانى كه در دل خاك و زمين هستند پس زنده ميشوند. و آن گفته خداوند است.
(فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ) حسن و قتاده و مجاهد و غير ايشان گويند: و آن روى و پشت زمين است. و بعضى گفته اند: زمين را ساهره گفته اند براى اينست كه همواره در شب و روز مشغول در رويانيدنست. و براى همين گفته شده بهترين مال چشمه آبست در زمين سست و نرم (حاصل خيز) كه وقتى خوابيدى بيدار شوى در سحر آن و وقتى از آن غيبت و مسافرت نمودى گواهى دهد (كه تو بآن رسيدى) سپس اسم شد براى هر زمينى.
و بعضى گفته اند: مقصود از اين زمين عرصه و زمين قيامت است براى آنكه آن اوّل موقف و پاسگاه پاداش است و ايشان در يك بيدارى به سر ميبرند كه براى آن خوابى نيست.
________________________________________________________________
[1] اميّة بن ابى الصّلت. از حنفاء بود كه بانصارى معاشرت كرد ولى ايمان بايشان نياورد و باسلام هم نگرويد. تعريف ميكند بهشت را كه در آن از تمام اقسام گوشتها موجود است و اينكه هر چه اراده كند نزدشان حاضر خواهد بود او كسى بود كه ميگفت هر دينى در روز قيامت نزد خدا باطل است جز دين حنيفه
[2] عبد الرّحمن بن سابط از تابعين است و گفته ميشود كه او عبد- الرّحمن بن عبد اللَّه بن سابط جحمى مكى است كه در سال 118 وفات نمود و معاصر با حضرت امام محمّد باقر عليه السّلام بوده است. و فرق بين قول او و قول اوّل كه قول امام عليه السّلام باشد فرق بين عام و خاص است.
[3] مثل اينكه على بن ابراهيم آن را در غير تفسيرش روايت كرده براى اينكه در تفسير اين سوره موجود نيست. و منافاتى بين قول او و دو قول ديگر( كه گفته شد نيست. چون بعالم روحانى هم آسمان گفته ميشود براى علوّ و بلندى معنوى آن و يا باعتبار اينكه اجسام آن در تحت تدبير ملائكه است پس اگر گفته شود اين آيات مذهب حكماء را كه قائل بعقول عشره هستند و آنچه اشراقيون گفته اند در ارباب انواع تأييد ميكند. مىگوييم اگر آنچه گفتهاند ملائكه را قصد كردهاند نزاعى با ايشان در اصطلاح نيست.( مترجم)
ترجمه تفسير مجمع البيان، ج26، ص: 273