كشف الأسرار و عدة الأبرار رشيد الدين ميبدى سورة الاعراف آیه 198 ـ189
19- النوبة الاولى
(7/ 198- 189)
قوله تعالى: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ اللَّه او است كه بيافريد شما را از يك تن وَ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها و آن يك تن را جفت آفريد هم از وى لِيَسْكُنَ إِلَيْها آن را تا آرام گيرد با او فَلَمَّا تَغَشَّاها چون بآن زن رسيد آدم حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفاً برگرفت آن زن بارى سبك فَمَرَّتْ بِهِ برفت آن زن با آن آب [بر دوام و سبكبار] فَلَمَّا أَثْقَلَتْ چون آن زن [بآن بار كه در شكم داشت] گران شد دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما [آدم و حوّا] خواندند خداوند خويش را و گفتند: لَئِنْ آتَيْتَنا صالِحاً اگر ما را فرزندى دهى راست [همچون ما] لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (189) ناچار از سپاسداران باشيم.
فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً چون اللَّه ايشان را آن فرزند بداد پاك صورت راست اندام جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ وى را انباز نهادند فِيما آتاهُما در آن فرزند كه اللَّه ايشان را داده بود فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (190) خداى برتر و پاكتر از آن است كه آن انباز كه ايشان ميگويند در وى رسد.
أَ يُشْرِكُونَ انبازان ميگيرند با خداى ما لا يَخْلُقُ شَيْئاً آنكه هيچ چيز نيافريند وَ هُمْ يُخْلَقُونَ (191) و آن انبازان خود آفريدگان اند.
وَ لا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْراً و آن پرستيدگان ايشان نتوانند كه ايشان را [روزى دهند و] يارى كنند وَ لا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (193) و نتوانند كه خويشتن را يارى دهند.
وَ إِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى و اگر اين انبازگيران را با راه راست خوانيد لا يَتَّبِعُوكُمْ از پى شما نيايند سَواءٌ عَلَيْكُمْ يكسان است بر شما أَ دَعَوْتُمُوهُمْ كه خوانيد ايشان را أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ (193) يا خاموش باشيد.
إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ اينان كه ميخوانيد فرود از اللَّه بخدايى عِبادٌ أَمْثالُكُمْ همه رهيگاناند چون شما فَادْعُوهُمْ خوانيد ايشان را فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ تا پاسخ كنند شما را إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (194) اگر مى راست گوئيد [كه ايشان خدااند و خدايى را سزااند].
أَ لَهُمْ أَرْجُلٌ ايشان را پايها هست يَمْشُونَ بِها كه روند بآن؟ أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يا ايشان را دستها هست يَبْطِشُونَ بِها كه دست زنند بآن؟ أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يا ايشان را چشمها است يُبْصِرُونَ بِها كه بينند بآن؟ أَمْ لَهُمْ آذانٌ يا ايشان را گوشها است يَسْمَعُونَ بِها كه شنوند بآن؟ قُلِ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ بگو اين انباز گرفتگان خويش را خوانيد ثُمَّ كِيدُونِ فَلا تُنْظِرُونِ (195) آن گه با من كوشيد و مرا درنگ ندهيد.
إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ خداى من اللَّه است الَّذِي نَزَّلَ الْكِتابَ او كه فرو فرستاد نامه وَ هُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ (196) و اوست كارپذير و كار ساز نيكان.
وَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ و ايشان كه خداى ميخوانيد فرود ازو لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ نتوانند يارى دادن شما و نه روزى دادن شما وَ لا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (197) و نتوانند كه تنهاى خويش را يارى دهند.
وَ إِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى و اگر شما كه گرويدگانايد ايشان را كه مشركاناند با راه خوانيد لا يَسْمَعُوا نشنوند وَ تَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ و ايشان را بينى مى نگرند در تو وَ هُمْ لا يُبْصِرُونَ (198) و بنمى بينند.
النوبة الثانية
قوله تعالى: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ- يعنى آدم (ع)، وَ جَعَلَ اى خلق مِنْها اى من تلك النّفس زَوْجَها حواء، لِيَسْكُنَ إِلَيْها ليستأنس بها.
