کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره آل عمران آیه ۳۵- ۴۱

۹- النوبه الاولى‏

(۳/ ۴۱- ۳۵)

قوله تعالى: إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ‏ گفت: زن عمران در دعاء خویش:

رَبِ‏ خداوند من! إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ‏ من نذر کردم ترا ما فِی بَطْنِی مُحَرَّراً این که در شکم من است، آزاد داشته بود؛ از همه کار این جهانى. فَتَقَبَّلْ مِنِّی‏ فرا- پذیر از من. إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ‏ (۳۵) که تویى شنوا و دانا.

فَلَمَّا وَضَعَتْها چون آن فرزند را بنهاد. قالَتْ رَبِّ! گفت: خداوند من! إِنِّی وَضَعْتُها أُنْثى‏ من این فرزند که نهادم، دختر زادم … وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ‏ و خدا خود داناتر بآنچه زاد و نهاد. وَ لَیْسَ الذَّکَرُ کَالْأُنْثى‏ و پسر نه چون دختر است. وَ إِنِّی سَمَّیْتُها مَرْیَمَ‏ و من او را نام مریم نهادم. وَ إِنِّی أُعِیذُها بِکَ وَ ذُرِّیَّتَها و من وى را و او که از وى زاید، بزنهار بتو میسپارم؛ مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجِیمِ‏ (۳۶) از دیو رانده.

فَتَقَبَّلَها رَبُّها بپذیرفت آن را خداوند آن. بِقَبُولٍ حَسَنٍ‏ بپذیرفتنى نیکو.وَ أَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً و برویانید و برآورد او را به نبات نیکو .. وَ کَفَّلَها زَکَرِیَّا و اللَّه او را بداشتن فرا ذکریا ع سپرد. کُلَّما دَخَلَ عَلَیْها زَکَرِیَّا الْمِحْرابَ‏ هر گه که در شدى زکریا بر مریم در محراب. وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً بنزدیک وى روزى یافتى. قالَ یا مَرْیَمُ‏ گفت: اى مریم! أَنَّى لَکِ هذا این ترا از کجاست؟- قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ‏ گفتى: آن از نزدیک خداست.- إِنَّ اللَّهَ یَرْزُقُ مَنْ یَشاءُ بِغَیْرِ حِسابٍ‏ (۳۷) خداى روزى میدهد او را که خواهد، بى ‏قیاس و بى‏ حساب.

هُنالِکَ دَعا زَکَرِیَّا رَبَّهُ‏ آن گه بر آنجا زکریا ع خواند خداوند خویش را،قالَ رَبِ‏ گفت: خداوند من! هَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ‏ بخش مرا از نزدیک خود- ذُرِّیَّهً طَیِّبَهً فرزندى پاک و نیک‏بخت، إِنَّکَ سَمِیعُ الدُّعاءِ (۳۸) که تو شنونده دعائى.

فَنادَتْهُ، الْمَلائِکَهُ فریشتگان آواز دادند زکریا را- وَ هُوَ قائِمٌ‏ و وى بر پاى بود یُصَلِّی فِی الْمِحْرابِ‏ نماز میکرد در محراب، أَنَّ اللَّهَ یُبَشِّرُکَ‏ که خداى ترا بشارت میدهد بِیَحْیى‏ بپسرى نام او یحیى- مُصَدِّقاً استوار گیر و گواه‏ بِکَلِمَهٍ مِنَ اللَّهِ‏ بسخنى از خدا- وَ سَیِّداً و مهترى زیرک و بردبار وَ حَصُوراً و نه خواهنده زنان، پاک از بایست جماع- وَ نَبِیًّا مِنَ الصَّالِحِینَ‏ (۳۹) و پیغامبرى از شایستگان.

قالَ رَبِّ! گفت: خداوند من! أَنَّى یَکُونُ لِی غُلامٌ‏ مرا پسرى چون بود؟- وَ قَدْ بَلَغَنِیَ الْکِبَرُ و پیرى بمن رسید- وَ امْرَأَتِی عاقِرٌ و زن من نازاینده‏ قالَ‏ گفت فریشته‏اى از پیغام خدا: کَذلِکَ اللَّهُ یَفْعَلُ ما یَشاءُ (۴۰) چنین است خدا، آن کند که خود خواهد.

قالَ رَبِّ! زکریا (ع) گفت: خداوند من! اجْعَلْ لِی آیَهً نشانى بخش مراقالَ آیَتُکَ‏ جواب داد وى را که: نشانى تو آنست- أَلَّا تُکَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَهَ أَیَّامٍ‏ که سخن نگویى با مردمان سه روز، إِلَّا رَمْزاً مگر نمونى و اشارتى. وَ اذْکُرْ رَبَّکَ کَثِیراً و یاد کن خداوند خویش را فراوان، وَ سَبِّحْ بِالْعَشِیِّ وَ الْإِبْکارِ (۴۱) و وى را بپاکى بستاى بشبانگاه و بامداد.

