ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن فضل بن حسن طبرسی سوره البقره آیه194–203
[سوره البقرة (2): آيه 194]
الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَ الْحُرُماتُ قِصاصٌ فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (194)
[ترجمه]
ماه حرام در مقابل ماه حرام پس هر كس بر شما تجاوز كرد شما نيز باو تجاوز كنيد مانند همان تعدى و تجاوزى كه بشما كرده است و از خدا بترسيد و بدانيد كه خدا با پرهيزكاران است.
شرح لغات:
الشهر الحرام- ماه حرام و علت اينكه اين ماهها را بنام ماه حرام ناميدهاند اينست كه جنگ و مانند آن در اين ماهها حرام است.
حرمات- جمع حرمت و آن چيزيست كه بايد حفظ و نگهدارى شود و هتك آن حرام است.
قصاص گرفتن حق مظلوم است از ظالم.
اعتدى- ستم كرد و با فعل «عدى» بيك معنا است اگر چه بعضى گفتهاند كه كلمه «اعتدى» ظلم بيشترى را ميرساند.
تفسير:
سپس خداوند حكم جنگ در ماههاى حرام را بيان ميكند و ميفرمايد:
«الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ»، و منظور از اين ماه حرام همان ذو القعده است و همان ماهى بود كه پيامبر قصد مكه داشت در آن ماه و مشركان جلوگيرى كردند و بالآخره پيمان «حديبيه» منعقد شد.
در معناى اين آيه «الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ» (ماه حرام در برابر ماه حرام) دو وجه بيان شده است:
1- در آيه كلمه «قتال» (جنگ) حذف شده است و معنايش اينست كه جنگ در ماه حرام در برابر جنگ در همين ماه است.
2- اين ماه حرام «ذو القعده» در سال هفتم بعثت كه مسلمين موفق بزيارت خانه كعبه و عمره شدند در مقابل آن ماه حرام ذو القعده سال ششم بعثت كه مشركان جلوگيرى كردند.
ماههاى حرام چهار ماه است: «ذو القعده، ذو الحجه محرم و رجب) كه سه ماه اول پى در پى (سرد) است و ماه رجب، فرد است.
در اين ماه اعراب جنگ را حرام ميدانستند حتى كسى قاتل پدر و يا برادرش را ميديد در اين ماه او را نميكشت.
وَ الْحُرُماتُ قِصاصٌ …– اين آيه را بدو صورت تفسير كرده اند:
1- چون قريش در سال ششم از رفتن رسول اكرم و يارانش بمكه با آنكه حرام بسته بودند جلوگيرى كردند و آنان را مجبور به بازگشت بمدينه نمودند بخود مىباليدند بر اين قدرت و پيروزى خداوند بمسلمانان در سال هفتم توفيق و امكان داخل شدن بمكه و انجام عمره داد تا جبران و قصاصى باشد از آنچه در سال گذشته اش واقع شده بود (قتاده- ضحاك- ربيع- عبد الرحمن بن زيد، اين وجه را گفته و از امام باقر عليه السلام و ابن عباس نيز همين وجه نقل شده است.
2- حرمات قصاص است يعنى جنگ براى مسلمانان در ماههاى حرام جائز نيست و حرام است جز اينكه بصورت قصاص و مقابله بمثل با مشركان باشد.
حسن ميگويند مشركين عرب برسول اكرم عرض كردند آيا در ماههاى از جنگ با ما ممنوعى؟
حضرت فرمود بلى، منظور مشركان اين بود كه وقتى مطمئن شوند مسلمانان در ماههاى حرام با آنها نمى جنگند در اين ماه بمسلمانان حمله كنند و فكر ميكردند كه مسلمانان پاسخ نخواهند داد در اين موقع اين آيه نازل شد كه اگر مشركان جنگ كنند و حرمت اين ماهها را نگاه ندارند بر شما نيز منعى و اشكالى نيست كه به آنها حمله كنيد و قصاص نمائيد مانند آنچه آنها كردند (اين وجه را «زجاج» و «جبائى» گفتهاند.
علت اينكه «حرمات» بصورت جمع بيان شده اينست كه منظور حرمت ماه و حرمت شهر مكّه و حرمت احرام ميباشد.
و بعضى گفتهاند علت جمع آوردن «حرمات» اينست كه شامل هر حرمتى كه حلال شمرده شده گردد كه مقابله با آن جائز است.
فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا …– هر كس بشما تجاوز ظلم كرد شما نيز متقابلًا باو ستم كنيد و گفتيم اگر چه كيفر ستم، عدل است ولى بنام آن فعل ناميده شده است.
وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ …– از خدا بترسيد در آنچه بشما امر كرد و آنچه از آن نهى نموده است و بدانيد كه خدا با پرهيزكاران است در كمك كردن به آنان و يا كمك خدا با پرهيزكاران است.
و اصل كلمه «مع» (با) بمعناى با هم بودن در مكان و يا در زمان است ولى در اينجا منظور همراه بودن كمك حق با آنها است.
از اين آيه اين حكم فقهى نيز استفاده ميشود كه اگر كسى مال ديگرى را غصب و تلف كرد بايد اگر مثل و مانند دارد مثل آن را بدهد و اگر مثل ندارد قيمت آن را بپردازد.
[سوره البقرة (2): آيه 195]
وَ أَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ لا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (195)
[ترجمه]
از مال خويش در راه خدا انفاق كنيد و با دست خويش خود را به هلاكت نيندازيد و نيكى كنيد كه خدا نيكوكاران را دوست ميدارد
شرح لغات
انفقوا- انفاق كنيد و انفاق بيرون كردن مال از ملك و قرار دادن آن در ملك ديگرى است.
و لا تلقوا- نيندازيد از القاء انداختن چيزى بسمت پائين.
التهلكه- بمعناى هلاك است و بعضى گفتهاند تهلكه آنست كه بهلاكت ميكشد
تفسير:
پس از آنكه در آيات گذشته وجوب نبرد با كفار بيان شد بدنبال آن لزوم انفاق در راه خدا بيان ميشود و ميفرمايد: در راه خدا انفاق كنيد يعنى از مالهاى خويش در راه جهاد و دين و هر آنچه خدا بدان فرمان داده است انفاق كنيد.
كلمه «سبيل» بمعناى راه است و راه خدا همان راه رحمت و ثواب است ولى بيشتر كلمه «سبيل اللَّه» در مورد جهاد بكار ميرود كه بذل جان عاليترين مرتبه جود و بخشش مىباشد.
وَ لا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ …– (خود را بهلاك و خطر مياندازيد).
در تفسير و بيان اين آيه وجوهى گفته شده است از اينقرار:
1- با ترك انفاق خود را به بدبختى نيندازيد چه ما در اين صورت دشمنان بر شما چيره شده و شما هلاك ميشويد (ابن عباس و جمعى از مفسران).
2- در اثر نااميدى از آمرزش الهى مرتكب گناه بيشتر نشويد (براء بن عازب و عبيدة).
3- تا وقتى قدرت دفاعى و جنگى در برابر دشمن نداريد خود را به جنگ با آنها نيندازيد (ثورى و بلخى).
4- در انفاق زياده روى نكنيد (جبائى).
و نزديك بهمين وجه را امام باقر عليه السلام ميفرمايد كه اگر كسى تمام آنچه دارد در راه خدا انفاق كند كار درست و خوبى نكرد و باين آيه كريمه عمل ننموده است.
وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ …– نيكى كنيد كه خدا نيكوكاران را دوست ميدارد منظور از اين نيكوكارى در اينجا: اقتصاد و ميانهروى است و نيكوكاران همان مقتصدان و ميانهرواناند.
«عكرمه» ميگويد معناى آيه اينست نيك كنيد گمان خود را به پروردگارتان تا خدا بشما نيكى كند.
«عبد الرحمن بن زيد» در معناى آيه ميگويد: به نيازمندان مكرّر كمك كنيد.
ولى بايد گفت آيه معناى عام و وسيعى دارد و شامل تمام اين مصاديق مىباشد و منافاتى هم با هم ندارد.
از اين آيه استفاده ميشود كه براى انسان جائز نيست دست بكارهايى بزند كه احتمال و خوف خطر جانى دارد و همچنين در مواردى كه امر بمعروف مواجه با خطر احتمالى است جائز است ترك آن.
و نيز اين آيه دلالت دارد بر جائز بودن صلح با كفار در صورتى كه امام براى خود و يا براى مسلمين خطرى به بينيد همانطورى كه رسول اكرم در «حديبيه» و حضرت على در «صفين» و امام حسن عليه السلام با معاويه صلح برقرار كردند.
و اما داستان حسين بن على و جنگش با طرفداران يزيد با احتمال كشته شدن داشت ميتوان گفت روى چند جهت بود:
1- او فكر ميكرد كه مردم نسبت او را با رسول اكرم در نظر دارند حضرتش را نميكشند.
2- حضرت ميدانست و يا ظن قوى داشت كه اگر جنگ هم نكند او را ميكشند هم چنان كه پسر عمش مسلم بن عقيل را كشتند در اين صورت كشته شدن با عزت و در راه خدا و جهاد برايش آسانتر و گواراتر بود.
[سوره البقرة (2): آيه 196]
وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَ لا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (196)
[ترجمه]
اعمال حج و عمره را براى خدا به پايان برسانيد و اگر ممنوع شديد هر اندازه از قربانى كه سهل است انجام دهيد و سر نتراشيد تا وقتى كه قربانى شما بمحل خود برسد و هر كه از شما مريض است، يا دردسر دارد سر بتراشيد بعوض، روزهاى يا صدقهاى يا ذبح گوسفندى مىبايد، و چون امان يافتيد هر كه پس از فراغ از عمره به حج پرداخته باشد، هر چه ميسّر شود قربان كند و هر كس بقربانى قدرت نداشت سه روز در حج و هفت روز چون بازگشتيد روزه داريد اين ده روز تمام است اين براى كسى است كه خانوادهاش مقيم مسجد الحرام نباشد از خدا بترسيد و بدانيد كه مجازات خدا سخت است
شرح لغات:
احصرتم- ممنوع شديد و بمردى كه حبس شده «محصور» ميگويند.
الهدى- قربانى در بيان معناى اصلى اين كلمه دو قول است:
1- «هديه» كه قربانى هديهايست كه شخص بمنظور تقرب بخدا ميدهد.
2- راندن همانطور كه ميگويند: «هداه» الى الرشاد يعنى او را بسوى نيكى راند و سوق داد و قربانى را از اين جهت كه به حرم سوق داده ميشود «هدى» گفته اند.
حلق- تراشيدن.
الاذى- آزار و اذيت و هر چيزى كه باعث ناراحتى گردد.
نسك- جمع «نسيكه» كه بمعناى قربانى است و بمعناى عبادت نيز آمده است و ناسك به مرد عابد ميگويند:
تمتّع- لذّت ببرد از «تمتع» كه لذّت بردن است حجّ تمتّع اينست كه شخص در ماه حج عمره بجا بياورد سپس از احرام خارج شده و آنچه را كه در حال احرام ممنوع بود انجام دهد و لذت برد و بعد، براى حجّ محرم گردد بدون اينكه به يكى از ميقاتها برود.
اهل- زن و يا نزديكترين فرد به مرد، اهل او شمرده ميشود و تاهل «بمعناى زن گرفتن» است. اهل بيت ساكنان خانه را گويند و كلمه «اهلًا و مرحباً» و كلمه: «اهلًا و مرحباً» نيز بمعناى اختصاص تحيت و سلام به شخص.
العقاب- عذاب و كيفر و با ريشه و اصل اين كلمه كه از عقب بمعناى دنبال است تناسب دارد چه، كيفر كارهاى زشت بدنبال آن مىباشد.
تفسير:
ابن عباس و مجاهد، ميگويند اين قسمت از آيات براى بيان حكم لزوم و وجوب حج و عمره پس از بيان حكم وجوب جهاد آمده است و ميفرمايد كه اعمال حج و حدود و خصوصيات حج و عمره را انجام داده آنها را بپايان رسانيد.
ولى مطابق نقلى از امير المؤمنين و على بن الحسين عليهما السلام كلمه «اتمّوا» بمعناى بپايان رسانيد نيست بلكه بمعناى «اقيموا» (بپا داريد) مىباشد و از مفسرين «سعيد بن جبير و مسروق و سدى» همين وجه را گفتهاند كه معناى آيه چنين ميشود: حج و عمره تا آخر آنچه دارند بپا داريد.
كلمه: «للَّه» (براى خدا) يعنى عمل حج را براى خدا و نزديك شدن به او انجام دهيد.
و عمره مانند حج از نظر ما (اماميه) واجب است و عقيده شافعى نيز همين است در نظر بعديش ولى دانشمندان عراق ميگويند عمره مستحبّ است.
اركان اعمال حج عبارتند از: نيّت، احرام، وقوف بعرفه، وقوف بمشعر، طواف زيارت، و سعى بين صفا و مروه.
اما اعمال واجب حج كه ركن نيستند از اينقرار است: تلبيه (لَبَّيكَ الَّهُمَّ لَبَّيْكَ …)، دو ركعت نماز طواف، طواف النّساء و دو ركعت نماز آن و اعمال مستحبى حج در كتابهاى فقهى مفصّل بيان شده است.
واجبات ركن عمره نيز از اينقرار است: نيت، احرام، طواف زيارت، سعى بين صفا و مروه و واجبات غير ركن عمره همان، تلبيه، دو ركعت نماز طواف، طواف النّساء و دو ركعت نماز آن مىباشد.
فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ …- (اگر ممنوع شديد …) در تفسير اين قسمت دو قول بيان شده است از اينقرار:
1- اگر ترس يا دشمن يا بيمارى شما را منع كرد (ابن عباس- مجاهد- قتاده و عطا) و نيز همين معنا از ائمّه ما نقل شده است.
2- اگر قدرت جبّار و زرمندى شما را مانع شد (مالك).
فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ …- (آنچه از قربانى ممكن شد) بر شما است آن قربانى كه آسانتر است يا هديه كنيد آن قربانى را كه براى شما امكان دارد.
قربانى سه قسم است
1- شتر
2- گاو
3- گوسفند و آسانتر از همه آنها همان گوسفند است.
اين قول كه بر سه نوع حيوان ميتواند قربانى شده از على عليه السلام نقل شده است و ابن عباس و حسن و قتاده بر همين عقيدهاند.
ولى عبد اللَّه بن عمر و عايشه ميگويند كه جز گاو و شتر جائز نيست نزد ما قول اول صحيح است.
وَ لا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ …– سر را نتراشيد تا برسد قربانى بمحلّ خودش.