ربّ العالمين جلّ جلاله و تقدّست اسماؤه آدم را كه آفريد از گل آفريد، چنان كه گفت تعالى و تقدس: إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ. جاى ديگر گفت: إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ، و خبر درست است كه روز آدينه آفريد بعد از نماز ديگر.
قال ابن عبّاس: خلق اللَّه آدم من بعد العصر يوم الجمعة، و خلقه من اديم الارض، فسجدوا له، ثمّ عهد اليه، فنسى، فسمّى الانسان، فو اللَّه ان غابت الشّمس حتى خرج منها.
پس آدم در بهشت از تنهايى مستوحش شد، ربّ العزّة خواست كه مونسى هم از شكل او و هم از جنس او پديد آرد تا با وى آرام گيرد. حوّا را بيافريد از استخوان پهلوى وى، و ذلك فى
قوله (ص): لما خلق اللَّه آدم انتزع ضلعا من اضلاعه فخلق منه حواء.
گفته اند: حكمت در آنكه از استخوان آفريد نه از گوشت، نه آنست كه تا فرماندار بود و زيردست، و از پهلو آفريد تا پوشيده و نهفته و در ستر بود، و از استخوان كژ آفريد تا در وى طمع راستى نكنى.
قال رسول اللَّه (ص): «انّ المرأة خلقت من ضلع لن تستقيم لك على طريقة، فان ذهبت تقيمها كسرتها، و ان استمتعت بها استمتعت و فيها عوج».
فَلَمَّا تَغَشَّاها واقعها و جامعها. چون آدم بحوّا رسيد چنان كه مرد بزن رسد، حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفاً يعنى النطفة، و كانت خفيفة عليها، برداشت حوّا بارى سبك يعنى نطفه، فَمَرَّتْ بِهِ اى استمرت بذلك الحمل الخفيف، قامت و قعدت و لم يثقلها، و لم تكثرت بحمله. آن زن بآن حمل گرانبار نشد، و از خاست و نشست و آمد شد باز نماند.
قتاده گفت: فَمَرَّتْ بِهِ اى استبان حملها. آن حمل در وى پيدا شد و ظاهر گشت، فَلَمَّا أَثْقَلَتْ اى صارت ذات ثقل بحملها، كما يقال: اثمر، اذا صار ذا ثمر. چون آن كودك بزرگ شد در شكم وى، و فرا جنبش آمد، دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما يعنى آدم و حوّاء لَئِنْ آتَيْتَنا يا ربّنا! صالحا اى ولدا سويّا يشبه ابويه. حسن گفت: صالحا يعنى غلاما ذكرا، لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ لك على نعمتك، و اين دعا از آن گفتند كه مى ترسيدند كه اگر آن فرزند نه بر صورت ايشان باشد و نه مردم بود. و اين ترس ايشان از آنجا افتاده بود كه ابليس بر صورت مردى پيش حوّا رفته بود و گفته: ما يدريك فى بطنك لعله كلب او خنزير او بقرة او حمار؟ و ما يدريك من اين يخرج من اذنك ام من عينك ام من فيك ام ينشق بطنك فيقتلك؟ گفت: چه دانى تو كه در شكم تو چيست؟ سگى يا خوكى يا بهيمه اى از بهائم؟ و چه دانى كه در كجا بدر آيد؟ از گوش يا از چشم يا از دهن؟
يا باشد كه شكم تو از بيرون آمدن وى شكافته شود و تو كشته شوى. پس حوّا از آن حال بترسيد، ابليس گفت: اطيعينى و سمّى ولدك عبد الحارث تلدى شبيهكما مثلكما. و ابليس را در ميان فريشتگان نام حارث بوده، و حوّا وى را نشناخت كه ابليس است. پس حوّا با آدم گفت كه: مردى آمد و مرا چنين گفت. آدم گفت: لعله صاحبنا الّذى قد علمت.
مگر آن مرد است كه مى دانى يعنى ابليس، كه يك بار ما را فريفته كرد. مصطفى (ص) گفت:
«خدعهما مرّتين، خدعهما فى الجنّة و خدعهما فى الارض».
پس ابليس پياپى بايشان ميآمد، و ميفريفت ايشان را، تا آن گه كه فرزند را عبد الحارث نام كردند، و اين قصّه بقول سعيد جبير در زمين رفته است نه در بهشت، كه ابليس پس از آنكه او را از بهشت بيرون كردند وا بهشت نشد.