النوبه الثانیه

قوله تعالى: إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ … الایه اذ در اول این آیت تعلق‏ بآخر آیت گذشته دارد، یعنى: سَمِیعٌ عَلِیمٌ- إِذْ قالَتِ‏- میگوید: اللَّه شنوا و دانا است بحال و گفتار آن زن عمران که گفت: رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ‏ و گفته‏ اند که تعلق باصطفائیت دارد، یعنى- «و اصطفى امرأه عمران اذ قالت». و گفته‏ اند:

تقدیر آنست که اذکر یا محمد بنیوش تا گویم از آنچه زن عمران گفت. بو عبیده گوید: این اذ را حکمى نیست و بهیچ چیز تعلق ندارد. و ازین جنس فراوان آید در قرآن در ابتداء آیات و قصص. إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ‏- معنى آنست که زن عمران بن ماثان گفت، نام وى حنه، و به مریم بارور بود: لان نجانى اللَّه و وضعت ما فى بطنى لاجعلنه محررا- اگر خداوند عز و جلّ مرا ازین عقبه برهاند، و این فرزند که در شکم دارم بسلامت از من جدا شود، بر خود واجب کردم که وى را آزاد دارم از کارهای این جهانى، تا خداى را پرستد، و خدمت بیت المقدس کند. و ایشان بزرگ مى‏ داشتند خدمت مسجد قدس، و فرزندان بآن میدادند تقرّب را بخداى عزّ و جل.

و در شرع ایشان بر فرزندان فریضه بود طاعت داشتن، و گردن نهادن، و خود را بسپردن در چنین نذر که بایشان رفتى و این در حال کودکى بودى تا ببلوغ، و بعد از بلوغ اختیار ایشان را بودى از خدمت مسجد کردن و تیمار داشتن هم چنان بر عادت تا آخر عمر. یا بگذاشتن آن و بیرون شدن. اما معنى «محرر» خالص است، چنان که بهیچ چیز تعلق ندارد و هیچ چیز در وى نگیرد؛ و یقال «رجل حرّ» اى خالص من العیوب «و طین حرّ» اى خالص من الرّمل و الحصاه، و الحرّ هو الذى صار للَّه تعالى فى الحقیقه عبدا.

آن گه دعا کرد مادر مریم تا آن نذر از وى پذیرفته شود. گفت: فَتَقَبَّلْ مِنِّی إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ‏ از آنکه آن فرزند را هدیه‏ اى ساخته بود در راه حق و در کار خیر، و نه هر هدیه بمحل قبول افتد و لهذا قال اللَّه تعالى: إِنَّما یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ‏

قوله: فَلَمَّا وَضَعَتْها الایه … اى وضعت حملها- اشارت بمعنى کرد از آن جهت بلفظ تأنیث گفت. قالَتْ رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُها أُنْثى‏- عادت انبیاء و علماء ایشان چنان بود که هر کسى ازیشان فرزندى بخدمت مسجد قدس دادى تقرّب را بخداى عزّ و جلّ و پسر دادى نه دختر، که دختر عورت باشد و ناقص عقل و دین. و نیز زنان را عذر باشد گاه‏گاه، پس دختر شایستگى تحریر ندارد. مادر مریم گمان برد که پسر زاید، نذر از آن جهت کرد، پس که دختر بود، این سخن بر سبیل اعتذار برون داد و گفت: رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُها أُنْثى‏ خداوندا، من دختر زادم، و دختر چون پسر نبود و شایستگى تحریر ندارد. و آن گه گفت: وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ‏- اى اعلم بمآلها و حقیقه احوالها. گفت: خدا داناتر است که عاقبت کار وى بچه باز آید و حقیقت حال وى چه بود.

قراءه شامى و عاصم بروایه بو بکر عیاش و یعقوب‏ بِما وَضَعَتْ‏ بضم تا است. و این از قول مادر مریم است-. و روا بود برین قراءه که‏ وَ لَیْسَ الذَّکَرُ کَالْأُنْثى‏ عارض بود نه از قول مادر مریم و بر قراءه دیگران که‏ وَضَعَتْ‏ باسکان تا خوانند، لا بدّ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ‏ عارض بود، نه از قول مادر مریم.- وَ لَیْسَ الذَّکَرُ کَالْأُنْثى‏ برین قراءه هر دو وجه پذیرد. وَ إِنِّی سَمَّیْتُها مَرْیَمَ‏ بزبان رومى «مریم»- امه اللَّه- است. حنه گفت: من این دختر را مریم نام نهادم، و کذلک اسمها عند اللَّه عزّ و جلّ. مصطفى (ص) گفت:

«حسبک من نساء العالمین اربع: مریم بنت عمران و آسیه امرأه فرعون و خدیجه بنت خویلد، و فاطمه بنت محمد».

وَ إِنِّی أُعِیذُها بِکَ‏- اى امنعها و اجیرها بک و ذریّتها- مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجِیمِ‏ الملعون المطرود.

عن النبى (ص) انه قال: «ما من مولود الّا و الشیطان ینال منه طعنه و لها یستهل الصّبىّ الّا ما کان من مریم و ابنها فانها لما وضعتها قالت:

انى اعیذها بک و ذرّیتها من الشیطان الرجیم؛ فضرب من دونها، حجاب»

– ذرّیه-زایندگانند که ذرّیت از ایشان بود و نیز فرزندان باشند که زادگانند، از ذرو گرفته‏ اند. یعنى از خلق خدا که بر زمین پراکنده‏ اند. ذرا یذرو و تَذْرُوهُ الرِّیاحُ‏ ازینست- و رواست که از ذَرَأَ بود، و قد تقدم ذکره-. شیطان نامیست از جن و انس هر ناپاک را. و در خبر است که از خلفاء راشدین یکى مردى را دید در پى کبوتر، گفت: شیطان یتبع شیطانه-، تأنیث روا داشت در شیطان. و اللَّه در قرآن از جن و انس شیاطین گفت. و عرب کسى را که داهى بود، شیطان گویند. و بآن ذم نخواهند.- و شیطان را دو وجه است از روى معنى. یکى آنکه از «شاط بدمه» است، یعنى که: او در خون ولد آدم شده است.- برین تأویل نون نه اصلى است و بر وزن فعلان است چون عطشان.- دیگر وجه اشتقاق آن از «شطون» است. عرب گویند: «نوى شطون» اى بعیده- و برین تأویل نون اصلى است و بر وزن «فیعال».