يعنى تا قربانى بمحلّش نرسيده و ذبح شده شما از احرام خارج نشويد و سر نتراشيد در اينكه محل اين قربانى (هدى) كجا است دو قول شده است،
1- «حرم» كه اگر شخص محرم در حرم قربانى را ذبح و نحر كند در روز عيد از احرام خارج ميشود (ابن عباس، ابن مسعود، حسن و عطا).
2- محلى كه رسول خدا در آن محل از رفتن بمكه ممنوع شد در «حديبيه» و خود آن حضرت نحر كرد و بيارانش دستور داد كه همه نحر كنند و حديبيه جزء حرم نيست.
ولى بنا بمذهب اماميه در احرام حج محل قربانى منى است و تنها براى مريض و يا محصور بدشمن جائز است كه در حرم و يا در حديبيه نحر و ذبح كند و در احرام عمره محل قربانى مكه است:
فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ …– (هر كس بيمار يا آزار بسر داشته باشد (و سر بتراشد) غرض آن روزهاى يا صدقهاى يا ذبح گوسفندى مىباشد).
يعنى اگر كسى بيمار شود يا نوعى ناراحتى در سرش پديد آيد كه تنها درمانش سر تراشى است در اين صورت ميتواند در حال احرام سر بتراشد ولى بايد «فديه» دهد، و اصحاب ما (اماميه) ميگويند اين آيه درباره شخصى بنام «كعب بن عجره» نازل شد كه در سرش ناراحتى خاصى پيدا شده و جانور افتاده بود.
فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ …– بجاى اين سر تراشيدن فديهاى بايد داد كه روزه يا صدقه و يا قربانى است و از ائمه ما عليهم السلام نقل شده كه روزه سه روزه است و صدقه بايد بر 6 مسكين باشد و بنا بروايتى ده مسكين و قربانى هم گوسفند باشد و شخص مخيَّر است كه يكى از اينها را اختيار كند.
فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ …– (هر گاه ايمن شديد هر كه پس از فراغ از عمره به حجّ پرداخته باشد ميسر نشود قربان كند).
يعنى هر گاه از ترس دشمن و يا بيمارى و يا هر مانع ديگر ايمن يافتيد پس هر قربانى كه ممكن شد بدهيد.
حجّ تمتّع از نظر ما (شيعه) فرض كسى است كه در مسجد الحرام حاضر نباشد و حد اقل، دوازده ميل از هر طرف با مكه فاصله داشته باشد.
و حكم عمره تمتّع اينست كه شخص در ماههاى حرام از ميقات محرم شده داخل مكه شود طواف كند و سعى بين صفا و مروه نمايد و پس از تقصير (كوتاه كردن ناخن يا موى سر) از احرام خارج گردد و بار ديگر براى حج از مسجد الحرام احرام به بندد و بسوى عرفات خارج شود سپس بمشعر رود و اعمال حج را آن چنان كه در كتابهاى فقهى نوشته شده انجام دهد و در بعضى از آنچه گفته شد ميان دانشمندان اختلاف است.
قربانى حج تمتّع بدون ترديد و اختلاف واجب است بنصّ آيه كريمه ولى خلاف در اينست كه آيا قربانى خود، يكى از اعمال است و يا جبران و فديه مىباشد ولى بعقيده ما خود قربانى يكى از اعمال مستقل حج است.
فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ …– كسى كه نه خود قربانى و نه پولش را دارد بر اوست روزه سه روز در حج.
ما معتقديم اين سه روز هفتم و هشتم و نهم ذيحجه ميباشد اگر در اول دهه ذيحجه هم اگر سه روز بگيرد نيز كافى است ولى اگر روز هشتم و نهم را گرفت يك روز باقيمانده را بعد از ايام تشريق بايد قضا كند.
و اگر روز هشتم هم روزه نگرفت بايد پس از ايام تشريق سه روز بدنبال هم روزه بگيرد.
وَ سَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ …– و هفت روز ديگر را هنگامى كه بوطن خويش بازگشتيد روزه بگيريد اين دو قول را قتاده و عطا گفته اند.
مجاهد ميگويد منظور از مراجعت بازگشت از «منى» است يعنى پس از آنكه از منى بمكه برگشتند بايد آن هفت روز را روزه بگيريد ولى نزد ما (شيعه) همان قول اول صحيح است
تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ …- در معناى اين جمله چند احتمال داده شده است:
1- وقتى كه عوض قربانى روزه گرفتيد ثواب آن كامل و تمام ميشود اين قول را حسن گفته و مجاهد نيز آن را اختيار كرده است و از حضرت امام باقر عليه السلام همين معنا نقل شده است.
2- آن سه روز كه در حج روزه گرفته ايد با هفت روزى كه در وطن روزه ميگيريد بر رويهم ده روز كامل ميشود روزه ده روز براى شما واجب بوده است.
بنا بر وجه دوم آوردن اين جمله «تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ» در آيه كريمه براى دفع توهمى است در آيه و آن توهم اينست كه شخص مخيّر باشد كه سه روز روزه در حج بگيرد يا هفت روز در وطن.
اين توهم وقتى از آيه پيدا ميشود كه حرف «و» را در آيه «وَ سَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ» بمعناى «او» (يا) بگيريم مانند آيه كريمه: «فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنى وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ» (از زنان كه پاكيزهاند براى شما دو يا سه يا چهار بهمسرى خود اختيار كنيد) كه در اين آيه كلمه «و» بمعناى «او» (يا) مىباشد.
3- اين جمله فقط براى تاكيد آمده است.
ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ …– يعنى عمرة تمتع گفته شد براى اهل مكه و كسانى كه مانند آنها است نميباشد و فقط براى كسانى است كه حاضر در مكه نبوده و بين محل زندگى او و مكّه بيش از دوازده ميل از هر طرف فاصله باشد وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ ...- از خدا بپرهيزيد و آنچه بشما امر و يا نهى ميكند و بدانيد كه مجازات خدا سخت است براى كسانى كه نافرمانى او كنند.
داستان حج پيامبر (ص)
معاوية بن عمار از امام صادق عليه السلام نقل ميكند كه فرمود رسول اكرم در مدت ده سال كه در مدينه بود حج بجا نياورد تا آيه كريمه: «وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ …[1]» نازل شد.
رسول اكرم عازم حج شده بمناديان دستور داد با صداى رسا بمردم مدينه و حومه آن اعلان كنند كه امسال پيامبر ميخواهد بمكه رود و حجّ كند اين اطلاع بمردم ساكن مدينه و اطراف و باديه نشينان رسيد و همه اجتماع كردند.
رسول اكرم چهار روز بآخر ذيقعده مانده حركت كرد و هنگامى كه به «ذى الحليفه» رسيد ظهر شد حضرت در آنجا غسل كرد و حركت كرد تا رسيد بمسجد شجره در آنجا نماز ظهر را خواند و براى حجّ احرام بست.
حديث ادامه دارد تا اينجا كه فرمود هنگامى كه رسول اكرم از سعى بين صفا و مروه فارغ شد در مروه ايستاد و رو بمردم كرد حمد و ثناى الهى بجا آورد.
سپس فرمود اين جبرئيل است (و اشاره كرد به پشت سرش) بمن امر ميكند كه دستور دهم هر كس قربانى نياورده بايد محلّ[2] شود و حتى اگر من قربانى نياورده بودم مُحلّ ميشدم ولى هر كس قربانى آورده جائز نيست كه از احرام خارج شود تا وقتى قربانى بمحلّ خود برسد (در منى ذبح و نحر شود).
