ترجمه بیان السعاده فى مقامات العباده سلطان محمد گنابادی«سلطانعلیشاه» سوره آل عمران‏ ۱ تا ۱۲

سوره آل عمران‏

و آن مدنى است.

 

 

[سوره آل‏عمران (۳): آیه ۱]

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏

الم (۱)

ترجمه:

الم، این حروف از اسرار الهى است.

 

 

 

[سوره آل‏عمران (۳): آیه ۲]

اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ (۲)

ترجمه:

اللّه همان خدائى است که جز او خدائى نیست، و او زنده و پایدار است.

تفسیر:

الم اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ‏ تفسیر «الم» در اوّل سوره بقره و بقیّه آن در آیه الکرسى مفصلا شرح داده شد.

 

 

 

[سوره آل‏عمران (۳): آیه ۳]

نَزَّلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیْهِ وَ أَنْزَلَ التَّوْراهَ وَ الْإِنْجِیلَ (۳)

ترجمه:

آن خدائى که قرآن را به راستى به سوى تو فرستاد و پیش از قرآن کتاب تورات و انجیل را فرستاد.

تفسیر:

نَزَّلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیْهِ‏ خداوند براى تو به حق کتاب را فروفرستاد در حالى که تصدیق‏کننده کتب و شرایعى است که گذشته است.

وَ أَنْزَلَ التَّوْراهَ توراه اسم کتاب موسى است، این واژه به قولى‏ عربى نیست و داخل شدن الف و لام براى عربى ساختن آن است، یا اینکه لفظ عربى است از «ورى» مثل «ورى الزند» یعنى آتش آن ظاهر شد، یا از «واراه» یعنى او را پوشید، و اصل آن و وریه بر وزن دحرجه مى‏باشد که مصدر فعلى است که به «دحرج» ملحق شده است پس واو به تاء بدل شده و یاء به الف.

وَ الْإِنْجِیلَ‏ با کسر همزه و فتح آن، خوانده شده است و ممکن است آن نیز عجمى و الف و لام براى عربى کردن آن باشد، یا اینکه عربى است و از معانى زیر مشتق باشد: ۱- از نجل به معنى فرزند یا پدر. ۲- از انداختن چیزى. ۳- عمل. ۴- جمع کثیر. ۵- سیر شدید. ۶- حجّت و دلیل.

۷- پاک کردن کودک لوح و تخته‏اش را. ۸- از «نجل» با حرکت به معنى وسعت دید چشم.

 

 

 

[سوره آل‏عمران (۳): آیه ۴]

مِنْ قَبْلُ هُدىً لِلنَّاسِ وَ أَنْزَلَ الْفُرْقانَ إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ وَ اللَّهُ عَزِیزٌ ذُو انْتِقامٍ (۴)

 

ترجمه:

براى هدایت مردم، کتاب کامل جداکننده حق از باطل (قرآن) را فرستاد همانا آنان که به آیات خدا با وجود اتمام حجّت این کتاب آسمانى، باز هم کافر شدند. بر آنها عذاب سخت است و خدا مقتدر و کیفردهنده ستمکاران است.

 

تفسیر:

مِنْ قَبْلُ‏ یعنى قبل از قرآن یا قبل از این زمان، هُدىً لِلنَّاسِ وَ أَنْزَلَ الْفُرْقانَ‏ هدایتى براى مردم بوده است. و فرقان یعنى قرآن را فروفرستاد، از این جهت هم دانسته مى‏شود که مقصود از کتاب در اوّل آیه، همه کتاب است که در شب قدر بر قلب پیامبر صلّى اللّه علیه و آله نازل شده است، یا همه احکام رسالت است، یا آثار ولایت است، که به سبب نازل شدن و فرود آمدن بر مقام سینه پیامبر گسترده شده است، و چون کتاب به‏ عبارات نفسى و لفظى به الفاظ کتاب الهى و اخبار قدسى و نبوى تعبیر مى‏شود، بنابراین فرقان مصدر است به معنى فرق گذاشته شدن و تفصیل داده شدن، یا به معنى فرق‏گذارنده و تفصیل‏دهنده (زیرا حق را از باطل و نیز کتب منزله را از غیر آن جدا ساخته است) و در اخبار زیادى، قرآن به همه کتاب تفسیر شده است، و فرقان به آیات محکمى که واجب است به آن عمل شود تفسیر شده است‏[۱]، و این معنى به آنچه که ذکر کردیم، اشاره دارد. و پیش از این براى فرقان و قرآن شرح مبسوطى بیان داشتیم.

از آنچه که ذکر شد وجه تعبیر به تنزیل در تنزیل کتاب، و به انزال در انزال تورات و انجیل و فرقان استنباط مى‏شود، زیرا نزول کتاب از مقام اطلاق (به طور مطلق) به مقام تقیید (در قید کلمات و مناسبتها و حالات و …) بود و لذا احتیاج به سختى کشیدن از طرف آن کسى بود که قابلیّت و استعداد آن را داشت که کتاب بر او نازل شود. به خلاف نزول تورات و انجیل و فرقان که آنها از مقام تقیید اجمالى به مقام تقیید تفصیلى نازل شده‏اند، پس محتاج به سختى کشیدن زیاد نبود، و لذا لفظ تنزیل را که دلالت بر مبالغه مى‏کرد نیاورد.

و چون مقام سؤال کردن از حال کسى است که به کتاب‏ها کفر ورزیده است لذا خداى تعالى جواب داد و فرمود:

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ کفر به آیات با تأکیدهاى زیاد بیان شده است، و آیات اعمّ از آیات انفسى و آفاقى و تدوینى است، زیرا که شئونات نفس و واردات جسمانى و نفسانى آن و موجودات عالم کبیر همه این‏ها آیات جمال و جلال خداى تعالى است.