و «رجم» در قرآن بر وجوه است، یکى کشتن، یکى دور کردن، یکى بیرون کردن، یکى بگمان گفتن، یکى نکوهیدن؛ و رجیم این جا از دو وجه است:

یکى از بیرون کردن است که گفتند او را: فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّکَ رَجِیمٌ‏. و دیگر از نکوهیدن است و لعنت شنوانیدن و بد نام کردن که گفت وى را: مَذْمُوماً و الذّم العیب- این رجم که عیب است، زبان زدن است. چنان که در احکام اسلام «رجم» سنگ زدن است و کشتن.

فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ‏ الایه … این اجابت دعاء مادر مریم است، تا آنجا که گفت: «حسنا» میگوید: بپذیرفت آن را خداوند آن پذیرفتنى نیکو، و برویانید او را به نبات نیکو. یعنى بر صلاح و سداد و معرفت و طاعت خداى.- قبول مصدر است بر وزن فعول چنان که وضوء و طهور و ولوع و وقود. و- انبات- سخنى روانست در میان عرب در کار پروردن فرزند. وَ کَفَّلَها زَکَرِیَّا- قراءه کوفی مشدّد است و زکریا مقصور، اى- و کفلها اللَّه زکریا میگوید: وى را بداشتن فرا زکریا (ع) سپرد، و باقى بتخفیف خوانند و زکریاء ممدود، و معنى آنست که زکریا مریم را بداشتن بپذیرفت- وصحّ فى الخبر «انا و کافل الیتیم فى الجنه کهاتین و اشار باصبعیه»

و زکریا پیغامبرى بود از خداوند عزّ و جلّ باهل شام در آن زمان، و از فرزندان سلیمان بن داود (ع) بود. کلبى گفت: چون مریم از مادر جدا شد، مادر او را در خرقه ‏اى پیچید و بمسجد بیت المقدس فرستاد، پیش احبار و دانشمندان ایشان، و رئیس و مهتر احبار زکریا بود. گفت: من او را برگیرم، و من بداشت او اولى ‏ترم که خواهر او نزدیک من است بزنى. احبار گفتند: اگر او را بخویشان و قرابت باز مى- گذاشتندى، هیچکس بوى نزدیکتر از مادر وى نبود، بوى بگذاشتندى. پس باتفاق قرعه بزدند و سهم زکریا بقرعه بیرون آمد، بوى تسلیم کردند. زکریا رفت و از بهر وى غرفه ‏اى بساخت چنان که بنردبان پایه بر آن غرفه میشدند، و او را در آن غرفه بنشاند.- این است که رب العالمین گفت: کُلَّما دَخَلَ عَلَیْها زَکَرِیَّا الْمِحْرابَ‏.- محراب- نامیست شریف‏تر جاى را و گرامى ‏تر؛ چون غرفها، و کوشکها. إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ‏. این محراب کوشک داود است- و محاریب مقاصیر است. و گفته‏ اند که: محراب مسجد است. و مسجد و نمازگاه از بهر آن محراب گویند، لکونه موضع محاربه النفس و الشیطان.

کُلَّما دَخَلَ‏ میگوید: هر گه که زکریا بر مریم در شدى، در آن محراب- وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً. بنزدیک وى روزیى یافتى. در تفسیر آورده ‏اند که در تابستان میوه زمستانى تازه یافتى، و در زمستان میوه تابستانى تازه. قالَ یا مَرْیَمُ! گفت: اى مریم! أَنَّى لَکِ هذا- این ترا از کجاست؟- انّى- در لغت عرب دو چیز بود: بمعنى- کیف- بود، چنان که گفت: أَنَّى یُحْیِی‏. و بمعنى- من أین- چنان که‏ این جا گفت: أَنَّى لَکِ هذا- قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ‏ مریم گفت: این از نزدیک خداست.

گفته‏ اند که: جبرئیل مى ‏آورد از آسمان.- آن گه گفت: إِنَّ اللَّهَ یَرْزُقُ مَنْ یَشاءُ بِغَیْرِ حِسابٍ‏. محتمل است که این هم از قول مریم بود. معنى آنست که: درین هیچ شگفتى نیست که ما را از غیب روزى میرسد که خداى دارنده و روزى گمارست، آن را که خواهد روزى میدهد از خزانه فراخ بکرم فراخ، بى ‏مئونت و بى ‏قیاس.