ابن عبّاس گفت: كانت حوّاء تلد لادم فيسمّيه عبيد اللَّه و عبد اللَّه و عبد الرّحمن، فيصيبهم الموت، فأتاهما ابليس، و قال: ان سرّكما ان يعيش لكما ولد فسمّياه عبد الحارث، فولدت ابنا فسمّياه عبد الحارث، و قال آدم: لعلّه لا يضرّ التسمية، و يبقى لنا ولد، نأنس به فى حياتنا و يخلفنا بعد مماتنا، و قيل سمّياه عبد الحارث، لا لانّ الحارث ربّهما لكن قصدا الى انّه سبب سلامة الولد، فسمّياه به كما يسمّى ربّ المنزل نفسه عبد ضيفه على جهة الخضوع له، لا على انّ الضيف ربّه. قال حاتم:
| و انّى لعبد الضّيف ما دام ثاويا | و ما فىّ الّا تيك من شيمة العبد | |
و هذا معنى قوله: جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما و هو شرك فى التسميه لا فى العبادة، و شرك فعل لا شرك دين.
و گفته اند كه: ابليس بحوّا آمد در آن حمل اوّل كه داشت، و گفت: انا الّذى اخرجتكما من الجنّة، فاقبلا منّى و الّا قتلت ما فى بطنك. من آنم كه شما را از بهشت بيرون كردم اگر سخن من نپذيريد آنچه در شكم دارى بكشم. آن گه گفت: لئن ولدت بشرا سويا و لم تلدى بهيمة لتسميانه باسمى. اگر آنچه در شكم دارى فرزندى بود راست اندام همچون شما، و نه بهيمه باشد، او را بنام من باز خوانيد. گفت: نام تو چيست؟ گفت عبد الحارث. حوّا از بيم آنكه شيطان را بروى و بر فرزند وى دست بود و او را هلاك كند، نام وى عبد الحارث نهاد، اينست شرك ايشان كه ربّ العزّة گفت:
جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما- بر قراءة نافع و بو بكر، يقال شركت الرّجل اشركه شركا. باقى قرّاء جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ خوانند بجمع، و اين جمع بموضع وحدان نهاده، و آن ابليس است. هم چنان كه گفت: أَ أَتَّخِذُ مِنْ دُونِهِ آلِهَةً يعنى الها؟
و منه قول الشّاعر:
| أ ربّ يبول الثعلبان برأسه | لقد ذلّ من بالت عليه الثّعالب! | |
يعنى الثعلب. قال ابو على النحوى: يجوز أن يكون سمّته حواء وحدها عبد الحارث بغير اذن آدم، بتقدير جعل احدهما له شركا فيما آتاهما، فحذف المضاف، و أقام المضاف اليه مقامه كما حذف من قوله: يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ و المعنى من احدهما، لأنّ اللّؤلؤ يخرج من الماء الملح، فعلى هذا التفسير تمّ الكلام عند قوله: فِيما آتاهُما، ثمّ قال: فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ اخبارا عن مشركى مكّة، و هو على الانفصال من الاوّل، تقديره: فتعالى اللَّه عمّا يشرك المشركون من اهل مكّة، و يحتمل فى قوله: جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ أنّ الهاء تعود الى الولد على تقدير جعلا للولد الصالح الّذى آتاهما شركاء، اى حظّا و نصيبا فيما آتاهما اللَّه من الرّزق فى الدّنيا، و كانا قبله يأكلان و يشربان وحدهما، ثمّ استأنف، فقال: فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ يعنى الكفّار. و من قرأ شركاء، فالمعنى صارا له اى معه شركاء فيما آتاهما، و هذا قول حسن، لأنّه تنزيه لادم و حوّاء عن الشّرك و ثناء عليهما، و اللَّه اعلم.
