«وَ قالَ نِسْوَةٌ» يقال نساء و نسوة و نسوان لا واحد لها من لفظها و المدينة ها هنا مدينة مصر، چون حديث زليخا در شهر مصر پراكنده شد، جماعتى زنان مصر زليخا را ملامت كردند- گفته‏اند دوازده زن بودند از اكابر مملكت و گفته‏اند پنج بودند: امرأة السّاقى و امرأة الخبّاز و امرأة صاحب الدّواب و امرأة صاحب السّجن و امرأة الحاجب. اين زنان گفتند: «امْرَأَتُ الْعَزِيزِ تُراوِدُ فَتاها» اى عبدها الكنعانى، «عَنْ نَفْسِهِ قَدْ شَغَفَها حُبًّا» اى احبّها حتّى دخل حبّه شغاف قلبها و هو حجابه و غلافه. زن عزيز فتنه غلام عبرانى گشته و دوستى و مهر غلام بشغاف وى رسيده!

گفته‏ اند كه شغاف پوست دلست و گفته‏اند كه خون بسته است در ميان دل و گفته‏اند دردى كه در استخوان سينه پديد آيد آن را شغاف خوانند، و حبّا نصب على التمييز، «إِنَّا لَنَراها فِي ضَلالٍ مُبِينٍ» من وقع فى امر اعياه المخرج منه فهو ضال فيه. و در شواذ خوانده‏اند قد شعفها بالعين غير المنقوطه، مشتق من شعاف الجبال اى رؤس الجبال- معنى آنست كه عشق در تن وى بهر راهى فرو رفت و ولايت تن همه فرو گرفت و كسى كه بر چيزى عاشق بود گويند مشعوف است بر وى.

«فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ» يعنى بسوء مقالهنّ، آن گه كه زن عزيز مكر ايشان بشنيد و بد گفت ايشان، سمّى مقالهنّ مكرا لانّه كان عليها و شيئا و تشنيعا و گفته‏اند كه سخن ايشان مكر خواند از بهر آنك ايشان صفت جمال و حسن يوسف شنيده بودند اين ملامت در گرفتند تا مگر زليخا، يوسف را بايشان نمايد و اين ماننده مكرى بود كه بر ساخته بودند.

و گفته ‏اند زليخا سرّ خود با جماعتى زنان گفته بود و ازيشان در خواسته كه پنهان دارند، ايشان آشكارا كردند، مكر ايشان اين بود، «أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ» تدعوهنّ الى مادبة اتّخذتها، «وَ أَعْتَدَتْ» افعلت من العتاد و كل ما اتّخذته عدة لشى‏ء فهو عتاد و المعنى هيّأت لهنّ مجلسا فيه ما يتّكين عليه من الوسايد و النّمارق و فيه الطعام و الشراب، و يقال لجلسة الناعم اتّكاء لانّ الاتّكاء جلسة المطمئن و من هذا الباب كلّ ما جاء فى القرآن من كلمة متّكئين.

وروى عن النبى (ص) انّه قال‏ نهيت ان آكل متّكئا، لما اختار اللَّه له من التواضع.

قوله «وَ آتَتْ كُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّيناً»- قال المبرد كانوا لا يأكلون فى ذلك الزمان الا بالسّكاكين و الملاعق كفعل الاعاجم، قال و العرب تنهس نهسا لا تبتغي سكينا.

چون ملامت زنان مصر بزليخا رسيد، زليخا گفت من ايشان را حاضر كنم و اين دوست خود را بر ايشان جلوه كنم تا بدانند كه ما در عشق معذوريم و باين دل دادن از طريق عيب و ملامت دوريم! دعوتى ساخت و چهل زن را اختيار كرد از زنان مصر و ايشان را بر خواند و بمهمان خانه فرو آورد و يوسف را پيش خود خواند و گفت: فرمان من بر و حاجت من روا كن.

گفت هر چه نه معصيت فرمايى فرمان بردارم و امر ترا منقادم، يوسف را پيش خود بنشاند و گيسوى وى بتافت بمرواريد و قباى سبز پوشانيد و خزّى سياه بر سرش نهاد و پيراهن رويش از غاليه خطى كشيد و طشت و ابريق بدست وى داد و منديل شراب و او را گفت چون من اشارت كنم از پس پرده بيرون آى، آن گه زنان بنشستند و پيش هر يكى طبقى ترنج و كاردى بر آن نهاده، زمانى بر آمد و حديث مى‏كردند و آن گه دست بكارد و ترنج بردند و زليخا بر تخت نشسته و كنيزكان بر پاى ايستاده، روى بزنان كرد و گفت شما مرا عيب كرديد و مستوجب ملامت و طعن ديديد در كار يوسف؟!