روى عن جابر بن عبد اللَّه: «ان رسول اللَّه (ص) اقام ایاما لم یطعم طعاما، حتّى شقّ ذلک علیه، فطاف فى منازل ازواجه فلم یجد عند واحده منهن شیئا، فاتى فاطمه فقال: یا بنیّه! هل عندک شیئا آکله فانى جائع. فقالت: لا و اللَّه بابى انت و امى، فلما خرج من عندها رسول اللَّه ص بعثت إلیها جاره رغیفین و بضعه لحم، فاخذته منها فوضعته، فى جفنه[۱] لها و غطت عندها و قالت و اللَّه لاؤثرنّ بها رسول اللَّه (ص) على نفسى و من عندى، و کانوا جمیعا محتاجین الى شبعه طعام، فبعثت حسنا او حسینا الى رسول اللَّه فرجع الیها، فقالت بابى انت و امى، قد اتانا اللَّه بشى‏ء فخبأته لک، فکشفت عن الجفنه فاذا هى مملوءه خبزا و لحما، فلما نظرت الیها عرفت انها برکه من اللَّه عزّ و جلّ. فحمدت اللَّه و صلّت على نبیّه ص. فقال علیه السلام: من این لک یا بنیه! فقالت هو من عند اللَّه‏ إِنَّ اللَّهَ یَرْزُقُ مَنْ یَشاءُ بِغَیْرِ حِسابٍ. فحمد اللَّه و قال: الحمد للَّه الذى جعلک شبیهه سیده نساء بنى اسرائیل، فانها کانت اذا رزقها اللَّه شیئا فسئلت عنها قالت هو من عند اللَّه ان اللَّه یرزق … و بعث رسول اللَّه الى على (ع) ثم اکل رسول اللَّه (ص) و فاطمه و على و الحسن و الحسین و جمیع ازواج النبى (ص) و اهل بیته جمیعا حتى شبعوا- قالت فاطمه و بقیت الجفنه کما هى و اوسعت منها على جمیع جیرانى، و جعل اللَّه‏ عزّ و جلّ فیها برکه و خیرا.

قوله: هُنالِکَ دَعا زَکَرِیَّا رَبَّهُ‏- هنالک- بلام و کاف؛ هناک بکاف و بى ‏لام، و هنا بى ‏لام و بى‏ کاف هر سه بمعنى- ثمّ- است. عرب آن را بیشتر در موضع حین نهند. میگوید: هم بر آن جاى و هم در آن هنگام که زکریا ع میوه تازه دید نه در هنگام خویش و دانست که آن از قدرت فراخ خداوندست و نه از هنگام طبع، طمع افتاد او را بفرزند، و زن او عاقر بود که نه زائید. با خود گفت: که او که میوه تواند آفرید بى ‏هنگام، فرزند تواند آورد از عاقر. در آن هنگام زکریا ع خداوند خویش را خواند- گفت: رَبِّ هَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ … لدّ، و لدى و لدن هر سه بمعنى- عند است.

ذُرِّیَّهً طَیِّبَهً- اى نسلا مبارکا، تقیا، رضیا، همانست که جاى دیگر گفت:

وَ اجْعَلْهُ رَبِّ رَضِیًّا إِنَّکَ سَمِیعُ الدُّعاءِ اى مجیب الدعاء. کقوله تعالى: إِنِّی آمَنْتُ بِرَبِّکُمْ فَاسْمَعُونِ‏ اى فاجیبونى و کقولهم سمع اللَّه لمن حمده اى- اجاب.

روى ان النبى (ص) قال: ایما رجل مات و ترک ذرّیه طیبه اجرى اللَّه علیه مثل اجر عملهم لا ینقص من اجورهم شیئا.

فَنادَتْهُ الْمَلائِکَهُ حمزه و کسایى- فنادیه- بیاء خوانند بر تقدیم فعل- و ملائکه هر چند که جمع است، این جا جبرئیل خواهد. عرب روا دارند کسى را که رئیس و مهتر قوم باشد که از وى خبر بلفظ جمع باز دهند. چنانک رب العالمین گفت: الَّذِینَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ‏- در تفسیر است که باین ناس ابو سفیان بن حرب خواهد بود. فَنادَتْهُ الْمَلائِکَهُ وَ هُوَ قائِمٌ یُصَلِّی فِی الْمِحْرابِ‏ میگوید: جبرئیل آواز داد زکریا (ع) را، و او بر پاى بود، نماز میکرد در محراب. این محراب مسجد بیت المقدس است.

«ان اللَّه» بکسر الف قراءه شامى و حمزه. یُبَشِّرُکَ‏ بتخفیف قراءه حمزه و کسایى- میگوید: خدا ترا شاد میکند به پسرى نام وى یحیى (ع). و در سوره مریم است که هرگز پیش از وى یحیى نیافریدیم. مفسران گفتند: «سمّى یحیى لانّ اللَّه احیا قلبه بالایمان و النبوه؛» یحیى از حیاه است، و حیاه حقیقى حیاه دل است، و حیاه دل بنبوت و ایمان است. و یحیى را هم نبوت بود و هم ایمان. و گفته‏ اند که:

یحیى نام کردند او را که اللَّه بعلم قدیم خود دانست که از دنیا شهید بیرون شود، و رب العالمین شهیدان را زندگان خواند: بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ‏.

روى ان النبى (ص) قال‏ من هوان الدنیا على اللَّه ان یحیى بن زکریا قتلته امرأه.

و قیل سمّى یحیى لانّ اللَّه تعالى احیا به عقر امّه. و قیل لانّه، احیاه بالطاعه حتى لم یعص قطّ و لم یهمّ بمعصیه.

قال رسول اللَّه (ص) ما من احد الا یلقى اللَّه عزّ و جلّ قد همّ بخطیئه او عملها الّا یحیى بن زکریا فانه لم یهمّ و لم یعملها.

مُصَدِّقاً نصب على الوصف، او الحال «بِکَلِمَهٍ مِنَ اللَّهِ»- و این بکلمه را سه معنى است:- یکى آنست که یبشرک بیحیى بکلمه من اللَّه یعنى که این بشارت سخنى است از خداوند عزّ و جلّ. دیگر وجه آنست که: خداى ترا بشارت میدهد به پسرى از زن عاقر بکلمه- کن- سدیگر معنى آنست که: مصدقا بعیسى بن مریم انّه ابن مریم من غیر أب و انه عبد اللَّه و رسوله. گویند: اول کسى که بعیسى بن مریم ایمان آورد و بنبوت و رسالت وى اقرار داد، یحیى بود.- یحیى بسه سال مه از عیسى بود، و هر دو پسر خاله یکدیگر بودند. عیسى از مریم بنت عمران زاد و یحیى از حنه بنت عمران. و گفته ‏اند: مُصَدِّقاً بِکَلِمَهٍ مِنَ اللَّهِ‏ معنى آنست که: یحیى از عاقر زاده قدرت خداى را گواهست. عیسى عن را از مادر بى ‏پدر زاده.