پس مردى از ميان جمعيت برخاست و از روى انكار عرض كرد آيا ما «حاج» و قاصد حج باشيم در حالى كه از سر ما آب بچكد؟ (يعنى غسل جنابت كرده باشيم).
حضرت فرموده تو باين حكم هرگز ايمان نخواهى آورد! سپس سراقة بن مالك از جا برخاسته عرض كرد يا رسول اللَّه احكام دين را بما آموختى گويا ما امروز بدنيا آمديم اينك بما بگو اين حكم مخصوص همين سال است يا براى هميشه ميباشد؟
رسول اكرم فرمود اين حكم، ابدى است تا روز قيامت سپس انگشتان خود را در يكديگر جفت كرد فرمود: عمره و حج اين چنين باهماند و عمره داخل حج شد تا روز قيامت.
در اين هنگام على عليه السلام از يمن بمكّه رسيد و وارد بر رسول اكرم شد وقتى كه بخانه رفت ديد فاطمه زهرا از حال احرام خارج شده و لباسهاى رنگين پوشيده است.
از فاطمه سؤال كرد كه اين چه حال است چرا از احرام خارج شدهاى؟ دختر پيغمبر گفت رسول خدا ما را چنين دستور داده است.
على عليه السلام نزد رسول اكرم آمده عرض كرد يا رسول .. من فاطمه را ديدم كه لباس رنگين پوشيده و از احرام خارج شده است رسول اكرم فرمود: من مردم را باين حكم دستور داده ام.
سپس فرمود يا على تو چگونه محرم شده و تلبيه گفته اى عرض كرد مانند شما، حضرت فرمود تو بر احرامت باقى باش مانند خود من و تو در قربانى با من شريك هستى.
امام صادق بعد، فرمود رسول اكرم و يارانش وقتى بمكّه رسيدند بمنزل هيچ كس نرفته و در بيرون شهر مكه منزل كردند تا روز هشتم موقع ظهر كه رسول اكرم دستور داد تا مردم غسل كنند و براى حجّ احرام بسته و تلبيه گويند.
رسول اكرم و يارانش لبيك گويان حركت كردند براى حجّ تا رسيدند به «منى» در آنجا نماز ظهر و عصر و مغرب و عشا و نيز نماز صبح را خواندند و صبح كردند در حالى كه مردم بدور آن حضرت جمع بودند.
عادت قريش اين بود كه در عرفات با مردم وقوف نميكردند و در مزدلفه ميماندند و از آنجا حركت ميكردند و ديگران را مانع مى شدند زيرا آنان از مساوات با مردم ديگر ننگ داشتند و در مشعر نيز از راهى ديگر بازميگشتند تا خداوند اين آيه را نازل كرد:
ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ …– (هم چنان كه مردم حركت ميكنند شما نيز حركت كنيد).
ميگويند منظور قرآن از كلمه «الناس» ابراهيم و اسماعيل و اسحاق و كسانىاند كه بعد از ايشان بودند و دستور اينست كه همه شما حركت كنيد.
بدنبال نزول آيه رسول اكرم دستور حركت از مزدلفه بعرفات داد و اين امر مخالف تصور قريش بود كه رسول خدا مانند آنها حركت كند.
رسول اكرم وارد صحراى عرفات شد و در مكانى بنام «غره» كه وسط آن صحرا بود نزديك كوههاى اراك خيمه خود را برپا كرد و مسلمين نيز گرد آن حضرت خيمه زدند وقتى ظهر شد حضرت غسل كرد و تلبيه را ترك گفت تا بمحل نماز آمد و در آنجا مردم را موعظه كرد احكام و اوامر و نواهى الهى را بيان نموده سپس نماز ظهر و عصر را با يك اذان و دو اقامه خواند.
از آنجا حركت كرد بموقف عرفات رسيد و در آنجا ايستاد مردم همه دور آن حضرت ايستادند و شترها را خواباندند حضرت بآنها فرمود همه اين بيابان و صحرا موقوف است و تنها محل وقوف اينجا نيست كه من ايستاده و شترم را خواباندم مردم متفرق شدند تا وقتى كه خورشيد غروب كرد.
رسول اكرم آن گاه دستور حركت داد تا بمزدلفه كه همان مشعر الحرام است رسيدند در آنجا نماز مغرب و عشاء را باز بيك اذان و اقامه خواندند و در آنجا ماند تا وقتى نماز صبح را نيز بجا آورد.
رسول خدا دستور داد افراد ناتوان بنى هاشم عجله كنند و در شب جلوتر از ديگران بسوى منى حركت نمايند ولى فرمود كه تا خورشيد طلوع نكند رمى جمره عقبه ننمايند.
وقتى هوا روشن شد رسول (خدا و مسلمانان بسوى منى كوچ كرده وارد منى شدند و جمره عقبه را رمى كردند و قربانىهايى را كه رسول اكرم آورده بود 64 يا 66 رأس بود و على عليه السلام 34 يا 36 رأس در آنجا همه قربانىها را كشتند و رسول خدا فرمود از هر قربانى كمى بگيرند و آنها را در ديگ پخته و حضرت با على خوردند و گوشت و پوست همه قربانيها را صدقه دادند.
رسول خدا سپس بزيارت بيت اللَّه رفت و بعد، بسوى منى بازگشت و تا آخر روزهاى تشريق (سيزدهم ماه) در آنجا ماندند و هر روز سه جمره را رمى كردند و از آنجا حركت كردند تا به بيابان اطراف مكه رسيدند.
در اين هنگام عايشه جلو آمد عرض كرد ساير زنان شما حج و عمره را انجام دادند و من حجّ را انجام دادهام پيغمبر او را با برادرش عبد الرحمن بن ابى بكر به «تنعيم» (محلى است خارج مكه كه براى احرام عمره بدانجا ميروند) فرستاد و از آنجا براى عمره مفرده محرم شد و به خانه رفت و طواف كرده و دو ركعت نماز طواف خواند در مقام ابراهيم و بين صفا و مروه سعى كرد نزد رسول اكرم آمد و همانروز از مكه حركت كردند و حضرت داخل مسجد الحرام نشد و طواف نكرد از بالاى مكه وارد شد و از پائين مكه محله «ذى طوى» خارج گشت.
[سوره البقرة (2): آيه 197]
الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى وَ اتَّقُونِ يا أُولِي الْأَلْبابِ (197)
[ترجمه]
وقت حج ماههاى معين است پس هر كس كه ملتزم به حج شود در آن ماهها بايد آميزش با زنان و كار ناروا چون دروغ و مجادله و بدگويى را ترك كند و شما هر كار نيك كنيد خدا بر آن آگاه است و توشه گيريد كه بهترين توشهها پرهيزكارى است و از من بترسيد اى صاحبان عقل و بصيرت
شرح لغات:
الرّفث- اصل اين كلمه بمعناى بدگويى و فحش است ولى در مورد آميزش با زنان و يا وعده و اشاره به آنان بكار ميرود.
فسوق- بيرون آمدن از اطاعت.
جدال- با مجادله، منازعه، مشاجره و مخاصمه هم معنى است.
تزوّدوا توشه بگيريد و «زاد» غذايى است كه براى سفر تهيه ميشود.
الالباب- جمع «لُبّ» بمعناى عقل است و چون عقل بهترين و بالاترين نعمتى است در انسان بآن «لبّ» گفتهاند.
تفسير:
وقت حج ماههاى معينى است كه تغير پذير نيست و مقدّم و مؤخّر نميشود و كسانى كه آن را تاخير ميانداختند مورد سرزنش قرار گرفته و آيه كريمه در حقشان ميفرمايد: «إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ[3]» …– تاخير حج افزايش در كفر است.
ماههاى حج از نظر ما: شوال، ذو القعده و ده روز اول از ذى الحجّه است بنا بر آنچه از امام باقر عليه السلام نقل شده است و ابن عباس و مجاهد و حسن و بعضى ديگر نيز بر همين عقيدهاند.
ولى جمعى چون «عطا، و ربيع و طاوس» معتقدند كه ماههاى حج شوال ذى القعده و تمام ذى الحجّه است و در اخبار ما نيز همان عقيده نقل شده است.
جهت اينكه اين ماهها را ماه حج ميگويند اينست كه بدون خلاف احرام براى حج درست نيست جز در اين ماهها و نزد ماه احرام براى عمره تمتع نيز جز در اين ماهها جائز نيست.
و كسانى كه معتقدند تمام ذى الحجه از ماههاى حجّ است ميگويند چون بعضى از اعمالى كه بايد در ماه حج انجام شود مانند سه روز روزه و ذبح قربانى وقتى صحيح باشد كه بعد از عيد نيز انجام شود ما مىفهميم كه ذيحجّه ماه حج است.
سؤال
اگر گفته شود بنا بر اينكه ماه تنها حج شوال و ذيقعده و ده روز از ذيحجه باشد نه آن، چگونه كلمه جمع «اشهر» (ماهها) بر آن دو ماه و ده روز اطلاق شده است؟
پاسخ
در پاسخ از اين سؤال دو وجه ذكر كردهاند.
1- در عرب معمول است كه لفظ جمع را بدو فرد هم اطلاق ميكنند.
2- كارى كه در يك قسمت و جزء از زمانى واقع ميشود گاهى به همه آن زمان نسبت ميدهند و چون حج در دهه اول ذيحجّه واقع ميشود بهمه آن ماه، ماه حجّ ميگويند و باضافه آن دو ماه «شوال و ذيقعده» سه ماه ميشود مثل روز ورود زيد كه ورود در يك قسمت از آن روز واقع شده ولى همه آن روز را بنام روز ورود ميخوانند.
فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ …– پس هر كس كه بر خود لازم كند حج را در اين ماه و ملتزم بدان گردد و احرام بندد به حج باتفاق همه مذاهب) يا به عمره تمتع (بنا بذهب اماميه) بايد آميزش با زنان را ترك كند و كلمه «رفث» در آيه بوجوهى تفسير شده است از اينقرار:
1- خود آميزش كه به اين كلمه كنايه آورده شده است اين عقيده اصحاب ما و قتاده و ابن مسعود است
2- وعدهگذارى آميزش بقول ابن عباس، عبد اللَّه بن عمر و عطا.
3- معنايى عام شامل خود آميزش و مقدمات آن از مزاح و مشابه آن و نيز وعده گذارى آن بقول «حسن».
وَ لا فُسُوقَ …– در بيان مقصود از كلمه «فسوق» نيز اقوالى است:
1- اصحاب ما (شيعه) ميگويند مقصود، دروغ است كه در موقع احرام بايد ترك شود.
2- مراد از اين كلمه همه معاصى و گناهان است كه بايد ترك شود (ابن عباس، حسن و قتاده) و اين معنا اعم از وجه اول كه خصوص دروغ بوده مىباشد.
3- مقصود، مردم را به لقب زشت ياد كردن است بقرينه آيه كريمه: «بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ[4]» (پس از ايمان، زشت است كه مردم را به لقبهاى بد ياد كنيد) (اين عقيده «ضحاك» است).
4- منظور فحش دادن بمردم مؤمن است چون در حديث آمده است كه فحش بمؤمن از فسوق و كشتن او كفر است (على بن ابراهيم و مجاهد)
5- مراد همه كارهايى است كه در غير حال احرام جائز ولى در حال احرام حرام است ولى اين وجه كه اختصاص دادن نهى محرم به آنچه در حال احرام باو حرام شده است تخصيص عام است بدون دليل.
و كلمه «لا فسوق» نهى عام است و كلمه: في الحج فقط براى بيان عظمت حج است نه بيان تخصص به آن مثل اينكه اگر كسى: بگويد: «اگر روزهاى بايد گوش و چشم تو نيز روزه باشد» كه معنايش ترك گناه بوسيله چشم و گوش كه هميشه حرام است ولى در حال روزه تأكيد بيشترى شده است.
وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ …– اصحاب ما ميگويند منظور از «جدال» گفتن «لا و اللَّه» و «بلى و اللَّه» است چه براستى سوگند بخورد و چه بدروغ.
ولى مفسرين ديگر در بيان آن دو قول گفتهاند:
1- از روى دشمنى و عصبانيت، لجاج و فحاشى نكنيد (ابن عباس، ابن مسعود و حسن).
2- در اينكه حج بايد در ماه ذيحجه باشد جدال نكنيد چه، مردم گاهى ماههاى حج را فراموش ميكردند، آنها را جلو و يا عقب ميانداختند و گاهى در غير آن واقع ميشد (مجاهد و سدى).
وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ …– آنچه را از نيكى و خير انجام دهيد خدا ميداند يعنى آنچه شما از كارهاى خير انجام ميدهيد خداوند شما را بآنها پاداش ميدهد چه او در همه حال عالم بهمه معلومات است نه فقط به كارهاى نيك مردم ولى جمله «ميداند كارهاى شما را» بجاى «پاداش ميدهد شما را بر آنها» آورده تا مبالغه بيشترى باشد در بيان عدل خودش كه او مانند كسى است كه كارى نيك را ديده و آشكارا شده و پاداش ميدهد نه اينكه فقط بداند او اين كار را خواهد كرد.
تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى …– توشه بگيريد كه بهترين توشه ها پرهيزكارى است.
در معناى اين جمله دو قول است:
1- خطاب متوجه بمردمى است كه خود را بنام صاحبان توكّل به خدا شناسانده و توشه و ذخيرهاى نداشتند و ميگويد شما بايد براى خود غذا و توشه ذخيره كنيد و زحمت خودتان را به دوش ديگران نيندازيد ولى بدانيد كه بهترين توشه ها تقوى و پرهيزكارى است (حسن- قتاده و مجاهد).
2- از اعمال صالحه و كارهاى نيك توشه برداريد كه بهترين توشه ها تقوى است.
ذكر اين جمله پس از بيان احكام حج براى بيان اين مطلب است كه موقعيت حج سزاوارترين و بهترين وقتى است كه در آن بايد اعمال نيك انجام داده و از آنها توشه گرفت.
وَ اتَّقُونِ يا أُولِي الْأَلْبابِ …– اى صاحبان عقل و بصيرت در آنچه امر كرده يا نهى نمودهام پرهيزكارى را پيشه كنيد.
[سوره البقرة (2): آيه 198]
لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَ اذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ وَ إِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ (198)
[ترجمه]
گناهى بر شما نيست كه از پروردگار خويش فزونى خواهيد و چون از عرفات سرازير شديد پس خدا را در مشعر الحرام ياد كنيد، بياد او باشيد كه شما را پس از آنكه در گمراهى بوديد هدايت كرد
شرح لغات
جناح- باك- گناه دينى و انحراف از راه راست.