و مقصود از کفر به آیات، کفر به آنها از جهت نشانه (آیات) بودنشان است نه از جهت ذات آنها، زیرا بسیارى از کافران به آیات، ذات‏ آیات و نشانه‏ ها را مشاهده مى‏ کنند، و از آنها پوشیده نیست در حالى که آنها از جهت اعتقاد به اینکه آنها نشانه (آیه) هستند کفر مى‏ ورزند.

وَ اللَّهُ عَزِیزٌ جمله حالیّه است یا معطوفه است در مقام تعلیل و تأکید، و معنى عزّت خداى تعالى این است که هیچ مانعى خداى تعالى را از مراد خود منع نمى‏کند.

ذُو انْتِقامٍ‏ یعنى از شأن او، انتقام از کسى است که با او مخالفت و نافرمانى بکند.

 

 

 

[سوره آل‏عمران (۳): آیه ۵]

إِنَّ اللَّهَ لا یَخْفى‏ عَلَیْهِ شَیْ‏ءٌ فِی الْأَرْضِ وَ لا فِی السَّماءِ (۵)

ترجمه:

همانا چیزى در آسمان و زمین از خدا پنهان نیست.

تفسیر:

إِنَّ اللَّهَ لا یَخْفى‏ استیناف است در مقام تعلیل یا جواب سؤال از علم خداى تعالى به آنها و به کفر آنهاست. گویا که گفته شده است: آیا کفر آنها را خدا مى‏داند؟ پس فرمود: پنهان نمى‏ماند عَلَیْهِ شَیْ‏ءٌ فِی الْأَرْضِ وَ لا فِی السَّماءِ بر او چیزى نه در زمین و نه در آسمان. یعنى در تمام ما سوى اللّه (آن چه غیر خداست) چیزى از او پنهان نمى ‏ماند. چون زمین شامل عوالم سه‏ گانه است، عالم اندازه‏هاى نورانى، و قدرهاى ظلمانى، و اجساد طبیعى، و آسمان نیز شامل ارواح مدبّر و ارواح مجرّد است (براى توضیح بیشتر در مورد نور و ظلمت به کتاب حکمت الاشراق شیخ شهاب الدّین سهروردى، شهید، مراجعه شود).

 

 

 

[سوره آل‏عمران (۳): آیه ۶]

هُوَ الَّذِی یُصَوِّرُکُمْ فِی الْأَرْحامِ کَیْفَ یَشاءُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ (۶)

ترجمه:

خداست آنکه صورت شما را در رحم مادران هر گونه که اراده کند (زشت و زیبا و نر و ماده) مى‏ نگارد خدایى جز آن ذات یکتا نیست که به هر کار توانا و بر همه چیز داناست.

تفسیر:

هُوَ الَّذِی یُصَوِّرُکُمْ‏ حال است یا مستأنف است و جواب سؤالى که تقدیر آن چنین است: آیا باطن اشیا را در آسمان و زمین مى‏داند؟ یا جواب سؤال از علّت اثبات حکم است، یعنى خداوند ظواهر آن چه که در عالم است مى‏داند، زیرا اوست که در رحم مادر به شما صورت مى‏دهد. فِی الْأَرْحامِ کَیْفَ یَشاءُ پس او باطن اشیا و چیزهایى را که هنوز موجود نشده ‏اند مى‏داند، پس چگونه ظواهر اشیا را نداند که در عالم موجود شده‏اند.

و ارحام، اختصاصى به رحمهاى مادران جسمانى ندارد، زیرا که نفوس حیوانى و بشرى، رحمهاى لطیفه سیّاره انسانى است که خطاب خدا متوجّه به آنها مى‏شود. بلکه موادّ بعیده از قبیل دانه ‏ها و گوشت‏ها و حبوبات و میوه‏ها که غذاى انسانها مى‏شود و کیلوس‏[۲] و کیموس‏[۳] و خون‏هایى که در رگها و اعضا جارى مى‏شود، و خونهایى که شبیه به اعضا هستند همه این‏ها رحمهایى براى نطفه هستند، نطفه‏ هایى که در مراتب جنین بودنشان رحمهاى نفوس حیوانى و بشرى و لطیفه انسانى مى‏باشند، و مراتب عالى نفس انسانى هر کدام به وجهى رحم مرتبه بالاتر از خودش مى‏باشد. به همین جهت درباره «بطن» اخبارى وارد شده است، که خوشبخت در بطن مادرش خوشبخت است و آن به ولایت تفسیر شده است، زیرا انسان تا وقتى که بیعت خاصّ ولوى و قبول دعوت باطنى ننموده و تحت ولایت تکلیفى قرار نگرفته باشد، حال او حال نطفه در صلب مرد است، و پس از دخول در ولایت به سبب بیعت خاصّ، حال او حال نطفه‏اى مى‏شود که در رحم مستقرّ شده است، و سعادت و شقاوت ظاهر نمى‏شود مگر بعد از دخول در ولایت، و لذا على (ع) قسیم جنّت و نار مى‏شود[۴]، و کسى که در ولایت داخل نشود از دنیا خارج نمى‏شود مگر بعد از آنکه ولایت به او عرضه مى‏شود، و على (ع) نزد او ظاهر مى‏گردد تا اینکه یا بپذیرد و یا انکار کند، آن وقت یا سعید است یا شقّى.

از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود: خداوند هرگاه بخواهد مخلوقى را خلق کند همه صورتهائى را که بین آن مخلوق تا آدم وجود داشته است جمع مى‏کند سپس بر طبق یکى از صورتها نقش مى‏ آفریند تا اینکه یکى نگوید این مخلوق شباهت به من ندارد و به هیچ یک از پدرانم نیز شبیه نیست‏[۵].

در حدیث دیگرى است: انسان و تصویرش در رحم آفریده مى‏شوند، سپس خداوند دو ملائکه خلّاق را مى ‏فرستد تا در رحمها هر چه را که خدا مى‏خواهد پدید آرند، آنان از راه دهان زن وارد رحم مى‏شوند تا به رحم مى‏رسند، سپس در آن نطفه که روح قدیم قرار دارد و از صلب مردان و زنان گذر کرده است، روح حیات و بقا مى‏دمند و به اذن خدا براى جنین گوش و چشم باز مى‏کنند و جوارح و اعضا و جمیع آنچه که در شکم هر انسان قرار دارد، درست مى‏کنند، سپس خداوند به دو ملائکه وحى مى‏کند، بر او قضا و قدر مرا بنویسید امر مرا درباره او اجرا کنید و در آنچه مى‏نویسید بداء[۶] را شرط کنید.

پس ملائکه مى‏گویند: پروردگارا چه بنویسیم، خداوند به آنها وحى مى‏کند سرتان را بلند کنید به سر مادرش نگاه کنید، پس سرشان را بلند مى‏کنند ناگهان لوحى را مى‏بینند که به پیشانى مادرش مى‏خورد پس به آن لوح نگاه مى‏کنند و در آن لوح، صورت و زینت و مرگ و پیمان او مى ‏بینند که آیا بدبخت و یا خوشبخت است و جمیع مراتب او را تشخیص مى‏دهند. امام فرمود: یکى از آن دو ملائکه بر دیگرى املا مى‏کند، پس همه آنچه را که در لوح وجود دارد مى‏نویسند، و در آنچه که نوشته ‏اند بداء را شرط مى‏کنند، سپس نوشته را تمام کرده بین دو چشم آن مخلوق مى‏گذارند سپس او را در شکم مادر مى ‏ایستانند. امام فرمود:

چه بسا که سرکشى کند و بیفتد و این معنى محقّق نمى‏ شود مگر در هر سرکش و یاغى.

و آنگاه که وقت بیرون آمدن کودک برسد …. تا آنجا که گفت:

ملائکه بانگ مى‏زنند که کودک از آن مى‏ترسد و وارونه مى‏شود و پاهایش بالاى سرش مى‏آید و سرش به پائین شکم قرار مى‏گیرد، و این‏ براى این است که خداوند بر زن و کودک خروج از رحم را آسان کند …. تا آخر حدیث‏[۷].

و رفتن ملائکه به داخل رحم از راه دهان کنایه از دخول ملائکه از آن جهتى است که بقاى مادر به آن بستگى دارد، و آن عبارت از جهت غیبى است وگرنه در عالم طبیعت جهتى و سمتى براى دخول و خروج ملائکه نیست، زیرا ملائکه خارج از جهات است و محدود به جهات نمى‏شود[۸].

نوشتن قضا و قدر از لوحى که به پیشانى مادر مى‏خورد کنایه از استنباط آن چیزى است که بالقوه است (و بعدا به فعل مى‏رسد) از محلّى که آن قوّه در آن است (جنین) و تاثیرپذیرى آنچه بالقوه است از محلّ (جنین)، به سبب آثار آن مى‏باشد، و شرط بداء براى این است که گاهى چیزى که بالقوه باشد به وسیله سببهاى خارج از محلّ تأثیرپذیر مى‏گردد.

لا إِلهَ إِلَّا هُوَ جمله حالیه است یا استینافیه در موضع تعلیل (یعنى به علّت اینکه جز او خدایى نیست این گونه به آفرینش مى‏پردازد) الْعَزِیزُ چون او بزرگ و با عزّت است پس هیچ مانعى نمى‏تواند از تصویر آنچه را که خدا بخواهد در رحم ترسیم کند، جلوگیرى نماید.

الْحَکِیمُ‏ و او بر طبق حکمت عمل مى‏کند، یعنى به تصویر و ترسیمى نمى‏پردازد مگر به همان صورتى که استعداد کودک آن را اقتضا مى‏کند، و طبق مصالحى که به کودک یا به جهان بر مى‏گردد، مى‏آفریند.

 

 

 

[سوره آل‏عمران (۳): آیه ۷]

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَهِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِیلِهِ وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما یَذَّکَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبابِ (۷)

ترجمه:

اوست خدایى که قرآن را به تو فرستاد که برخى از آن کتاب آیات محکم است که آنها اصل و مرجع دیگر آیات کتاب خواهد بود و برخى دیگر آیاتى است متشابه تا آنکه گروهى که در دلشان میل به باطل هست از پى متشابه رفته‏اند تا به تأویل کردن آن در دین راه فتنه‏گرى و شبهه پدید آرند. در صورتى که تأویل آن را جز خدا و راسخان در علم، کسى نداند و اهل دانش گویند ما به همه آن کتاب گرویدیم که تمام محکم و متشابه آن از جانب پروردگار ما آمده و به این دانش و بر این معنى (که آیات قرآن همه از جانب خداست) تنها خردمندان آگاهند.

 

تفسیر:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ‏ جمله حالیه است یا استینافیّه و بیان حکمت خداى تعالى است، و کتاب در اینجا عبارت از همه ما سوى اللّه است، زیرا جز ذات خدا هر چه هست کتاب خدا مى‏باشد چنانکه در اوّل کتاب گذشت.