روى: انّ امرأه زکریّا أتت مریم لیله تزورها، فلما فتحت الباب التزمتها. فقالت امرأه زکریا یا مریم اشعرت انّى حبلى: قالت مریم. اشعرت انّى ایضا حامل- قالت امرأه زکریا فانى‏ وجدت ما فى بطنى سجد لما فى بطنک- و ذلک قوله: مُصَدِّقاً بِکَلِمَهٍ مِنَ اللَّهِ وَ سَیِّداً

در نعت یحیى (ع) میگوید: بار خداى مهترى است کریم‏تر خداى عزّ و جلّ- گفته‏ اند:

که سه چیز شرط سیادت است: علم و حلم و تقوى. تا این سه خصلت بهم نیایند در یک شخص، استحقاق سیادت مرو را ثابت نشود- و قیل- السّیّد- السّائس لسواد النّاس اى معظمهم و لهذا یقال سید العبد و لا یقال سید الثوب. وَ حَصُوراً حصور آنست که بزنان نرسد و گرد ایشان نگردد، و فعول است بمعنى فاعل، یعنى حصر نفسه، عن الشهوات، و گفته‏اند: فعول است بمعنى مفعول- کانه، محصور عنهن اى ممنوع محبوس عنهنّ من قبل اللَّه عزّ و جلّ.

وَ نَبِیًّا مِنَ الصَّالِحِینَ‏- این صالح در قرآن پیغامبران را جایهاست. پارسى آن «شایسته» است. چنانک گویى: فلان یصلح لهذا الامر-

روى ابو هریره قال:سمعت رسول اللَّه (ص): کل بنى آدم یلقى اللَّه بذنب قد اذنبه یعذّبه اللَّه ان شاء او یرحمه، الّا یحیى بن زکریا فانه کان سیدا و حصورا و نبیّا من الصالحین.

قالَ رَبِ‏ الایه … مفسران گفتند: زکریا (ع) این خطاب با جبرئیل کرد و گفت: یا سیدى! أَنَّى یَکُونُ لِی غُلامٌ وَ قَدْ بَلَغَنِیَ الْکِبَرُ- مرا فرزند چون بود؟

و پیرى بمن رسید و پوستم بر استخوان خشک شده از پیرى. گویند: صد و بیست سالش از عمر گذشته بود، و زن او را نود و هشت سال. و این سخن نه بر سبیل انکار گفت، بل چون رب العالمین در آفرینش خلق حکم چنان کرده است بر عموم، و عادت چنان رانده که از مرد پیر و زن عاقر فرزند نیاید، زکریا (ع) خواست تا بداند که این فرزند ایشان را چون در وجود خواهد آمد هم در حال پیرى و ضعف؟ یا ایشان را بجوانى و قوت شباب باز برد و فرزند آرد، یا از زنى دیگر خواهد بود؟ یا بر طریقى دیگر بیرون از عادت آفرینش عموم خواهد بود؟! پس این سؤال از کیفیت وجود فرزند رفت، نه‏ از اصل وجود. بعضى علماء گفتند: این سخن که از وى رفت، نه سؤال بود؛ بلکه استعظام نعمت خداى عزّ و جلّ بود، چنان که عرب گویند، چون شغلى عظیم و نعمتى بزرگ پدید آید: «من لى بکذا، و من أین لى کذا؟» یعنى من ازین که باشم؟

و چه باشم؟ و از کجا اهل این نعمت شوم؟ پس جبرئیل از پیغام خداى وى را جواب داد: کَذلِکَ اللَّهُ یَفْعَلُ ما یَشاءُ. معنى آنست که: این فرزند ترا هم در حال ضعف و پیرى دهد، و از کمال قدرت وى دور نیست که آفرینش خداى این فرزند را همچون آفرینش اللَّه است آن را که خواهد و هر چه خواهد. یعنى که اگر تعجب میکنى درین کار پس تعجب کن در همه اختراعات و ابداعات اللَّه که آن همه بر یک نسق است از روى قدرت.

قوله: قالَ رَبِّ اجْعَلْ لِی آیَهً- زکریا (ع) از آن پس نشان خواست که وقت حمل این فرزند کى بود؟ و چه نشان دارد؟ تا در شکر و سپاس دارى و عبادت بیفزایم- قالَ آیَتُکَ أَلَّا تُکَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَهَ أَیَّامٍ إِلَّا رَمْزاً این رمز همان وحى است که جاى دیگر گفت: فَأَوْحى‏ إِلَیْهِمْ. و معنى هر دو درین قصه اشارتست او را.

گفتند: شرط آنست که با اهل خود مباشرت کنى در حال طهر و نشان حمل آنست که سه روز سخن با مردم نتوانى گفتن، مگر اشارتى بدست یا بسر و زبان، هم چنان بجاى بى‏خرس و بى ‏مرض.- بعضى علماء گفتند: آن زبان بستن وى از سخن با مردمان عقوبتى بود که رب العالمین بوى خواست که بعد از آنکه بمشافهه با فرشته سخن گفته بود آیت و علامت میخواست. قومى دیگر بعکس این گفته‏اند و آن آنست که:

زکریا (ع) از رب العزت قربتى و عبادتى خواست تا آن بجاى آرد شکر نعمت اجابت دعا را، رب العزّت وى را فرمود که جملگى خویش سه روز در کار عبادت و تسبیح و ذکر ما کن، و با مردم- سخن مگوى، آن ترا شکر نعمت است و پذیرفته ما.