ايشان گفتند بلى چنين است، زليخا گفت: يا يوسف بدر آى، يوسف پرده بر گرفت و بيرون آمد، چون نظر زنان بر يوسف افتاد دهشت بر ايشان پيدا شد، از خود غافل شدند كارد بر دست نهادند و دستها را بجاى ترنج بريدند، اينست كه ربّ العالمين گفت:

«فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَ قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ» و در شواذ خوانده‏اند- متكا- باسكان تا. و هو الطعام الذى يقطع بالسكّين مثل الأترج و البطّيخ و الموز. و قيل الزّماورد و هو الرّقاق الملفوف باللحم و غيره، يقال بتكت الشي‏ء و متكته اذا قطعته «وَ آتَتْ كُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّيناً» قال ابن زيد فكنّ يقطعن الأترج و يأكله بالعسل، «وَ قالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ» گفته‏اند آن بلاء دست بريدن از آن پديد آمد كه عليهنّ گفت، اگر بجاى عليهن- لهنّ- گفتى آن بلا پديد نيامدى و هيچ فتنه نبودى. و قال ابن- عباس: «فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ» اى حضن. و منه قول الشّاعر:

تأتى النساء على اطهارهنّ و لا

تأتى النّساء اذا اكبرن اكبارا

و الهاء فى قوله اكبرنه على هذا القول تعود الى المصدر، اى اكبرن اكبارا.

و قيل اكبرن له فحذف اللام. و قيل انّ المرأة اذا اشتدّت غلمتها حاضت، و منه قول الشّاعر:

خف اللَّه و استر ذا الجمال ببرقع‏

فان لحت حاضت فى الخدور العواتق‏

و قال مجاهد اكبرنه اى اعظمنه و اجللنه. و قيل الاكبار: التعجّب، «وَ قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ» خدشنها بالسّكاكين حتى سالت دماؤهنّ. قال وهب: بلغنى انّ سبعا من الاربعين متن فى ذلك المجلس و جدا بيوسف، «و قلن حاشا للَّه» قرائت ابو عمرو بالف است و باقى بى الف خوانند و «حاشَ لِلَّهِ» يعنى معاذ اللَّه ما هذا بشرا. و قيل حاش للَّه اى تنزّها للَّه عن ان يجعل مثل هذا آدميّا.

قال الزّجاج:- حاشا- مشتق من قولك انا فى حاشا فلان اى فى ناحيته، فاذا قلت حاشا لزيد فمعناه قد تنحّى زيد من هذا و تباعد منه و هذه لفظة تستعمل فى التبعيدو النّفى، و التّحاشى هو التّجنب و التّوقى و يسمى فيه اللَّه كما يسمّى فى قولهم للَّه درّه، للَّه انت، فيدخل فيه اسم اللَّه عزّ و جل للتّعظيم و تحقيق التبعيد كما ادخلوا فى خلال التعجّب و التبعيد و التعظيم كلمة التسبيح و التّهليل، فقالوا سبحان اللَّه ما احسن هذا، لا اله الا اللَّه ما اعظم هذا. و يقال حاش اللَّه و حاش اللَّه بحذف اللّام و اثباته، «ما هذا بَشَراً» اى مثل هذا الجمال ليس بمعهود فى البشر، انّما هو ملك نزل من السماء كريم على ربّه.

«قالَتْ فَذلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ» اين ملامت همان مكرست كه در اوّل آيت گفت، چون زنان را بديدار يوسف دهشت افتاد، زليخا گفت اين آن غلام است كه شما مرا بعشق وى ملامت كرديد!- ايشان همه بيكبار گفتند: لا لوم عليك، ترا بر عشق وى ملامت نيست و ملامت تو كردن جز ظلم نيست، آن گه زليخا اعتراف آورد بفعل خود و آشكار كرد بر ايشان عشق خود، دانست كه ايشان او را معذور دارند، گفت من تن او خود را خواستم، «فَاسْتَعْصَمَ» وى از خداى نگه داشت خواست از من، و قيل معناه فامتنع و استعصى.

پس زنان همه روى بوى نهادند گفتند: اطع مولاتك. و زليخا او را بحبس تهديد كرد گفت: «لَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ ما آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ» اى ليسجننّ و هو جواب القسم، تقديره و اللَّه ليسجننّ «وَ لَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ» الأذلاء و- الصّاغر- فى اللّغة الذليل و الفعل منه صغر بالكسر يصغر صغرا و صغارا فهو صاغر و فى الدّقة و السنّ صغر صغرا فهو صغير.

چون يوسف جمال خود بنمود همه زنان دست بريدند و زليخا نبريد، همه متحيّر و متغيّر گشتند و زليخا متغيّر نگشت، و ذلك لانّها قوى حالها بطول اللّقاء فصارت رؤية يوسف لها غذاء و عادة فلم يؤثر فيها و التغيّر صفة اهل الابتداء فى الامر فاذا دام المعنى زال التغيّر.

كشف الأسرار و عدة الأبرار رشيد الدين ميبدى سوره يوسف آیه ۲۴-۳۲