و نزول کتاب عبارت از ظهور آن بر مقام محمّد صلّى اللّه علیه و آله است، البتّه مقام نازل آن به صورتى است که مناسب او در آن مقام باشد، یا ظهور آن کتاب بر مقام رسالتش به آنچه که از احکام فرستاده شد، یا ظهور آن به سبب الفاظ و عبارات و نقوش و نوشته‏ها است که کتاب تدوینى مى‏باشد.

 

 

بیان محکم و متشابه‏

مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَماتٌ‏ «أحکم الامر و البناء» یعنى آن را محکم کرد به نحوى که شکستن و از بین رفتن به آن راه نمى‏یابد، و «أحکم الحکم» یعنى حکم را محکم کرد به نحوى که محو و نسخ به آن راه نمى‏یابد، و «أحکم اللّفظ» یعنى لفظ را پایدار و محکم آورد به نحوى که احتمال در آن راه ندارد، و در تمام این موارد، متشابه در مقابل محکم قرار مى‏گیرد، و در مورد معناى متشابه و محکم و اخبارى که از معصومین (ع) به ما رسیده‏[۹] و یا از غیر آنان نقل گردیده است به همین معانى که ذکر شد بر مى‏گردد.

و کتاب تکوینى کبیر (عالم کبیر)، آیات عقلانى و نیز آیات نفسانى از جهت وجوه عقلانى آنها، محکمات، و اصول متشابهات مى‏باشند، و آیات عینى طبیعى و علمى ملکوتى (مربوط به ملکوت علیا و ملکوت سفلى) عالى و سافل، از جهت راه یافتن محو و زوال به آنها، متشابهات مى‏باشند.

و کتاب تکوینى انسانى، که مختصرشده کتاب کبیر (عالم کبیر) است، آیات روحى و عقلى آن، محکمات است و آیات نفسى و طبیعى، متشابهات است. و از جهت نشئه علمى انسان، علوم عقلانى آن؛ محکمات است چون زوال در آنجا راه ندارد و معلومات آنها از علوم تخلّف‏پذیر نیستند، زیرا معلومات آن نشئه، از جهت نمونه‏هایش عبارت از خود علوم است. و علوم نفسانى انسان، کلیّات و جزئیاتش، تصدیقات و تصوّراتش، یقینیّات و ظنیّاتش همه متشابهاتند، چون از نفس محو مى‏شوند، و با معلوماتشان مغایرت دارند، و تخلّف معلومات از آن علوم نیز جائز است. و از همین جهت «ظنون» (گمانها) نامیده شده است.

و از جهت افعال ارادى انسان همه افعال و اقوال و خطورات ذهنى و تخیّلاتش متشابهات هستند چون زائل مى‏شوند و باقى نمى‏مانند.

و از جهت دیگر هر چیزى که صدور آن از خداى تعالى و بازگشت‏ آن به سوى خداى تعالى معلوم باشد محکمات خدا مى‏باشد، و هر چه که صدور آن از خدا معلوم نباشد یا معلوم باشد که از شیطان صادر شده است، متشابهات مى‏باشد و همچنین است حال هر چیزى که بازگشت آن به خدا معلوم باشد و حال هر چیزى که بازگشت آن به سوى خدا معلوم نباشد.

و در مورد احکام تکلیفى هر چیزى که نسخ به آن راه نیابد محکم است، و هر چیزى که منسوخ باشد یا نسخ به آن راه یابد متشابه است. و هر چیزى که عامّ باشد و بر هر مکلّفى جارى شود، محکم است و هر چیزى که خاصّ بوده در مورد هر مکلّف جریان نداشته باشد، متشابه است.

و از کتاب تدوینى آنچه که دلالتش واضح است و جز مدلول خودش، احتمال مدلول دیگرى در آن نباشد، یا ناسخ باشد، یا حکمش عامّ باشد، یا ثابت بوده و نسخ نشده باشد، یا تأویل آن متعیّن باشد بعد از آنکه تنزیل آن متعیّن است، همه این‏ها محکم نامیده مى‏شود، و آنچه که بر خلاف این موارد باشد، متشابه است.

و چون على (ع) با تمام وجود تحت حکم روح است و بازگشتش به خداست و متحقّق به ارواح عالیه است و مخالفین على (ع) بر عکس این معانى هستند لذا صحیح است که على (ع) و ائمّه (ع) به محکمات تفسیر شوند و مخالفین آنها به متشابهات، چنانکه از ابى عبد اللّه (ع)[۱۰] در قول خدا: مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَماتٌ‏ وارد شده است: چون محکمات اصل و ستون کتابند خداى تعالى فرمود: هُنَّ أُمُّ الْکِتابِ‏ آنها اصل کتابند و نفرمود: (امهات الکتاب) با اینکه قاعده حمل بر آیات مقتضى جمع است. و این بدان جهت است که خداى تعالى مجموع آنچه را که کتاب‏  نامیده مى‏شود امر وحدانى فرض کرده است (یک امر)، و این فرض مقتضى وحدت در چیزى است که به آن نسبت داده مى‏شود نه مقتضى جمع و نیز از جهت اینکه مجموع محکمات از حیث اجتماع، اصل واحدى را براى کتاب تشکیل مى‏دهند، و هر یک از آنها اصل مستقلّى حساب نمى‏شود وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ‏ و دیگر آیات متشابه هستند، و لیکن کسانى که در قلبشان رو گرداندن از حقّ و انحراف از جهت قلب و آخرت هست. فَیَتَّبِعُونَ‏ از عالم کبیر تنها متشابهات آن را که موجودات این جهان و زینت دنیا بوده و به سرعت تباه مى‏شوند و همچنین موجودات ملکوت سفلى و صحنه‏سازى‏هاى آنها را پیروى مى‏کنند، و از عالم صغیر نیز متشابهاتش را پیروى مى‏کنند که عبارت است از شهوات فانى که با دردها و رنج‏ها آمیخته است و ادراکات شیطانى و افعال و اقوال که منحرف یا مشتبه به انحراف است.