وَ اذْکُرْ رَبَّکَ کَثِیراً- این دلیل است که زبان وى از تسبیح نماز و ذکر خدا بسته نبود.- وَ سَبِّحْ بِالْعَشِیِّ وَ الْإِبْکارِ- تسبیح نامى است همه سخنان را که بآن خداى ستایند، هر چند که استعمال آن بیشتر در سُبْحانَ اللَّهِ‏ رود. و سبّوح- پاک بى‏عیب است- مصطفى (ص) گفت: هیچ روز نبود، که نه منادى ندا کند: «ایها الخلائق سبّحوا الملک القدوس» عایشه گفت: مصطفى (ص) در سجود گفتى:«سبوح، قدوس، رب الملائکه و الروح».

روایت است از عبد العزیز بن ابى داود، گفت: روزى مصطفى (ص) در مدینه با یاران نشسته بود، یاران بکوهى نگریستند و گفتند: یا رسول اللَّه «ما اعظم هذا الجبل!» چه عظیم است این کوه! رسول (ص) گفت:

هیچکس از شما در بهشت نشود، تا چندان که این کوه است وى را عمل نبود. یاران همه دلتنگ شدند و سر در پیش افکندند، و از آن گفت خویش پشیمان شدند که ما چرا آن گفتیم تا این شنیدیم؟ رسول خدا گفت:«مالى أراکم محزونین؟»

چه بودست مرا که شما را دلتنگ مى‏ بینم؟ ایشان گفتند: کاشکى ما را این نظر و این گفت نبودى! یعنى که این دشخوار کاریست؛ عمل فراوان باید تا چندانک باین کوه برآید. رسول (ص) گفت: دلتنگى مکنید، این آسان‏تر از آنست که شما پندارید.

نه شما مى ‏گوئید: «سبحان اللَّه»! این گفت شما از آن عظیم‏تر است و تمام‏تر! در روزگار عمر (رض) مردى را حدّ مى ‏خوردن مى ‏زدند. آن مرد در میانه ضرب گفت: «سبحان اللَّه» عمر (رض) فرا جلاد گفت: «دعه، فان التسبیح لا یستقرّ الّا فى قلب مؤمن». و روى ان علیا (ع) قال: «سبحان اللَّه کلمه احبّها اللَّه و رضیها و قالها لنفسه و احبّ ان یقال له، و لم تقل الّا لربنا و الیها یفزع الخلائق،» بِالْعَشِیِّ وَ الْإِبْکارِ- ابکار- در بامداد شدن است و این جا بمعنى بکره است، مصدر بجاى اسم نهاد، چنانک گفت: فالِقُ الْإِصْباحِ‏. اصباح بمعنى صبح است،مصدر بجاى اسم گفت، اینجا همچنانست. عرب از وقت آفتاب برآمدن تا بچاشتگاه- بکره- گویند، و از وقت آفتاب فرو شدن تا پاره ‏اى از شب بگذرد، عشى گویند.- و مراد باین دو کلمه نه آنست که: تا زکریا (ع) در تسبیح و نماز بهر دو طرف روز اختصار کند، بلکه دوام ذکر و عبادت خواهد، در همه اوقات شبانروز؛ باین سه روز مخصوص.

روى عن ابى الدرداء (رض) قال: «یا ایها الناس! اذکروا للَّه یذکرکم، ما من عبد یقول- لا اله الا اللَّه- الّا قال اللَّه تعالى- صدق عبدى لا اله إلّا انا وحدى. و ما من عبد یقول: الحمد للَّه، الّا قال اللَّه تعالى صدق عبدى، منّى بدأ الحمد و الىّ یعود و انا احقّ به. و ما من عبد یقول: اللَّه اکبر- الّا قال اللَّه تعالى صدق عبدى انا اکبر کل شى‏ء، و لا شى‏ء اکبر منى. و ما من عبد یقول- سبحان اللَّه و بحمده- الّا قال اللَّه تعالى صدق عبدى سبحانى و بحمدى، منى بدأ التسبیح و الىّ یعود. و هى لى خالصا. و ما من عبد یقول لا حول و لا قوّه الا باللَّه، الا قال اللَّه.- صدق عبدى، لا حول و لا قوه الّا بى. سل عبدى تؤت.»

روى‏ انّ یحیى بن زکریا (ع) مرّ على قبر دانیال النبى (ع) فسمعه، و هو فى القبر، یقول: «سبحان الّذى تعزّز بالقدره و البقاء، قهّر العباد بالموت و الفناء، قال فسمع ثم مضى.

فنادى به مناد من السماء: یا یحیى! انا الّذى تعززت بالقدره و قهّرت العباد بالموت، استغفرت له السماوات و الارض و من فیهنّ. و روى ان النبى (ص) قال: أ لا ادلّکم على کلمات هنّ افضل الکلام الّا القرآن؟ و هنّ من القرآن خفاف على اللسان، ثقال فى المیزان، یرضین الرحمن و یطردن الشیطان، سبحان اللَّه و الحمد للَّه و لا اله الّا اللَّه و اللَّه اکبر.