أَ يُشْرِكُونَ ما لا يَخْلُقُ شَيْئاً- يعنى أ يعبدون مالا يقدر ان يخلق شيئا وَ هُمْ يُخْلَقُونَ يعنى الاصنام. و انّما جمع جمع السّلامة لأنّ فيما يعبد، الشّياطين و الملائكة و المسيح. و محتمل است كه: وَ هُمْ يُخْلَقُونَ ضمير عابدان نهد نه ضمير اصنام، و معنى آنست كه مشركان بتان را عبادت ميكنند كه قدرت آفرينش ندارند، چرا نه اللَّه را پرستند كه قدرت آفرينش دارد، و ايشان همه آفريده اواند، وَ لا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْراً وَ لا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ هذه صفة الاصنام. آن گه خطاب با مؤمنان برد:
وَ إِنْ تَدْعُوهُمْ يعنى و ان تدعوا المشركين، إِلَى الْهُدى لا يَتَّبِعُوكُمْ لأنّ فى علم اللَّه أنّهم لا يؤمنون. سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَ دَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ هم چنان است كه آنجا گفت: سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ، و اگر خواهى وَ إِنْ تَدْعُوهُمْ خطاب با مشركان بر، و ها و ميم با معبودان ايشان. و معنى آنست كه اگر اين خداى خواندگان خويش را خوانيد با راه از پى شما بنيايند، از بهر آنكه ايشان را نه دانش است و نه دريافت، لا تعقل و لا تفهم. آن گه گفت: سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَ دَعَوْتُمُوهُمْ يكسان است بر شما كه پرستگاران ايشانيد كه ايشان را خوانيد يا خاموشان باشيد.
إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ- اى الاصنام «عِبادٌ» اى مخلوقة مملوكة مقدّرة مسخّرة. أَمْثالُكُمْ اى اشباهكم فى كونها مخلوقة للَّه. و قال الازهرىّ: اى انّها تعبد اللَّه كما تعبده، و تلك العبادة منها لا يعلمها الّا اللَّه، دليله وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ، أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ الاية، و نظائرها. فَادْعُوهُمْ امر انكار فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ اى فليجيبوا، امر تعجيز، إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ أنها آلهة. ثمّ بيّن أنّ من عدم الصّفات لا يستحق الالهيّة، فقال:
أَ لَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِها أَمْ لَهُمْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها- اين آيت حجّتى روشن است بر اهل بدعت در اثبات صفات حق جلّ جلاله، كه بتان را نايافت اين صفات عيب شمرد، هم چنان كه گوساله بنى اسرائيل را بنا گويايى عيب كرد، گفت: أَ لَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لا يُكَلِّمُهُمْ؟ و ابراهيم خليل (ع) پدر خود را گفت: لِمَ تَعْبُدُ ما لا يَسْمَعُ وَ لا يُبْصِرُ، و قوم خود را گفت: فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ، هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ؟! چون طواغيت را بنا يافت
چاين صفات عيب كرد و گفت: سزاى خدايى نهاند كه اين صفات ندارند، بدانستيم كه اين صفات خداى را عزّ و جلّ بر كمالاند، و او را سزااند، و در وى حقائقاند نامخلوق و نامفعول، از شبه و مثل منزّه، و از عيب و عار مقدّس، و از حدوث و منقصت متعالى. فرعون و نمرود دعوى خدايى كردند، و باين صفات موصوف بودند، امّا همنامى بود همسانى نه، كه ايشان مخلوق بودند، و صفات ايشان مخلوق. و مجعول و مصنوع، قرين عيب و عار، و محتاج خورد و خواب، نابوده اى دى، بيچاره اى امروز، و نايافته اى فردا. اين صفات بدان صفات چه ماند! كرده با كردگار كى برابر بود! اينست كه ربّ العزّة گفت:
أَ فَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لا يَخْلُقُ؟ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ. ثمّ قال تعالى:
قُلِ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ- قل يا محمد! ايّها المشركون! ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ.
و اضاف اليهم لأنّهم يزعمون انّها شركاء اللَّه. ثُمَّ كِيدُونِ اى بالغوا انتم و شركاءكم فى مكروهى سرّا و جهرا. فَلا تُنْظِرُونِ لا تؤخّروا عنّى ما تقدرون عليه من المكروه.
إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ- اصله «ولىّ» على فعيل، كقوله: اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا.
فدخلته ياء الاضافة كما دخلت فى قوله: أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ، ثمّ فتحت ياء الاضافة لما لقيها الف الوصل، كما فتحت فى قوله: «رَبِّيَ اللَّهُ» فاذا وقفت عليها قلت وليّى بسكون ياء الاضافة كما تقول ربّى. إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ اى انّ الّذى يتولّى حفظى و نصرتى اللَّه الّذى أيّدني بانزال الكتاب علىّ، و هو يتولّى نصرة الصّالحين و يحفظ المؤمنين الّذين لا يشركون.
وَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَ لا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ، وَ إِنْ تَدْعُوهُمْ يعنى الاصنام إِلَى الْهُدى لا يَسْمَعُوا وَ تَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ يقابلونك، من قولهم: دارى تنظر الى دارك، اى تقابلها، و قيل تراهم كأنّهم ينظرون اليك، و تحسبهم يرونك، وَ هُمْ لا يُبْصِرُونَ هذا كقوله: وَ تَرَى النَّاسَ سُكارى يعنى كأنهم سكارى و تحسبهم سكارى، و قيل فاتحة اعينها فعل النّاظر. وَ هُمْ لا يُبْصِرُونَ لأنّها لا حياة لها، و انّما اخبر عن الاصنام بالهاء و الميم لانّها مصوّرة على صورة بنى آدم، مخبرة عنها بأفعالهم.
و قيل: تراهم يعنى الكفار ينظرون اليك بأعينهم و هم لا يبصرون، لأنّهم لا يقرّون بنبوّتك، من قوله: وَ عَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ.
النوبة الثالثة:
قوله تعالى: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ- بزرگ است و بزرگوار، خداوند مهربان، نيكو نام، رهى دار، آفريننده جهانيان، و دارنده همگان. پاك و بى عيب در نام و نشان. پاك از زاده و خود نزائيده، پاك از انباز و يارى دهنده، پاك از جفت و هم ماننده. خلق كه آفريد، جفت آفريد قرين يكديگر، نرينه و مادينه هر دو درهم ساخته، و شكل در شكل بسته، و جنس با جنس آرميده، چنان كه گفت: وَ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِيَسْكُنَ إِلَيْها. خداست كه يكتاست، و در صفات بى همتاست، و از عيبها جداست. آفريننده و دارنده و پروراننده. چون خواهد كه در آفرينش قدرت نمايد، از يك قطره آب مهين صد هزار لطائف و عجائب بيرون آرد. اوّل خاكى، آن گه آبى، آن گه علقه اى، پس مضغه اى، پس استخوانى و پوستى، پس جانورى. چون چهار ماهه شود زنده شود در آن قرار مكين فى ظلمات ثلث درين شخص سه حوض آفريده يكى دماغ، يكى جگر، يكى دل. از دماغ جويهاى اعصاب بر همه تن گشاده، تا قدرت حسّ و حركت در وى ميرود. از جگر رگها آرميده، بر همه تن گشاده، تا غذا در وى ميرود.
از دل رگها جهنده، بر همه تن گشاده، تا روح در وى ميرود. دماغ بر سه طبقه آفريده: در اول فهم نهاده، در دوم عقل نهاده، در سوم حفظ. چشم بر هفت طبقه آفريده. روشنايى و بينايى در آن نهاده. عجبتر ازين حدقه است بر اندازه عدس دانه اى، و آن گه صورت آسمان و زمين بدين فراخى در وى پيدا گشته. طرفه تر پيشانى كه سخت آفريد با صلابت، تا موى نروياند كه آن گه جمال ببرد. پوست ابرو ميانه آفريد تا موى برآيد اندكى، و دراز نگردد.
گوش بيافريد، آبى تلخ در وى نهاده، تا هيچ حيوان بوى فرو نشود، و در وى پيچ و تحريف بسيار آفريده، تا اگر خفته باشى و حشرات زمين قصد آن كند راه بر وى دراز شود، تا تو آگاه شوى. زبان در محل لعاب نهاد تا روان باشد، و از سخن گفتن باز نمانى. چشمه آب خوش از زير زبان روان كرد، تا بادرار آب ميدهد، و طعام بوى تر ميشود، و اگر نه طعام بحلق فرو نشود. بر سر حلقوم حجابى آفريد تا چون طعام فرو برى، سر حلقوم بسته شود، تا طعام بمجرى نفس فرو نشود. جگر بيافريد تا طعامهاى رنگارنگ را همه يك صفت گرداند برنگ خون، تا غذاى هفت اندام شود.