و از احکامى که با آراء باشد فاسدشان مشابهت دارد و یا تأویل آنها به نفع آراءشان ممکن و محتمل مى‏باشد پیروى مى‏کنند.

و از قرآن نیز متشابهات آن را که موافق با اوهام آنان بوده یا تأویل آن به نفع این اوهام، ممکن بوده است پیروى کرده‏اند.

پس آنان محکمات کتاب را رها مى‏کنند و ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَهِ آنچه را که متشابه است پیروى مى‏کنند، و با این عمل فتنه‏جوئى مى‏کنند، چه اینکه احساس به فتنه ‏جوئى داشته باشند یا نداشته باشند، زیرا طلب فتنه مانند طلب رضاى خدا گاهى ناشى از قصد و احساس است و گاهى بدون قصد است، زیرا آنان که در دار نفس و جهنّم‏هاى طبع واقع شده ‏اند جز فاسد کردن زمین عالم صغیر و کبیر و هلاک کردن زراعت و نسل، چیزى از آنها پدید نمى‏آید، و با هر قول و فعلى، آن فساد کردن شدّت پیدا مى‏کند و آن اشتداد، همان طلب فساد است. خواه اصلا احساس به اصلاح و افساد نداشته باشند و خواه علم داشته باشند                                                                                                                                                                                                              که افساد مى‏کنند و یا قصد افساد دارند، و خواه گمان کنند که اصلاح‏کننده هستند، نه افساد، چنانکه سخن چنان گفتند، و بیان داشتند: ما فقط اصلاح‏کننده هستیم.

وَ ابْتِغاءَ تَأْوِیلِهِ‏ تأویل به چیزى مى‏کنند که موافق آرائشان باشد.

وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ‏ جمله حالیّه است بنابراین که دخول «واو» بر مضارع منفى به سبب «ما» جائز باشد، یا اینکه جمله عطف شده است؛ و لغت تأویل در اینجا یا به معنى چیزى است که به آن تأویل شده است، یا به معنى مصدر لغت است، یعنى آنچه که تأویل آن در نفس الامر است و کسى‏ إِلَّا اللَّهُ‏ به جز خدا نمى‏داند.

بدان که تأویل شى‏ء به معنى بازگرداندن آن شى‏ء است و این معنى صدق نمى‏کند مگر اینکه به آنجایى که از آنجا شروع شده بازگردانده شود؛ و چون مبدأ کلمات تکوینى الهى و تدوینى، مقام ظهور خداى تعالى است که همان مقام مشیّت است لذا تأویل آن را به نحو اطلاق کسى جز خدا نمى‏داند.

وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ‏ یعنى کسانى که رسوخ تامّ در علم را دارند و آنها کسانى هستند که به مقام مشیّت رسیده و از مقام امکان بالاتر رفته‏اند، و آنان محمّد و اوصیاى دوازده‏گانه او هستند نه غیر آنها، چنانکه به ما رسیده است، و امّا غیر آنان از انبیا و اولیا چون از مقام امکان بالاتر نرفته‏اند، تأویل تامّ آن را نمى‏دانند بلکه به قدر مقام و شأنشان تأویل مى‏دانند.

و چون کلمات از جهتى از مقام غیب ناشى مى‏شود و صحیح است که گفته شود: تأویل تامّ را جز خدا کسى نمى‏داند[۱۱].

و امّا راسخون در علم، نیز آن را نمى‏دانند امّا یَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ‏ از باب تسلیم مى‏گویند: به آن ایمان آوردیم. بنابراین، عبارت‏ یَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ‏ موقوف به جمله‏ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ‏ مى‏باشد. (یعنى جز خدا- حتى راسخون در علم- کسى نمى‏داند). و قول خدا: الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ‏ ابتداى جمله دیگرى است، پس صحیح است که گفته شود:

تأویل قرآن را نمى‏داند مگر خدا، یا گفته شود: علم تأویل قرآن منحصر در نبىّ صلّى اللّه علیه و آله و ائمّه (ع) است و غیر از آنها کسى نمى‏داند، یا گفته شود:

علم تأویل منحصر در آنان و خواصّ از شیعیانشان مى‏باشد، و به هر یک از این معانى در اخبار اشاره شده است.

کُلٌ‏ هر یک از محکم و متشابه‏ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا از سوى پروردگار است. در خبر است: ما راسخ در علم هستیم‏[۱۲]. و در روایتى است: پس رسول خدا افضل راسخین است‏[۱۳]. و در خبر دیگرى است: راسخین در علم کسانى هستند که اختلافى در علمشان نیست‏[۱۴]. و در خبر دیگرى است: سپس خداى تعالى، با رحمت وسیعش و مهربانى به مخلوقاتش، و علم و آگاهیش به اینکه کلامش را تبدیل‏کنندگان تغییر مى‏دهند، کلام خودش را سه قسم نمود، یک قسم از آن را طورى قرار داد که عالم و جاهل مى‏شناسند و مى‏فهمند، قسم دیگر را نمى‏فهمد مگر کسى که ذهنش صاف و حسّش لطیف، و تمیزش صحیح باشد از کسانى که خداوند سینه آنها را براى اسلام باز کرده است، و قسم سوّم را نمى‏فهمند مگر پیامبران خدا و کسانى که راسخ در علم هستند. و خداوند این کار را انجام داد تا اینکه اهل باطل از کسانى که بر میراث ظاهرى رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله دست یافتند ادّعاى علم کتاب نکنند؛ زیرا که‏ خداوند این علم را براى آنان قرار نداده، تا اینکه ناتوانى و اضطرار، آنها را به فرمانبردارى از امر ولىّ امرشان وادارد. پس آنان از فرمانبردارى خدا استکبار ورزیدند. و این برترى‏جویى از جهت بزرگ پندارى و افترا بستن بر خدا بوده است، یا به سبب غرور به کثرت پشتیبانان و یارى آنها، و به خداى تعالى عناد ورزیدند[۱۵].

وَ ما یَذَّکَّرُ و این سخن را به یاد نمى‏آورد که در کتاب خدا محکم و متشابه هر دو وجود دارد، و اینکه متشابه را جز خدا و خلیفه خدا کسى نمى‏داند، و اینکه ایجاد و انزال کتاب تصوّر نمى‏شود مگر با اشتمال بر متشابه.

 

 

 

سخنى درباره خردمند گشتن انسان‏

 

إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ‏ جز کسانى که اعمال و علوم آنان برخاسته از خرد است، کس دیگر در نمى‏یابد. بدین گونه که آنان با دست اولیاى خدا امر الهى را بر ولایت متّصل مى‏کنند (و حقایق را مشاهده مى‏کنند) چنانکه شرح آن پیش از این بیان شد. و این جمله از گفتار خداى تعالى عطف بر قول مؤمنین و حکایت از آن دارد. یا اینکه جمله از خود مؤمنین است.

اشکال کرده ‏اند که آوردن کلام متشابه که در آن وجوه مختلفى احتمال داده مى‏شود و مقصود آن، ظاهر و واضح نیست از کار و شأن حکیم به دور است. این اشکال صحیح نمى‏باشد، زیرا:

۱- اگر معنى از جنس محسوسات و از چیزهایى باشد که عوام آن را درک کنند، امکان دارد لفظى در کلام بیاوریم که نصّ کلام در مقصود حاصل شود که آن متنى باشد که به مقصود برسد. امّا از آنجا که ممکن است لفظ نصّ و لفظى که احتمال یک معنى بیشتر در آن نیست به کار رود، لذا گاهى لفظى استعمال مى‏شود که متشابه است و وجوه متعدّدى در آن محتمل است. گاهى این نوع سخن گفتن اغراض صحیح عقلانى در بر دارد تا جایى که آن را از محسّنات کلام شمرده‏اند.

۲- اگر موضوع سخن از امور غیبى باشد، در این عالم مشابهى ندارد، چون امور غیبى مقدّرات و مجرّداتش نورانى است و همه آنچه که در این عالم است ظلمانى است و به هیچ وجه مناسبتى بین امور نورانى و ظلمانى نیست بلکه اگر موجود نورانى ظاهر شود موجود ظلمانى را از بین مى‏برد و لذا خداى تعالى فرمود: وَ لَوْ أَنْزَلْنا مَلَکاً لَقُضِیَ الْأَمْرُ[۱۶] زیرا موجودات نورانى وقتى که با وجودشان در این عالم ظاهر شوند هر چه را که در این عالم وجود دارد از بین مى‏برند، در این صورت تعبیر از این معانى ممکن نیست مگر با مثلها، و تصویر به مثلها ممکن نیست مگر با عبارات متشابه که محتاج به تأویل است. مانند خوابى که محتاج به تعبیر باشد، که خواب نیز تصویر آن چیزى است که در آن عالم نزد ادراکات اخروى به صورت مثل وجود دارد لذا خواب حتما محتاج به تعبیر است، و آن تأویل و این تعبیر جائز نیست، مگر از شخص بینا که به وجوه مناسبت بین امثال و آنچه مورد مثل است آگاه باشد.

به امیر المؤمنین (ع) نسبت داده شده است، که فرمود: بدان که راسخین در علم کسانى هستند که خداوند آنان را بى‏نیاز کرده است از اینکه با سختى و شدّت بکوشند که سدّها و پرده‏هایى که بر مغیبات کشیده مى‏شود کنار بزنند و آنان (بجاى این مشقّت) به همه آنچه که از غیب در نظرشان پوشیده بوده و تفسیرش را نمى‏دانستند، اقرار کرده، گفتند: ما به آن ایمان آوردیم و همه از نزد پروردگار ماست، پس خداوند اعتراف به عجز آنها را از دسترسى به چیزى که احاطه علمى به آن ندارد مدح کرد، و فرو نرفتن در چیزى را که خدا پژوهش و کندوکاو از آن را تکلیف نکرده رسوخ (استوارى و پابرجائى) نامیده است.

پس به همین قدر اکتفا کن، و عظمت خدا را با عقل خودت اندازه نگیر که هلاک مى‏شوى‏[۱۷].

 

 

 

[سوره آل‏عمران (۳): آیه ۸]

رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنا وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَهً إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ (۸)

 

ترجمه:

پروردگارا دلهاى ما را به باطل مایل مکن بعد از آن که ما را هدایت کردى و ما را از جانب خویش رحمت فرست که تو بسیار بخشنده ‏ا ى.

 

تفسیر:

رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا دل‏هاى ما را بر نگردان از استقامت و راستى، این معنى بر طریق اعتراف به عجز است نسبت به چیزى که آن را نمى‏دانیم، و ترک تصرّف در متشابه است که تأویل آن را نمى‏دانیم، و اقرار به این است که قرآن از نزد خداى تعالى است، و مقصود این است که پروردگارا دل‏هاى ما را به تصرّف در چیزى که نمى‏دانیم و بر سخن گفتن طبق رأى شخصى و تأویل متشابه از پیش خود و پیروى از چیزى که موافق هواها و هوس‏هاى ماست، ما را مایل مگردان.

بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنا پس از آن که با تسلیم و ترک استبداد به رأى و با قبول ولایت و بیعت خاصّ، ما را هدایت نمودى‏ وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ‏ رَحْمَهً إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ‏ و از سوى خود رحمت باقى ماندن بر تبرّى و ازدیاد تولّى را بر ما ببخش که تو بسیار بخشنده‏اى. و «هبه» عبارت است از دادن چیزى است بدون عوض، و این معنى حقیقتا مخصوص به خداست یا کسى که متخلّق به اخلاق خدایى باشد.

از امام کاظم (ع) است که خداوند از گروهى از صالحین حکایت کرده است که آنها گفتند: رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنا وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَهً إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ‏ این گفتار در وقتى بود که فهمیدند که قلب‏ها از حقّ رو بر تافته و به کورى و پستى واپس گراییده است. زیرا کسى که به خدا پایبند نباشد، از خدا نمى‏ترسد، و کسى که به دستورات الهى پایبند نباشد قلبش بر معرفت ثابتى محکم نمى‏شود تا آن را ببیند و حقیقتش را در قلبش بیابد، هیچ کس این چنین نمى‏شود (به معرفت شهودى نمى‏رسد) مگر اینکه گفتارش تصدیق‏کننده فعلش باشد و پنهانش با آشکارش یکى باشد، زیرا خداوند به آن باطنى که از عقل پنهان باشد دلالت نکرده است بلکه به ظاهر و آنچه گویاى عقل است راهنمایى مى‏کند[۱۸].

 

 

 

[سوره آل‏عمران (۳): آیه ۹]

رَبَّنا إِنَّکَ جامِعُ النَّاسِ لِیَوْمٍ لا رَیْبَ فِیهِ إِنَّ اللَّهَ لا یُخْلِفُ الْمِیعادَ (۹)

 

ترجمه:

پروردگارا محققا تو تمام مردم را در روزى که هیچ شبهه در آن نیست جمع مى‏کنى و هرگز خدا نقض وعده خویش نخواهد کرد.

 

تفسیر:

رَبَّنا إِنَّکَ جامِعُ النَّاسِ لِیَوْمٍ‏ پروردگارا محققا تمام مردم را گرد مى‏آورى در روزى (یا براى حساب روزى) که‏ لا رَیْبَ فِیهِ إِنَّ اللَّهَ لا یُخْلِفُ الْمِیعادَ هیچ شکّى در آن نیست. تعلیل قول خداى تعالى است:

لا رَیْبَ فِیهِ‏ یا تعلیل‏ إِنَّکَ جامِعُ النَّاسِ‏ است. و میعاد، وقت وعده، یا محلّ وعده مى‏باشد.

 

 

 

[سوره آل‏عمران (۳): آیه ۱۰]

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً وَ أُولئِکَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ (۱۰)

 

ترجمه:

کافران را هرگز مال و فرزندانشان از عذاب خداوند نرهاند و آنان خود آتش‏زنه جهنّمند.

 

تفسیر:

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا ابتداى کلام از قول خداى تعالى است که از جمله سابق منقطع است، و باید از جمله گفته‏هاى مؤمنین باشد که علّتى باشد براى جمله سابق و مقصود از کفر، کفر به ولایت است، و آیه اشاره و کنایه به کفار از امّت است و قول خداى تعالى‏ کَذَّبُوا بِآیاتِنا بر این معنى دلالت مى‏کند.

لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ‏ «أغنى زید عن عمرو»، یعنى زید را از احتیاج به عمرو بى‏نیاز نمود و (اغنى العذاب عن زید) یعنى عذاب را از زید بى‏نیاز کرد گوئى که عذاب نیازمند بود به اینکه زید وارد آن شود پس عذاب را بى‏نیاز از ورود زید کرد کنایه از دفع عذاب است. لذا معنى آیه این است که عذاب را از آن دفع نمى‏کند و این عبارت‏ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ‏ نه مال آنها و نه فرزندان آنها- حال است از قول خداى تعالى‏ شَیْئاً یعنى چیزى از عذاب را دفع نمى‏کند در حالى که عذاب از جانب خدا نازل مى‏شود (و مال و اولاد توانائى دفع آن را ندارد) وَ أُولئِکَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ یعنى در جهنّم آتش‏زنه هستند چنانکه در دنیا آتش‏زنه غضب و حرص و حسد و غیر این‏ها بودند.

 

 

 

[سوره آل‏عمران (۳): آیه ۱۱]

کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَذَّبُوا بِآیاتِنا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَ اللَّهُ شَدِیدُ الْعِقابِ (۱۱)

ترجمه:

این گروه نیز مانند فرعونیان و پیشینیان کافر کیش آیات خدا را تکذیب کردند که خدا آنها را به کیفر گناهانشان مجازات کرد و خدا بدکاران هر امّت را سخت به کیفر رساند.

تفسیر:

کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ‏ یعنى شأن و رسم آنها مانند آل فرعون است، و آن متعلّق به «لن تغنى» یا به «وقود النّار» است یا خبر مبتداى محذوف مى‏باشد.

وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَذَّبُوا بِآیاتِنا و آنها که پیش از آنها بودند، رسولان و اوصیاى آنها و سایر آیات را تکذیب کردند.

فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ‏ در نتیجه خدا هم بر آنها گرفت، این عبارت التفات از تکلّم به غیبت است یعنى بجاى اخذت، که متکلم است، اخذ که غایب است آورده زیرا آنان مؤاخذه نمى‏شوند مگر در مظاهر مرتبه پائین خدا، به خلاف آیات که منسوب به خداى تعالى به اعتبار مقام عالى مى‏باشد.