وعن ابى ذر قال: قال رسول اللَّه (ص): «على کلّ نفس کلّ یوم طلعت فیه الشمس صدقه منه على نفسه». قلت: یا رسول اللَّه! من این نتصدق و لیس لنا اموال؟ قال: «و ان من ابواب‏ الصدقه الصلاه و التکبیر و التحمید للَّه، و سبحان اللَّه، و لا اله الّا اللَّه، و اللَّه اکبر و استغفر اللَّه» قال: «و قبض علیهنّ ملک فجعلهنّ تحت جناحه و صعد بهنّ. فلا تمرّ على جمع من الملائکه الّا استغفروا لقائلهنّ حتّى تجی‏ء بها وجه الرحمن عزّ و جل.»

النوبه الثالثه

قوله عزّ و جلّ: إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ ما فِی بَطْنِی مُحَرَّراً- در ذوق ارباب معرفت محرّر آنست که در ازل آزال آزاد ابد شد. نه دنیا دامن او گرفت، نه عقبى او را فریفت؛ نه با شواهد و رسوم بماند، نه با پاداش درآویخت.

پیر طریقت گفت: «پاداش بر روى مهرتاش است! باز خواستن خود را از دوست، پرخاش است! همه یافتها دریافت آزادى لاش است!

آزاد شو از هر چه بکون اندر تا باشى یار غار آن دلبر!

نشان آزادى آنست که: از آن فرید عصر خویش بو بکر قحطبى حکایت کنند که:

او را پسرى بود سر به بى ‏رسمیها برآورده، و از شوخى و ناپاکى با جوانان فساق درآمیخته. یکى از پیران طریقت باین پسر برگذشت و وى با اقران خویش در مجلس ملاهى نشسته، و آن بى ‏رسمیها بر دست گرفته، و مردم از غیبت وى در دندنه‏اى افتاده، آن پیر را رحمت آمد بر بو بکر قحطبى که تا این مقاسات چون میکشد؟ و با این گفتگوى مردم در حق پسر وى، چون روزگار بسر مى ‏برد؟! هم چنان میرفت تا بر در قحطبى شد. او را بصفتى دید، از خود بیخود شده، و از آن قصه و آن احوال بى ‏خبر! لا بل که از خویش و بیگانه بى‏ خبر!- لا بل که از دنیا و دنیاویان بى‏ خبر! این شیخ از حال وى در تعجب شد، گفت: «فدیت من لا یؤثّر فیه الجبال الرّواسى»!

قحطبى بفراست بدانست که او تعجب میکند. گفت: «انّا قد حرّرنا عن رقّ الاشیاء فى الازل».

إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ‏ گفته‏ اند که: چون آن مخدّره مریم بنت عمران در وجود آمد، مادر وى دلتنگ شد و خجل گشت. گفت: من پنداشتم که این فرزند پسر خواهد بود و در راه خدا آزادش کردم، اکنون دختر آمد و دختر این معنى را چون شاید؟ از سر دلتنگى گفت: «رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُها أُنْثى‏»:، گفتند: این چه خطاب است که میکنى؟ خداى خود میداند و مى‏ بیند؟ گفت: آرى دانم که مى ‏داند، لکن تا مرهمى بر نهد! پس مرهم دل وى این بود که‏ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ‏- نظیر این آنست که: مصطفى (ص) را از کفار قریش و اعداء دین رنجها رسید و از کرد و گفت ایشان محنتها کشید، تا تسکین دل وى را این فرمان آمد که: وَ اصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ‏ سیّد (ص) بحکم فرمان صبر مى ‏کرد و در دل آن اندوه مى ‏داشت، چون تقاضایى از درون دل وى پدید آمدى که اگر نواختى بودى این رنج کشیدن بر شاهد آن نواخت آسان بودى.

ربّ العزّت تسکین و تسلیت وى را آیت فرستاد: وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّکَ یَضِیقُ صَدْرُکَ بِما یَقُولُونَ‏. ترا آن نواخت نه بس که ما در دل تو نظر میکنیم؟ و هر چه بر تو مى ‏رود مى ‏بینیم و مى ‏دانیم؟ مادر مریم را همچنین نواخت آمد که: وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ‏. ترا آن نه بس که ما میدانیم فرزند که نهادى و بآن که دختر بود خجل گشتى؟ آرى بمقصود آن زن تحریر دو چیز بود: یکى نواختى که از حق بوى رسید، دیگرى قبول آن فرزند. و هر دو مقصود در کنارش نهادند، پس او را چه زیان که دختر آمد! نواخت اینست که: وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ‏ و قبول اینست که: فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ‏. آن گه بقبول مجدد اقتصار نکرد که حسن فرا آن پیوست و گفت: بِقَبُولٍ حَسَنٍ‏. نیکوش قبول کرد که وى را بنعمت عصمت بپرورد، و به نبات نیکو برآورد، و بلباس طاعت بداشت، و بشریفترین بقعتها فروآورد، و پیغامبرى چون زکریا (ع) بر وى قیّم گماشت. این همچنانست که به داود (ع) وحى فرستاد:

«اذا رأیت لى طالبا فکن له خادما.»

و آن گه وى (مریم)را به زکریا (ع) باز نگذاشت که از غیب روزى او روان کرد، که رب العالمین گفت: کُلَّما دَخَلَ عَلَیْها زَکَرِیَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً- تا عالمیان بدانند که خداى تعالى دوستان خود را خود دارد، و ایشان را بکس بازنگذارد. این جا لطیفه‏ ایست یعنى که: تا خادمان که فقرا را خدمت میکنند، و توانگران که اولیاء را تعهد میکنند، بدانند که ایشان در رفق اولیاء و فقرااند، و اولیاء و فقراء در رفق و نواخت حق‏اند. و آنچه زکریا (ع) از مریم بپرسید: «أَنَّى لَکِ هذا»، از آن بود که ترسید اگر دیگرى بر زکریا (ع) سبق برد بتعهد وى، خود ندانسته بود و نشناخته، آن قربت و منزلت مریم بنزدیک خداوند عزّ و جلّ. از آنکه کودک بود نه سابقه طاعتى، نه وسیله عبادتى از وى دیده، و نه وقت آن دریافته. مریم بتأیید الهى و عنایت ازلى از عین توحید او را جواب داد و گفت: هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ‏، یعنى اللَّه روزى که دهد و نواخت که فرستد، نه بسابقه طاعت دهد، نه بوسیله عبادت؛ بلکه از نزدیک خود فرستد و بمشیت خویش دهد. نه ‏بینى که درین آیت روزى دادن در مشیّت خویش بست، نه در طاعت و عبادت بندگان؟ فقال تعالى: إِنَّ اللَّهَ یَرْزُقُ مَنْ یَشاءُ بِغَیْرِ حِسابٍ‏.

زکریا (ع) از آن پس چنان ادب گرفت که در محل طاعت و عبادت لا بلکه در مقام نبوت و رسالت استحقاق یک اجابت دعوت خود ندید. الّا از فضل محض و مشیت حق. و آن در قصه فرزند خواستن است. چون او را بشارت داد بفرزند، گفت: «أَنَّى یَکُونُ لِی غُلامٌ». یک قول آنست که «باى استحقاق منى تکون لى هذه الاجابه؟ لو لا مشیتک و فضلک؟».

یک قول دیگر آنست که: زکریا (ع) گفت خداوندا این فرزند هم ازین زن‏ باشد، که روزگارى به پیرى با من بسر آورد؛ یا از زن دیگر؟ جواب دادند او را که هم ازین زن باشد، از بهر آنکه چون با وحشت انفراد هر دو بهم بودندى، امروز که روز شادى و بشارت فرزند است، با دیگرى شرط نباشد. و درین اشارتى است، و در آن اشارت بشارتى. فرداى قیامت که رب العالمین تجلى کند و بندگان را بکرامت دیدار باز رساند، همین دیده باز دهد که امروز است، این دیده که امروز در راه خداى گریست و وحشت فراق کشید، هر آینه همان بعزّ وصال رسد و بتجلى ذو الجلال بر آساید.

قالَ رَبِّ اجْعَلْ لِی آیَهً زکریا (ع) نشان وجود فرزند خواست، او را گفتند:

نشان آنست که سه روز زبان تو از سخن با مردم باز برم، تا همه رازت با ما بود، و بر زبانت همه حدیث ما رود.- از روى اشارت میگوید: ترا فرزندى دهم که وى را از دنیا و خلائق باز برم، و روى دل وى فرا خود گردانم، تا قبله خود جز حضرت ما نداند و جز با حدیث ما نیارامد.

جز نام و خیال و عشقت اى جان جهان‏ بر لفظ و دل و دیده مرا نیست عیان‏

زکریا (ع) را بر خصوص همین فرمود: وَ اذْکُرْ رَبَّکَ کَثِیراً وَ سَبِّحْ بِالْعَشِیِّ وَ الْإِبْکارِ و مؤمنان را بر عموم همین فرمود: وَ اذْکُرُوا اللَّهَ کَثِیراً. میگوید:

خداى را یاد کنید، و در طاعت و خدمت وى روزگار سر آید، همه او را باشید و در همه حال و همه کار او را خوانید، و او را دانید. اگر آسائید، با ذکر و پیغام او آسائید؛ و گر نازید، بنام و نشان وى نازید:

در سراى مرا گه گهى تو حلقه بزن‏ صواب نیست که بیگانه‏وار برگذرى‏
و گر حدیث کنى، جز حدیث ما نکنى! و گر شراب خورى، جز بیاد ما نخورى!

وَ اذْکُرْ رَبَّکَ کَثِیراً- گفته‏ اند: که ذکر خدا را سه درجه است: اول ذکر ظاهر بزبان از ثنا و دعا، و هو قوله تعالى‏ وَ اذْکُرْ رَبَّکَ کَثِیراً. دیگر ذکر خفى بدل. و ذلک فى قوله تعالى‏ أَوْ أَشَدَّ ذِکْراً وقول النبى (ص) «خیر الذکر الخفى و خیر الرزق ما یکفى».

سدیگر ذکر حقیقى است، و آن شهود ذکر حق است ترا: و ذلک قوله: وَ اذْکُرْ رَبَّکَ إِذا نَسِیتَ‏- اى نسیت نفسک فى ذکرک، ثم نسیت ذکرک فى ذکرک، ثم نسیت فى ذکر الحقّ ایّاک کل ذکر.

پیر طریقت گفت: «الهى! چه باد کنم که خود همه یادم، من خرمن نشان خود فرا باد دادم. یاد کردن کسب است و فراموش نکردن زندگانى، زندگانى وراء دو گیتى است، و کسب چنانک دانى.- الهى! یک چندى بکسب یاد تو ورزیدم، باز یک چندى بیاد خود ترا نازیدم؛ دیده بر تو آمد، با نظاره پردازیدم؛ اکنون که یاد بشناختم خاموشى گزیدم؛ چون من کیست که این مرتبت را سزیدم؟ فریاد از یاد باندازه، و دیدار بهنگام، وز آشنایى بنشان، و دوستى به پیغام».

[۱] ( ۱) جفنه کاسه چوبى یا کاسه بزرگ

کشف الأسرار و عده الأبرار// ابو الفضل رشید الدین میبدى جلد ۲ 

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *