ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن فضل بن حسن طبرسی سوره الصافّات 161 الی 170
[سوره الصافات (37): آيات 161 تا 170]
فَإِنَّكُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ (161)
ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ (162)
إِلاَّ مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ (163)
وَ ما مِنَّا إِلاَّ لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ (164)
وَ إِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ (165)
وَ إِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ (166)
وَ إِنْ كانُوا لَيَقُولُونَ (167)
لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ (168)
لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (169)
فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (170)
[ترجمه]
پس همانا شما و آنچه مىپرستيد.
نيستيد شما بر آن به فريب دهندگان.
مگر آن را كه چشنده دوزخ است.
و نيست از ما مگر آن كه براى اوست مقامى معين.
و همانا ما هر آينه صف كشندگانيم.
و همانا ما هر آينه تسبيح كنندگانيم.
و اگر چه بودند مىگفتند.
اگر در نزد ما ذكرى بود از پيشينيان.
هر آينه بوديم بندگان مخلص خداوند.
پس كافر شدند به آن پس زود است كه بدانند.
قرائت
صال الجحيم- بر خلاف اكثريت «حسن» كلمه (صال) را به ضم (لام) قرائت كرده است.
«ابن جنّى» گويد: «ابو على» قرائت فوق را به اين نحو توجيه كرده كه:
(لام) براى تخفيف حذف شده و (لام) به ضمه، اعراب داده شده است.
شرح لغات:
فاتن- كسى را گويند كه با آرايش خود بسوى گمراهى بخواند و اصل لغت (فتنه) از باب (فتنت الذهب بالنار) است كه به معنى: خارج كردم طلا را و بصورت خالص در آوردم مى باشد.
صالى- به معنى: ملازم آتش است كه در آن مى سوزد و (مصطلى) كسى را گويند كه به آتش گرم شود و يا چيزى كه به آتش گرم كند، و لذا صلاة گويند به خاطر اين كه لازمه آن دعا مى باشد و (مصلى) آن را گويند كه پس از شخص سابق آمده باشد چه اينكه ملازم اثر او مى باشد.
تفسير:
و اكنون خداوند كافران را مخاطب ساخته و فرمايد:
فَإِنَّكُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ (پس همانا شما و آن چه مى پرستيد) محلّ (ما) منصوب بوده چون عطف به (كم) مى باشد و مقصود چنين است: اى گروه كافران و آن كه او را مى پرستيد.
ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ إِلَّا مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ (نيستيد شما بر آن فريب دهندگان مگر آن را كه چشنده دوزخ است) در اين كه ضمير (ها) در كلمه (عليه) به كجا رجوع مىكند دو قول وجود دارد:
1- قول اول اين است كه ضمير (ها) به كلمه (ما تعبدون) عود ميكند و تقدير چنين است: شما و آن كه عبادت مىكنيد نمى توانيد احدى را گمراه كنيد مگر آن را كه دوزخ را بچشد و به علت بدى عملش در آتش بسوزد.
برخى گفته اند: شما نمى توانيد كسى را گمراه كنيد مگر آن را كه در علم خدا گذشته كه وى كافر شده و عذاب آتش را خواهد چشيد.
2- قول دوم اين است كه: ضمير (ها) در كلمه (عليه) به (اللَّه) برمى گردد و مقصود چنين مى شود كه: شما بر عليه خداوند نمى توانيد گمراه كنيد مگر آن را كه چشنده دوزخ است، چنان كه گفته مى شود هلاك كننده اى نمى تواند كسى را بر خدا هلاك كند، و فلانى سود مى كند بر فلانى و ضرر مى دهد بر فلانى.
وَ ما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ (و نيست از ما مگر براى اوست مقام معلومى) اين سخن «جبرئيل» به پيغمبر (ص) است و برخى گفته اند: اين سخن، گفتار فرشتگان است و در اين صورت چيزى در تقدير است كه مقصود چنين مى باشد: نيست از ما گروه فرشتگان فرشته اى، مگر براى اوست مقام معينى در آسمانها كه خدا را در آن عبادت مى كند.
برخى گفته اند منظور از (مقام معلوم) اندازه معينى مى باشد كه در آن، از امر و دستور خداوند تجاوز نمى كند چنان كه صاحب مقام از مقام معين خود تجاوز نمى كند.
پس چگونه جايز است عبادت شود آن كه به اين صفت بوده و بنده آفريده شده مى باشد.
وَ إِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ (و همانا ما صف كشندگانيم) در حول عرش و منتظر امر و نهى خداوند هستيم.
و برخى گفته اند: ما ايستاده و براى نماز صف كشنده گانيم. «كلبى» گويد: صفهاى فرشتگان در آسمان مانند صفهاى مردم است در زمين.
«جبائى» گويد: كشندگانيم با بالهاى خود براى اين كه خدايمان را تسبيح و عبادت كنيم.
وَ إِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ (و همانا ما تسبيح كنندگانيم) يعنى نماز گزارده و منزه ميداريم خداوند را از آن چه لايق او نمىباشد، و لذا گفته مى شود:
(فرغت من سبحتى) يعنى از نماز خودم فارغ شدم، چه اين كه در نماز تسبيح كرده ميشود خداوند متعال و تعظيم مى گردد. و (مسبحون) عبارتند از كسانى كه بر اساس تعظيم خداوند مىگويند: سبحان اللَّه.
وَ إِنْ كانُوا لَيَقُولُونَ (و اگر چه بودند مىگفتند) كلمه (ان) در اين آيه، مخفف از مثقل است چه اين كه (لام) بر سر خبر آن در آمده است و مقصود چنين است: بدرستى كه اين كافران يعنى اهل «مكه» مىگفتند:
لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً (اگر همانا نزد ما ذكرى بود) كتابى بود مِنَ الْأَوَّلِينَ (از اولين) يعنى از كتابهاى پيشينيان كه بر پيامبرانشان نازل شده بود.
و برخى گفته مراد از (ذكر) علم مىباشد، در اينجا علم به عنوان (ذكر) ياد شده چون يكى از اسباب علم، ذكر مى باشد.
لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (هر آينه بوديم بندگان مخلص خداوند) آنان كه عبادت را خالص براى خداوند انجام مى دهند.
پس كافران، عدم اطلاع خود از اخبار پيشينيان را بهانهاى براى امتناع از ايمان قرار داده اند.
فَكَفَرُوا بِهِ (پس كافر شدند به آن) در كلام فوق چيزى در تقدير است و مقصود چنين مىباشد: چون قرآن به ايشان آمد به آن كافر شدند.
فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (پس زود باشد كه دانند) عاقبت كفر خود را و اين هشدارى بر آنان است
.
ترجمه تفسير مجمع البيان، ج21