تبتغوا- طلب كنيد از «ابتغاء» بمعناى طلب و خواستن.
افضتم- كوچ كرديد سرازير شديد از «فيض و فيضان آب بمعناى سر ريز و سرازير شدن آن است.
عرفات- اسم ناحيه مخصوصى است كه وقوف در آن در روز عرفه براى حج واجب است در مناسبت ناميدنش باين اسم اين وجوه بيان شده است.
1- ابراهيم در اين روز فهميد آنچه برايش قبلًا توصيف شده بود (از حضرت على عليه السلام و ابن عباس).
2- آدم و حوا در همين نقطه گرد هم آمده يكديگر را شناختند پس از آنكه از هم جدا بودند (ضحاك و سدى و از اصحاب ما نيز بر اين مضمون روايت شده است).
3- بمناسب رفعت و بلندى اين موقف بدين اسم ناميده شده است.
4- جبرائيل ابراهيم را مناسك و اعمال ميآموخت و او ميگفت: «عرفت عرفت» دانستم و لذا اينجا باسم «عرفات» خوانده شد. (عطا).
5- ابراهيم در شب هشتم خواب ديد كه بايد فرزندش را بكشد صبح از خواب برخاست و همه روز را فكر ميكرد كه آيا اين امر از طرف خدا است يا نه باين مناسب روز هشتم را بنام روز «ترويه» يعنى روز شك و فكر ميخوانند.
در شب نهم دو باره همان مطلب را خواب ديد وقتى بيدار شد دانست كه امر خدا است و لذا بنام «عرفه» خوانده شد.
6- روايت دارد كه جبرئيل به آدم در همين سرزمين گفت: «بگناهت اعتراف كن و اعمال و مناسكت ياد بگير» آدم گفت: پروردگارا ما بخود ستم كرديم (رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا …– و از اين جهت اين بيابان بنام «عرفات» شد.
مشعر الحرام- همان مزدلفه است كه چون نشان حج است و نيز نماز در آن و بيتوته و دعاء در آنجا از اعمال حج مىباشد لذا بنام «مشعر الحرام» خوانده شد و نيز «مزدلفه» اش گويند چون در آنجا دو نماز مغرب و عشاء با هم خوانده ميشده (مزدلفه از ازدلاف بمعناى جمع و قرب و نزديكى است و چون در مشعر دو نماز يك جا و با هم خوانده ميشود يا حاجيان در اين مكان مجتمع و نزديك بهم بعبادت مىپردازند و يا بسبب اجتماع آدم و حوا در اين محل، لذا بنام «مزدلفه» ناميده شد).
و نيز جبرئيل به ابراهيم گفت «ازدلف الى المشعر الحرام» (بمشعر الحرام نزديك شود) لذا بنام «مزدلفه» شد.
منى- اين سرزمين بنام منى خوانده شده چون ابراهيم آرزو كرد در آنجا كه خدا بجاى كشتن فرزندش قربانى معيّن كند (منى بمعناى آرزو و خواهش است).
تفسير:
لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ …– بر شما باكى نيست كه از پروردگارتان فزونى طلب كنيد.
در تفسير اين آيه سه وجه گفته شده است.
1- جمعى، تجارت در حج را گناه ميدانستند و اين آيه گناه بودن آن را نفى كرده و اذن تجارت ميدهد (ابن عباس- مجاهد- حسن و عطا) و از ائمه ما نيز همين وجه روايت شده است.
2- بعضى از افراد كه بصورت اجير يا مكارى در حج شركت ميكردند مردم ميگفتند كه براى آنها حجّ نيست ولى اين آيه ميگويد بر آنان باكى نيست كه اجير يا مكارى باشند و روزى طلب كنند.
3- اين طلب درخواست آمرزش است نه مال و آيه ميگويد بر شما باكى نيست كه از پروردگارتان طلب آمرزش كنيد اين معنا را جابر از امام محمّد باقر عليه السلام نقل كرده است.
فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ …– هنگامى كه از عرفات كوچ كرديد پس خدا را در مشعر الحرام ياد كنيد.
از اين آيه ميتوان وجوب وقوف بمشعر را استفاده كرد همانطور كه ما معتقديم زيرا ظاهر امر، اقتضاى وجوب دارد پس خداوند ذكر را در مشعر واجب كرده و وجوب ذكر مستلزم وجوب بودن و وقوف در آنجا است و لذا هر كس ذكر را واجب دانسته وقوف را نيز واجب ميداند.
وَ اذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ …– بياد خدا باشيد و شكر كنيد او را در برابر نعمت او بر شما كه هدايت اوست چه، شكر بايد باندازه نعمت باشد و روا نيست در برابر نعمت بزرگ و زياد، شكر اندك.
وَ إِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ …– اگر چه شما پيش از آن و يا قبل از بعثت محمّد صلّى اللَّه عليه و آله از گمراهان نسبت به نبوّت و شريعت بوديد و او شما را هدايت كرد.
[سوره البقرة (2): آيه 199]
ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ وَ اسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (199)
[ترجمه]
پس از جايى كه مردم حركت ميكنند شما نيز حركت كنيد و از خداوند درخواست آمرزش و مغفرت نمائيد كه خدا آمرزنده و مهربان است.
شرح لغات:
و استغفروا- طلب آمرزش و مغفرت كنيد و مغفرت بمعناى پوشاندن گناه است و كلمات «غفور و غافر» هر دو بمعناى بخشنده و پوشانيده گناه مىباشد اما در كلمه «غفور مبالغه بيشترى است.
تفسير:
ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ …– كوچ كنيد از جايى كه مردم كوچ كردند.
در بيان مقصود از آيه دو قول است.
1- مقصود كوچ كردن از عرفات است و اين آيه متوجه قريش و هم پيمانان قريش است كه بنام «حمس» خوانده ميشوند و آنان با مردم بعرفات نميرفتند و ميگفتند ما اهل حرم الهى هستيم و از آن نبايد بيرون رويم و در همان «مزدلفه» ميماندند از آنجا كوچ ميكردند خداوند با اين آيه آنان را نيز امر به حركت بسوى عرفات و وقوف در آنجا و افاضه از عرفات، فرمود و بنا بر اين قول مراد از «الناس» بقيه مردم است (ابن عباس عايشه عطا- مجاهد- حسن و قتاده) و از امام باقر عليه السلام همين قول مروى است.
ضحاك همين قول را تأييد ميكند با اين اختلاف كه ميگويد مراد از «النّاس» ابراهيم است و چون ابراهيم امام و پيشواى مردم بوده لذا بمنزله امّت و ملت شمرده شده از او بتعبير به «النّاس» شده است.
2- منظور حركت از مزدلفه است براى «منى» در روز عيد قربان قبل از طلوع خورشيد براى رمى جمره و قربانى (جبائى).
در بيان و تأييد اين قول، جبائى ميگويد اين قسمت از آيه بدنبال: «فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ» (هنگامى كه از عرفات كوچ كرديد) ذكر شده پس اين يك حركت و كوچ كردن ديگرى است و از اين آيه مىفهميم كه هر دو حركت دستجمعى از عرفات بمشعر و از مشعر به منى واجب است.
مراد از كلمه «النّاس» همان ابراهيم است و نظير اين آيه كه از يك شخص تعبير به مردم شده آيه ديگرى است: «الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ[5]» كه مراد از «النّاس» نعيم بن مسعود اشجعى است.
بعضى معتقدند كه مراد از «النَّاس» تنها ابراهيم نيست بلكه او و اسماعيل و پيغمبران بعد از آنها است و اين معنا از امام جعفر صادق عليه السلام نقل شده است.
سؤال؟
بكسانى كه قول اول را اختيار كرده و ميگويند خطاب به قريش است اين سؤال متوجه ميشود كه كلمه «ثُمَّ» در آيه براى بيان ترتيب و تأخير است در حالى كه اين حركت و رفتن بعرفات قبل از «فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ» (وقتى از عرفات كوچ كرديد) مىباشد.
پاسخ
اصحاب ما در جواب گفتهاند كه در اين آيات تقديم و تأخير و يا تقدير آن است و آيه چنين ميشود: «ليس عليكم جناح ان تبتغوا فضلا من ربكم ثم افيضوا من حيث افاض الناس»، فاذا افضتم من عرفات فاذكروا …» سعيد بن جبير و زهرى ميگويند مقصود از «النّاس» آدم است و كلبى معتقد است كه «اهل يمن و ربيعه» مقصود از «النّاس» هستند و بعضى ديگر گفته اند كه مقصود از «الناس» علماء، و دانشمنداناند كه احكام دين را ميدانند و بديگران نيز ميآموزند.
وَ اسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ …– از خداوند با پشيمانى از گناهان گذشته طلب مغفرت كنيد كه خدا آمرزنده و مهربان است.
[سوره البقرة (2): آيه 200]
فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا وَ ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ (200)
[ترجمه]
آن گاه كه اعمال حج را انجام داديد پس خدا را ياد كنيد همانند ياد كردن پدر و اجدادتان يا بهتر از آن، پس بعضى از مردم ميگويند پروردگارا از دنيا بما بده و براى آنان در آخرت بهرهاى نيست.
شرح لغات:
قضيتم- انجام داديد، اصل «قضا» فيصله دادن كار است يا به فراغت از آن مانند همين آيه يا به اتمام رساندن آن يا به خبر دادن قطعى از آن.
خلاق- بهره و نصيب از خير.
تفسير:
فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ- زمانى كه اعمال خود را انجام داديد و يا از آنها فراغت يافتيد.
مناسك جمع «منسك است و «منسك» يا اسم مكان است بمعناى محل عبادت و يا مصدر و بمعناى خود عبادت است اگر بمعناى اول باشد مضمون آيه اينست:
هنگامى كه فراغت يافتيد از امكنه عبادت و وظائف عبادى آن محلها و انجام داديد آنچه بايد در آنجا واقع شود پس بذكر خدا پردازيد ولى اگر بمعناى مصدر باشد جمع آوردنش براى بيان همه افعال و اذكار حج است و معنايش اينست كه وقتى انجام داديد افعال و اعمال حج را پس بذكر خدا بپردازيد.
ذكر خدا چيست؟
در بيان ذكر دو قول است.
1- تكبيرات مخصوصه ايام منى زيرا ذكرى كه در اين ايام مستحبّ است همين تكبيرات است.
2- منظور از اين ذكر، همه ادعيه مستحبه در اوقات مختلفه است كه اگر در اين مواطن و اماكن مقدسه خوانده شود فضيلت بيشترى خواهد داشت.
كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ …– مانند ياد كردن شما از پدر و اجدادتان.
معناى اين آيه هانست كه از حضرت باقر عليه السلام نقل شده كه عادت عرب دوران جاهليت اين بوده كه پس از فراغ از حج در اين نقطه مجتمع شده و مفاخر پدران و اجداد خود را مىشمردند و دوران گذشته و نعمتهاى و قدرتهاى سابق خود را يادآورى ميكردند اين آيه دستور ميدهد كه بجاى ياد از پدران و آثار گذشته در اينجا بياد خدا باشيد.
أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً …– (يا شديدتر و بيشتر از آن) به اينكه بيشتر نعمتهاى خدا را بياد آوريد و بر آن نعمتها شكر و سپاس كنيد زيرا اگر چه پدران آنها وضعى و قدرتى و نعمتى داشتند.
ولى بلا شك، نعمتهاى خدا بر اينان بيشتر و بالاتر است زيرا آنچه را كه پدران آنها از افتخارات دارا بودند باز بعنايت اليه بوده و اين وجه را از مفسرين «حسن» بيان كرده است در تشبيه ذكر خدا كه بالاتر است به ذكر پدران كه بمراتب ما دون و متنزل از آن ميباشد.
از خدا كمك بجوئيد
بعضى ميگويند مقصود از «فَاذْكُرُوا اللَّهَ» اينست كه از خدا كمك بگيريد و بسوى او پناه بريد همانطورى كه كودك به پدر خود پناه مىبرد و او را به عنوان «اى پدر» صدا ميزند اين وجه را «عطا» از مفسرين گفته است ولى وجه اول بهتر است.
فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا …– قرآن در اين آيات هدف و خواستههاى مردم را در اين اماكن مقدسه بيان ميكند كه بعضى نعمتهاى دنيا را ميخواهند و چيزى از نعمتهاى آخرت آرزو نميكند و به بعث و رستاخيز ايمان و اعتقاد ندارند و براى اينان از آخرت نصيب و بهرهاى نيست.
[سوره البقرة (2): آيات 201 تا 202]
وَ مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَ فِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النَّارِ (201) أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَ اللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ (202)
[ترجمه]
از جمله آنها كسى است كه ميگويد پروردگارا ما را از نعمتهاى دنيا و آخرت هر دو بهرهمند گردان و از عذاب آتش نگاهدار (201) آنان از آنچه كسب كردهاند بهره دارند و خدا سريع الحساب است.
شرح لغات:
نصيب- حظّ و بهره.
كسبوا- كسب كردند و كسب، كارى است كه وسيله جلب منفعت و يا دفع ضرر مىباشد.
تفسير:
بدنبال آيات سابقه كه حال مردم دنيا پرست را بيان ميكرد كه تنها خواسته آنها از خدا امور مربوط بدنيا است اين آيات حال مردمى را بيان ميكند كه از خدا نعمت دنيا و آخرت را خواستارند بقول «انس» و «قتاده» در تفسير آيه از حضرت صادق عليه السلام روايت شده است كه مراد از «حسنة» در دنيا گشايش روزى و خوبى معاش و حسن خلق است و مراد از «حسنة» در آخرت خشنودى خدا و بهشت مىباشد.
وجوه ديگرى در تفسير اين دو «حسنة» گفته شده است از اينقرار:
1- علم و عبادت در دنيا و بهشت در آخرت از «حسن» و «قتاده».
2- مال و ثروت دنيا و بهشت در آخرت از «ابن زيد و سدى».
3- زن صالحه در دنيا و بهشت در آخرت از «حضرت على عليه السلام».
از رسول اكرم نقل شده كه فرموده: بهر كس قلب شاكر و زبان ذاكر و همسر مؤمنة كه او را در كارهاى دنيوى و اخروى كمك كند داده شد پس باو «حسنة» در دنيا و «حسنة» در آخرت داده شده و از عذاب آتش مصون و محفوظ است.
وَ اللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ …– در تفسير اين آيه وجوهى گفتهاند:
1- خداوند زود پاداش نيكوكاران را ميدهد و زمان پاداش آنها نزديك است و از نظر مضمون مانند آيه «وَ ما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ، أَوْ هُوَ أَقْرَبُ»[6] (و نيست كار قيامت در سرعت مگر باندازه يك چشم بهم زدن يا كمتر از آن).