پاكست و بى عيب خداوندى كه از يك قطره آب مهين اين همه صنع پيدا كرد، و چندين عجائب و بدائع قدرت بنمود، چون انديشه كنى بگوى: فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ! زهى نيكوكار زيبا نگار آفريدگار! تن نگاشت و دل نگاشت. چون تن نگاشت خود را ستود، گفت: فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ. چون دل نگاشت ترا ستود، گفت: أُولئِكَ هُمُ الرَّاشِدُونَ. در علم ازلى و قضاء ابدى و رفته قلم است كه رويهايى بخواهد گردانيد، چون بنگاشتن روى رسيد گفت: نيكو نگاريد، نگارگر ستود نه نگار، كه اگر نگار ستودى نه روا بودى كه بزدودى، كه كريم ستوده خويش محو نكند، برداشته خويش رد نكند. چون بدل رسيد نگار ستود نه نگارگر، تا بدانى كه نگار دل را هرگز نخواهد زدود.
وَ لا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْراً وَ لا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ- بيك قول مراد باين مشركاناند كه پرستنده اصنام بودند. جاى ديگر گفت: وَ كانُوا لا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً،ما كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ. حجت است بر اهل قدر كه بنده را استطاعت نهادند، و قدرت بر مباشرت فعل پيش از فعل، و ازين آيت بى خبراند و بى نصيب كه ملك ميگويد جلّ جلاله: نه استطاعت دارند و نه قدرت. نه خود را بكار آيند نه ديگران را. نه جلب منفعت توانند نه دفع مضرت، مگر آنچه اللَّه خواهد كه توانند. كه خواست خواست اللَّه است، و توان توان او. بنده بخود هيچ نتواند، همه بتقدير اللَّه است. نيكى و بدى، سود و زيان، عطا و منع، غنا و فقر همه بتقدير و خواست اللَّه است. خير بتقدير او و رضاء او، شر بتقدير او، نه برضاء او. در عالم چيست مگر بخواست او؟ موى نجنبد بر تن هيچ كس مگر بمشيت او. خطرت نايد در دل هيچ خلق مگر بعلم او. آدمى از خاك آفريده او، و اسير در قبضه او. هيچ چيز بر وى نرود مگر بحكم او و بمشيت او. هر چه خواهد كند بر بنده او. اگر سوزد يا نوازد خواند يا راند، او را رسد، و كس را نيست اعتراض بر او: لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْئَلُونَ. چنان كه در بدايت آفرينش خلق بمشيت وى بود، و در حكم وى، امروز حكم بمشيت و اختيار هم او راست: ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ خلق كه باشند كه ايشان را حكم و اختيار بود؟ جبلت حدثان و اختيار انسان چه مرغ حضرت عزّت است؟! سُبْحانَهُ وَ تَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ پاكست و متعالى از آنك ديگرى را با وى حكم و اختيار بود، كه خدايى شركت نپذيرد.
وَ تَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَ هُمْ لا يُبْصِرُونَ- آن زخم خوردگان عدل ازل، و نابايستگان حضرت عزّت از مصطفى (ص) انسانيت ديدند، نبوت نديدند. آدميت ديدند عبوديت نديدند. لا جرم ميگفتند: إِنَّ هذا لَساحِرٌ مُبِينٌ، أَ إِنَّا لَتارِكُوا آلِهَتِنا لِشاعِرٍ مَجْنُونٍ؟ آن ديدههاى شوخ ايشان بر مص كفر آلوده بود، و سزاى ديدن جمال نبوّت نبود، از آن نديدند. موسى عليه السلام از خضر بندگى ديد آدميّت نديد، لا جرم ميان بخدمت دربست، و بر درگاه شاگردى و مريدى وى مجاور گشت. ديرى ببايد تا تو از خلق و آدمى بيرون از تن ظاهر چيزى بينى. تو ليلى مىبينى معشوقى نمى بينى. مجنون ميدانى عاشقى نميدانى. لا جرم از كوى حقائق و راه مردان دور افتادى. اى هفتاد سال در منزل خاك بمانده! و هرگز قدم در ولايت عشق ننهاده! پاى بند صورت گشته، و هرگز عالم صفت نديده:
| تا تو مرد صورتى از خود نبينى راستى | مرد معنى باش و گام از هفت گردون درگذار. | |
كشف الأسرار و عدة الأبرار، ج3
