ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن فضل بن حسن طبرسی سوره الزمر 51 الی 55
[سوره الزمر (39): آيات 51 تا 55]
فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا وَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هؤُلاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا وَ ما هُمْ بِمُعْجِزِينَ (51)
أَ وَ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَ يَقْدِرُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (52)
قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (53)
وَ أَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ وَ أَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ (54)
وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ ما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً وَ أَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ (55)
ترجمه:
پس رسيد به ايشان زشتيهاى آن چه دست آوردند و آنان كه ستم كردند از ايشان زود باشد كه رسد بر ايشان زشتى هاى آن چه به دست آوردند و نيستند به عجز آرندگان. آيا ندانستند كه خدا فراخ گرداند روزى را براى هر كه خواهد و تنگ كند، همانا در اين است نشانه هايى براى قومى كه ايمان آرند.
بگو اى بندگان من كه بر جان خودتان اسراف كرديد نااميد نباشيد و از رحمت خدا، همانا خدا بيامرزد همه گناهان را، همانا اوست آمرزنده مهربان.
و باز گرديد به سوى پروردگار خويش و بر او تسليم شويد پيش از آن كه بيايد شما را عذاب، سپس يارى نشويد.
و پيروى كنيد به نيكو آن چه نازل شده است به سوى شما از پروردگارتان پيش از آن كه ناگهان بيايد بسوى شما عذاب و شما نميدانيد.
تفسير
سپس خداوند سبحان از حال كافران خبر مى دهد و مى گويد:
فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا (پس رسيد به ايشان زشتيهاى آن چه را بدست آوردند) يعنى رسيد بر ايشان عقاب زشتيهايشان، پس حذف مضاف در اينجا بخاطر دلالت كلام بر اين مفهوم است. و برخى گفته اند به اين خاطر (عقاب سيئات) گفته مى شود كه اين كلام با دو كلمه اش جفت و قرين است چه اين كه خدا مى گويد: (جَزاءُ سَيِّئَةٍ، سَيِّئَةٌ مِثْلُها)، «پاداش زشتى زشتى مانند آن است» وَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هؤُلاءِ (و كسانى كه ستم كردند از ايشان) يعنى از كافران قوم تو اى محمد (ص) سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا (مىرسد به ايشان زشتيهاى آن چه به دست آوردند) و نيز وَ ما هُمْ بِمُعْجِزِينَ (و نيستند به عجز آورندگان) يعنى آنان نمىتوانند از خداوند ربوده شوند، و يا اين كه آنها نمىتوانند خدا را عاجز كرده و از قدرت او خارج شوند.
أَ وَ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَ يَقْدِرُ (آيا نمىدانند كه خداوند فراخ مى كند روزى را به آن كه بخواهد و تنگ كند؟!) يعنى خداوند وسعت و گشايش مى دهد روزى را به آن كه بخواهد و تنگ مى كند روزى را به آن كه بخواهد به جهت آن چه از مصالح مردم مى داند.
إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ (همانا در اين است نشانهها) نشانههاى واضح و روشن لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (بر مردمى كه ايمان آرند) قبول و تصديق مىكنند توحيد خداوند را، چه اين كه از آن سود مى برند.
مغفرت كلى
قُلْ (بگو) اى محمد يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ (اى بندگان من كه بر خودتان اسراف كرديد) با مرتكب و آلوده شدن گناهان لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ (نااميد مشويد از مهر خداوند) يعنى مأيوس نشويد از آمرزش خداوند إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (همانا خداوند مى- آمرزد همه گناهان را كه اوست آمرزنده مهربان) از «ثوبان» غلام رسول خدا (ص) نقل شده كه گفت: دوست ندارم دنيا و آن چه در اوست به جاى اين آيه براى من باشد.
حضرت امير المؤمنين عليها السلام فرمود: در قرآن آيه اى گستردهتر از آيه (يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا …) نمى باشد.
در مصحف (عبد اللَّه) آيه ياد شده به اين صورت آمده (ان اللَّه يغفر الذنوب جميعا لمن يشاء)، «خداوند مى آمرزد همه گناهان را بر آن كه بخواهد.» برخى گفته اند اين آيه درباره «وحشى» كشنده و قاتل «حمزه» نازل شده آن هنگام كه خواست مسلمان شود ولى ترسيد توبه او قبول نشود و چون اين آيه نازل شد اسلام آورد و مسلمان شد.
به رسول خدا (ص) گفته شد، آيا اين آيه مخصوص (وحشى) است يا شامل همه مسلمانان مى باشد؟ حضرت فرمود: بلكه براى همه مسلمانان است.
اين آيه درست نميباشد كه درباره «وحشى» نازل شده باشد زيرا نزول اين آيه در مكه بوده و وحشى پس از ساليان دراز اسلام آورده است ولى در پاسخ بايد گفت ممكن است اين آيه بر او خوانده شده و باعث اسلام او گشته است، پس اين آيه به عموم خود حمل مى شود، و خداوند ناچار همه گناهان را بر توبه كننده مى آمرزد، پس موحد يعنى اهل توحيد اگر قبل از توبه كردن بميرد در مشيت خداوند است اگر بخواهد بر اساس عدالت خود عذاب ميكند و اگر بخواهد بر اساس فضل و رحمت خود مى آمرزد، چنان كه خدا فرمايد: (وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ)، «مى آمرزد خداوند بغير از شرك از هر كه بخواهد» سپس خداوند بندگان خود را بسوى توبه دعوت مى كند و ايشان را امر مى كند كه بسوى خدا بازگردند و مى فرمايد:
وَ أَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ (و برگرديد به سوى پروردگارتان) يعنى بازگرديد از شرك و گناهان بسوى خداوند و توحيد كنيد او را وَ أَسْلِمُوا لَهُ (و تسليم شويد مر او را) يعنى سر فرود آوريد به اطاعت او در آن چه شما را امر مى كند، و گفته شده معنى اين است، قرار دهيد خودتان را خالص براى خداوند، خداوند با اين آيه مردم را سوق به سوى توبه مى دهد تا انسان به گناه آلوده نشده و توبه را به اميد آيه سابق ترك نكند مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ (پيش از آن كه بيايد بسوى شما عذاب سپس يارى نمى شويد) موقعى كه عذاب بشما نازل شود.
وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ ما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ (و تابع شويد به بهتر آن چه نازل شده است بسوى شما از پروردگارتان) يعنى از حلال و حرام و امر و نهى و و وعده و وعيد پس كسى كه انجام دهد آن چه امر شده و ترك كند آن چه نهى شده،پس حقيقتا تابع نيكوتر شده است، اين سخن از «ابن عباس» نقل شده است.
و گفته شده كه اراده شده از نيكوتر و احسن، ناسخ بغير از منسوخ و اين از «جبائى» است.
«على بن عيسى» گويد: اين گفتار، نادرست است زيرا به منسوخ عمل نمىشود تا حسن و نيكو باشد و ناسخ احسن و نيكوتر، پس منسوخ قبيح است و ناسخ نمى تواند نيكوتر و احسن از قبيح و زشت باشد، و از اين سخن به اين نحو جواب داده شده كه منسوخ جايز است كه حسن و نيكو باشد مگر اين كه عمل كردن به ناسخ اصلح و احسن مى باشد.
مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً (پيش از آن كه بيايد بسوى شما عذاب ناگهانى) يعنى ناگهان در وقتى كه متوقع و منتظر نبوديد وَ أَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ (و شما نمى دانيد) يعنى نمىدانيد كه عذاب چه وقتى بر شما نازل مى شود.
ترجمه تفسير مجمع البيان، ج21