علت اينكه از پاداش اعمال به حساب تعبير كرده اينست كه درست، پاداش برابر با عمل و بمقدار آن است.
2- خداوند حساب همه مردم را در قيامت در مدتى كوتاه بررسى مينمايد بدون اينكه حساب يكى از مردم مزاحم حساب ديگرى گردد زيرا خداوند «لا يشغله شأن عن شان» است و رسيدگى بيك كار مانع از رسيدگى بكار ديگر در آن نخواهد بود.
در روايت آمده است كه خداوند حساب تمام مخلوقات را در مدت يك چشم بهم زدن انجام ميدهد.
اين مطلب شاهد ديگرى است بر اينكه خداوند جسم نيست و اينكه در سخن گفتن (مثلًا) نيازمند بوسيله و ابزار نميباشد و ميدانيم اگر جسم بوده و يا ابزار مادى كار ميكرد و سخن ميگفت امكان نداشت كه در يك وقت با دو نفر كه در دو نقطه و مكان مختلفاند دو مخاطبه و تكلم مختلف داشته باشد طبعاً خطاب يكى، از خطاب به ديگرى مانع ميشد و لازم مىآمد كه مدت حساب مردم باندازه زمان اعمال آنها طولانى باشد.
از حضرت امير المؤمنين عليه السلام نقل شده است كه فرمود: خداوند همانطور كه همه مردم را در زمان واحد روزى ميدهد در يك زمان هم بحسابشان رسيدگى ميكند.
3- خداوند دعاى اين گروه را فورى اجابت كرد و خواسته آنها را زود بر ميآورد بدون معطلى و صرف وقت براى بدست آوردن مقدار استحقاق آنها نه آن چنان كه مردم در برآوردن خواسته هاى ديگران مدتى صرف بررسى وضع آنها مىنمايند.
قريب بهمين مضمون از ابن عباس نقل شده است كه در معناى آيه ميگويد:
منظور اينست كه خداوند آنچه عنايت ميكند روى تفضّل است نه حساب و در روز قيامت نامههاى اعمال مردم بدست راست آنها داده شده و بآنها گفته ميشود: اين گناهان شما است كه مورد عفو، قرار گرفت و اين اعمال نيك شما است كه دو برابر پاداش ميگيريد
[سوره البقرة (2): آيه 203]
وَ اذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقى وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (203)
[ترجمه]
خدا را در روزهايى چند ياد كنيد (ايام تشريق) و هر كه دو روز شتاب و يا تأخير كند (در حركت از منى) گناهى بر او نيست براى آن كس كه پرهيزكار باشد، از خدا بترسيد و بدانيد كه در پيشگاه او محشور ميشويد.
شرح لغات:
معدودات- در لغت، بيشتر براى عدد كم، بكار ميرود اگر چه هر عددى زياد و يا كم معدود (شمرده شده) است ولى كلمه «معدود» بر عدد كم بيشتر دلالت دارد.
تحشرون- محشور ميشويد و «محشر» محلى است كه در آن جمع ميشوند.
تفسير:
اين آيات متضمن امر الهى است كه در ايام تشريق كه سه روز بعد از عيد قربان است بياد خدا باشيد و بقول (ابن عباس و حسن» مراد از «ايام معدودات) سه روز بعد از عيد (ايام تشريق) و مراد از «ايام معلومات» دهه اوّل ذيحجه است و همين معنى از ائمه ما عليهم السلام نقل شده است.
ولى از مفسرين «فرّاء» ميگويد مراد از «معلومات» ايام تشريق و مراد از «معدودات» دهه اول ذيحجه است.
ذكر خدا چيست؟
ذكرى كه در آيه امر بآن شده است همين است كه پس از هر نماز در اين سه روز اين تكبيرات خوانده شود «اللَّه اكبر اللَّه اكبر لا اله الا اللَّه و اللَّه اكبر اللَّه اكبر و للَّه الحمد اللَّه اكبر على ما هدانا و الحمد للَّه على ما أولانا و اللَّه اكبر على ما رزقنا من بهيمة الانعام».
اولين نماز كه پس از آن، اين تكبيرات خوانده ميشود نماز عيد است و آخر آنها نماز صبح روز چهارم عيد. اين دستور براى كسى است كه در منى باشد و اما كسانى كه در شهرها هستند در منى نيستند آنان عقب ده نماز كه اولش نماز ظهر روز عيد است اين تكبيرات را ميگويند بنا بر آنچه از امام صادق عليه السلام نقل شده است.
درباره شروع اين تكبيرات كه از چه نمازى است بين فقها اختلاف است و ابن عباس و ابن عمر با ما در آنچه گفتيم موافقاند.
فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ …– اين آيات متضمن رخصت و جواز حركت در روز دوم از ايام تشريق است اگر چه افضل ماندن تا روز سوم مىباشد ولى چنانچه بخواهد قبل از سوم حركت كند بايد بعد از زوال و قبل از غروب باشد كه اگر غروب شد بايد شب را بماند و روز سيزدهم حركت كند.
در معناى «فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ» دو قول گفته شده است:
1- چون بسبب حجّ گناهان شخص بخشيده است بنا بر اين گناهى بر او نيست (ابن مسعود).
2- در تعجيل و تأخير (كوچ كردن) گناهى بر او نيست چون ممكن بود بعضى گمان كنند كه عجله كردن در حركت گناه است آيه براى رفع اين گمان ميفرمايد «كسى هم كه عجله كند گناهى بر او نيست» و در اين صورت عطف «و من تاخر» و بيان اينكه در صورت تاخر هم گناهى نيست صرفاً براى بيان حكم هر دو صورت بوده و الا روشن است كه تاخر آن بدون اشكال است، مثل اينكه ميگويند صدقه را اگر آشكارا و يا پنهانى بدهى نيك است با اينكه صدقه دادن پنهانى مسلماً افضل است اين وجه را «حسن» گفته است.
لِمَنِ اتَّقى …– در تفسير اين قسمت دو قول است:
1- اصحاب ما ميگويند كه كلمه «لمن اتقى» مربوط به «فمن تعجّل» است كه معنايش چنين ميشود: هر كس زودتر حركت كند بر او گناهى نيست بشرطى كه پرهيز از «صيد» كند تا آخرين روز حركت مردم، اين وجه را ابن عباس گفته و«فرّاء» نيز اختيار كرده است.
از حضرت امام صادق عليه السلام نقل شده است درباره تفسير: «فَمَنْ تَعَجَّلَ … فِي يَوْمَيْنِ» فرمود هر كس در اين دو روز بميرد همه گناهان او بخشيده شده است و اگر مرگش تاخير افتاد در صورتى كه از گناهان كبيره پرهيز كند هم چنان مورد عفو و بخشش است و بر او گناهى نيست.
وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ …- از گناهان دورى كنيد و بدانيد كه شما پس از مرگ در مكانى مجتمع خواهيد شد كه در آنجا خدا بين شما حكم كرد و برفتار اعمالتان پاداش ميدهد.
______________________________________________________________
[1] آيه 27 از سوره حج
[2] يعنى از احرام خارج گردد
[3] آيه 37 از سوره توبه
[4] آيه 11 از سوره حجرات
[5] آيه 172 از سوره آل عمران
[6] آيه 77 از سوره نحل