بِذُنُوبِهِمْ وَ اللَّهُ شَدِیدُ الْعِقابِ‏ (و این گرفت خدایى به سبب گناهانشان بوده است زیرا (در حالى) که خدا سخت عقوبت‏دهنده است).

 

 

 

[سوره آل‏عمران (۳): آیه ۱۲]

قُلْ لِلَّذِینَ کَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَ تُحْشَرُونَ إِلى‏ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمِهادُ (۱۲)

ترجمه:

اى پیغمبر به آنان که کافر شدند بگو که به زودى مغلوب شوید و به جهنّم محشور گردید که بسیار جایگاه بدى است.

تفسیر:

قُلْ‏ بگو اى محمّد صلّى اللّه علیه و آله‏ لِلَّذِینَ کَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ‏ به آنهایى که کافر شدند، شما در دنیا، در حال مرگ، در برزخها و در محشر مغلوب مى‏شوید وَ تُحْشَرُونَ‏ بعد از رسیدن به محشر إِلى‏ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ‏

الْمِهادُ به جهنّم رهسپار مى‏شوید و آن بد جایگاهى است. روایت شده است، که پس از آن که رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله (در جنگ بدر) با قریش مواجهه و مبارزه کرد به مدینه آمد و یهود را در بازار بنى قینقاع جمع کرد و گفت:

اى گروه یهود از خدا بترسید که بر شما همان فرود آید که بر قریش در روز بدر پدید آمد، و قبل از اینکه بر شما همان پیش آید که بر قریش آمد اسلام بیاورید و شما فهمیدید که من نبىّ مرسل هستم، و این مطلب را در کتابتان مى‏یابید.

یهود گفتند: اى محمّد با گروهى احمق جنگ کردى که علم به جنگ نداشتند و تو فرصتى به دست آوردى و آنها را کشتى، این امر ترا مغرور نکند، به خدا قسم اگر با ما جنگ کنى آن وقت مى‏فهمى که مردم، (مردم قوى و پایدار) ما هستیم.

پس خداوند، این آیه را نازل کرد و به وعده‏اى که به آنها داده بود عمل کرد بدین ترتیب که بنى قریظه کشته شدند، و بنى نضیر ترک وطن نمودند و خیبر فتح شد، و بر کسى که باقى ماند جزیه نهاده شد و مشرکین مغلوب شدند. و این یکى از دلیل‏هاى نبوّت است‏[۱۹].

 

_______________________________________________________

[۱] برهان: ج ۱/ ص ۲۶۹

[۲] کیلوس مأخوذ از یونانى، عصاره، مایع، غذایى که در حین گوارش از معده وارد روده کوچک مى‏شود و در آنجاست تأثیر شیره‏هایى که داخل آن مى‏گردد به صورت مایعى شبیه شیر در مى‏آید.

[۳] کیموس- پخت غذا در معده، غذایى که در معده پخته.

[۴] صافى: ج ۱/ ص ۲۹۳

[۵] صافى: ج ۱/ ص ۲۹۳

[۶] بداء، ظهور امرى یا رأیى است بعد از خفاى آن. مبناى بحث آن چنین است که آیا بداء درباره خداى تعالى جائز است یا نه، به این معنى که ممکن است خداى تعالى امرى را مقرّر گرداند و بعدا انصراف حاصل کند. متکلّمان انتساب بداء به این معنى را کفر به ذات حقّ مى‏دانند و از طرفى در شرایع این گونه امور دیده شده است. لذا در توجیه و تفسیر آن درباره خدا به فکر افتاده و گفته‏اند: بداء در مورد ذات خدا به این معنى است که بندگان امرى و حکمى را طورى تصوّر کنند درحالى‏که در لوح محفوظ غیر از آن باشد و چون آنچه مرقوم در لوح محفوظ است از بندگان مخفى است لذا به آن توجّهى ندارند و خلاف آن را در لوح محو و اثبات و یا عالم قدر مشاهده مى‏کنند، و موقعى که براى آنان آنچه در لوح محفوظ مضبوط و مرقوم است، معلوم و خلاف آنچه فکر مى‏کنند آشکار شد، گمان برند بداء حاصل شده است.

اعتقاد به بداء بر اساس آیه‏\i یَمْحُوا اللَّهُ ما یَشاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتابِ‏\E( سوره رعد: ۳۹) طرح شده و از معتقدات شیعه اثناعشریه است( فرهنگ علم کلام، ص ۷۶ به نقل از ترجمه کشف المراد، ص ۴۴۷ و المقالات و الفرق، ص ۷۸ و الشیعه بین الأشاعره و المعتزله، ص ۲۳۰).

[۷] صافى: ج ۱/ ص ۲۹۳

[۸] صافى: ج ۱/ ص ۲۹۳

[۹] عیاشى: ج ۱/ ص ۱۶۲/ ح ۴

[۱۰] عیاشى: ج ۱/ ص ۱۶۲/ ح ۲

[۱۱] به تفسیر آیه الکرسى مراجعه شود که در همین زمینه مطالبى بیان شده است.

[۱۲] برهان: ج ۱/ ص ۲۷۰

[۱۳] صافى: ج ۱/ ص ۲۹۵

[۱۴] نور الثقلین: ج ۱/ ص ۲۶۴/ ح ۳۷

[۱۵] صافى: ج ۱/ ص ۲۹۵

[۱۶] انعام: آیه ۸

[۱۷] نور الثقلین: ج ۱/ ص ۲۶۴/ ح ۴۱ و نیز به تفسیر آیه الکرسى در همین تفسیر مراجعه شود.

[۱۸] صافى: ج ۱/ ص ۲۹۶

[۱۹] صافى: ج ۱/ ص ۲۹۷

ترجمه تفسیر بیان السعاده فى مقامات العباده، ج‏۳، 

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *