كشف الأسرار و عدة الأبرار رشيد الدين ميبدى سوره یونس آیه 5۷ – 70

۶- النوبة الاولى‏

(۱۰/ ۷۰- ۵۷)

قوله تعالى: يا أَيُّهَا النَّاسُ‏ اى مردمان‏ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ‏ آمد بشما پندى از خداوند شما وَ شِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ و شفا و آسانى آن را كه‏ در دلها بود [از تنگى و شك‏] وَ هُدىً وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ‏ (۵۷) و راه نمونى و مهربانى گرويدگان را.

قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ‏ گوى بفضل خداى و رحمت او فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا بآن شاد باشيد و خرّم‏ هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ‏ (۵۸) فضل خداى به است از آنچه شما گرد ميكنيد در دنيا.

قُلْ أَ رَأَيْتُمْ‏ گوى چه بينيد ما أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ‏ آنچه اللَّه شما را فرستاد از آسمان از روزى‏ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَ حَلالًا شما فرا ايستاديد و از آن بخويشتن حرام ساختيد و حلال ساختيد قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ‏ گوى اللَّه شما را دستورى داد أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ‏ (۵۹) يا بر اللَّه دروغ مى ‏سازيد.

وَ ما ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ‏ چه مى ‏پندارند ايشان كه بر خداى مى ‏دروغ سازند يَوْمَ الْقِيامَةِ [چه پندارند كه چه بينند از پاداش‏] روز رستاخيز.إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ‏ اللَّه با فضل است بر مردمان [در فرا ذاشت ايشان در مهلت دادن درين جهان‏] وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ‏ (۶۰) لكن بيشتر ايشان از اللَّه بآزادى نه اند نه با او آشنااند.

وَ ما تَكُونُ فِي شَأْنٍ‏ در هيچ كار نباشى تو وَ ما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ‏ و ازين قرآن هيچ چيز نخوانى‏ وَ لا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ‏ و هيچ كار نكنيد إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً مگر ما بر شما گواه باشيم [و بشما دانا] إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ‏ آن گه كه مى ‏باشيد در كار و ميرويد در آن‏ وَ ما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ‏ و دور نيست و غائب از خداوند تو [و نه پوشيده و برو] مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ هم سنگ يك ذره‏ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ نه در زمين و نه در آسمان‏ وَ لا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَ لا أَكْبَرَ و نه كم از ذره‏ اى و نه مه از آن‏ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ‏ (۶۱) مگر كه در نوشته‏ ايست پيداى، روشن درست.

أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ‏ آگاه بيد كه اولياى خدا آنند كه باو گروند لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ‏ (۶۲) ور ايشان فردا(آخرت)نه بيم است و نه اندوهگن باشند.

الَّذِينَ آمَنُوا ايشان كه باو بگرويدند وَ كانُوا يَتَّقُونَ‏ (۶۳) و آزرم ميداشتند و پرهيزگار بودند.

لَهُمُ الْبُشْرى‏ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ فِي الْآخِرَةِ ايشان را بشارت است درين جهان و در آن جهان‏ لا تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ‏ بدل كردن‏ نيست سخنان خداى را و وعدهاى او را ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ‏ (۶۴) آنست پيروزى بزرگوار.

وَ لا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ‏ اندوهگن مكناد ترا سخن ايشان‏ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً خدايى اللَّه راست بهمگى و توانايى در همه كار و توانستن با همه كس‏ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ‏ (۶۵) او شنواست دانا.

أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ‏ آگاه بيد كه اللَّه راست هر چه در آسمان و زمين چيز و كس است‏ وَ ما يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكاءَ بچه چيزى مى‏ پى‏برند ايشان كه جز از اللَّه‏ انبازان مى‏ خوانند إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَ‏ بر چه اعتماد ميكنند جز از پندار كه پى مى ‏برند وَ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ‏ (۶۶) و جز از دروغ روشن كه ميگويند.

هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ‏ اوست كه شما را شب آفريد لِتَسْكُنُوا فِيهِ‏ تا درو بياراميد وَ النَّهارَ مُبْصِراً و روز روشن آفريد تا درو بينند إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ‏ در آن نشانهاى روشن است توانايى و دانايى اللَّه را لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ‏ (۶۷) ايشان را كه بشنوند.

قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً گفتند: كه اللَّه فرزند گرفت‏ سُبْحانَهُ‏ پاكى و بى عيبى و بى‏فرزندى اللَّه راست‏ هُوَ الْغَنِيُ‏ او [از اولاد] بى ‏نياز است و پاك است‏ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ‏ او راست هر چه در «هفت» آسمان و «هفت» زمين است‏ إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا نيست بنزديك شما اين سخن را هيچ عذر و هيچ حجت‏ أَ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ‏ (۶۸) بر خداى چيزى مى‏ گوييد كه آن را ندانيد.

قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ‏ بگوى ايشان كه بر خداى دروغ مى‏ سازند لا يُفْلِحُونَ‏ (۶۹) نيك نيابند.

مَتاعٌ فِي الدُّنْيا يك چند ايشان را درين جهان فرا دارند ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ‏ و آن گه بازگشت ايشان با ما ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدِيدَ و آن گه بچشانيم ايشان را عذاب سخت‏ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ‏ (۷۰) بآنچه حق فرا مى ‏پوشيدند و كافر مى ‏شدند.

النوبة الثانية

قوله تعالى: يا أَيُّهَا النَّاسُ‏ و اين ناس مشركان قريش‏اند و موعظة و شفاء و هدى و رحمة همه صفات قرآن‏اند موعظة خواند زيرا كه در آن هم وعظ است و هم زجر، مطيع بوى پند پذيرد و در طاعت بيفزايد عاصى پند گيرد و از معصيت باز ايستد، شفا خواند زيرا كه درد جهل را دارو است، و بيمارى شك را درمان. هُدىً وَ رَحْمَةٌ خواند بيگانه را بر راه ميخواند و آشنا را بر صواب ميراند، هدايت را سبب است و نجات را وسيلت، رحمت مؤمنان است و تذكره خايفان، و تبصره دوستان و قيل: وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ‏ اى- نعمة من اللَّه لاصحاب محمد ص.

قُلْ‏ يا محمد للمؤمنين‏ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا ميگويد:

بفضل خدا و رحمت او شاد باشيد اين «باء» بفضل اللَّه، خود تمام است بمعنى. و اين «باء» بذلك بدل است از آن در آورد كه سخن متطاول گشت‏ هُوَ خَيْرٌ يعنى- فضل اللَّه خير، فضل و رحمت ياد كرد و آن گه جواب سخن با فضل برد تنها و اين در عربيّت مشهور است و در قرآن اين را نظائر است‏ فَلْيَفْرَحُوا بياء تجمعون بتا قرائت ابو جعفر است و شامى. و المعنى فليفرح المؤمنون بذلك فهو خير ممّا تجمعونه ايّها المخاطبون فلتفرحوا، و تجمعون بتاء مخاطبه قرائت يعقوب است بروايت رويس يعنى فلتفرحوا يا معشر المؤمنين هو خير ممّا تجمعون من الاموال لانّ منافع القرآن و الايمان تبقى لصاحبه و منافع الاموال تفنى و تورث صاحبها الندامة فى العقبى. امّا تفسير فضل و رحمت آنست كه مصطفى ص گفت: قال بفضل اللَّه يعنى- القرآن و برحمته ان جعلكم من اهله.

ابن عباس گفت: فضل اللَّه، الايمان و رحمته القرآن. ابن عمر گفت: فضل اللَّه، الايمان و رحمته تزيينه فى القلب، يقول اللَّه تعالى: وَ زَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ‏ سهل بن عبد اللَّه گفت:

فضل اللَّه، الاسلام و رحمته السّنّة. و قيل: فضل اللَّه، النّعم الظّاهرة و رحمته النّعم الباطنة.

يقول اللَّه تعالى: وَ أَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً و قيل: فضله‏ إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى‏ و رحمته‏ أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ‏ و قيل: فضل اللَّه القرآن لانّ اللَّه تعالى سمّى القرآن عظيما و سمّى فضله عظيما، فقال تعالى: وَ لَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَ الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ‏ و قال: تعالى‏ وَ كانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً فكانّه قال: وَ كانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً ان آتاك القرآن العظيم، و رحمته محمد ص قال تعالى:

وَ ما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ‏ و قال النبى ص: «انّما انا رحمة مهداة»

و قيل: فضل اللَّه قوله‏ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ‏ و رحمته‏ كَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ و قيل:

فضله، اظهار الجميل. و رحمته، ستر القبيح. و فى الدّعاء يا من اظهر الجميل و ستر على القبيح‏

ذو النون: گفت رحمت عام است كه گفت: رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْ‏ءٍ و فضل خاصّ است كه گفت: وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيراً و امّت محمد را در اين آيت شرفى است تمام كه ايشان را در مرتبت فضل برابر پيغامبر نهاد، فقال تعالى للنبى: وَ كانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً و قال لامّته: وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيراً.

قوله: قُلْ أَ رَأَيْتُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ‏ اين خطاب با قريش است كه ايشان چيزهايى حرام كردند بخويشتن چون: بحيره و سائبه و وصيله و حامى و چيزهايى حجر كردند از انعام و حرث بخويشتن و ماههايى حرام كردند بخويشتن به نسيئى و همچنين چيزهايى حلال كردند بخويشتن از حرام چون خون و مردار، و ذلك قوله: وَ إِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكاءُ و حلال گرفتن شعائر و هدى و آنچه در آن آيت است كه‏ لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللَّهِ‏ و مردان از زنان ميراث بردن، و ذلك قوله: لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً اينست تحريم و تحليل قريش كه ربّ العالمين ميگويد: أَ رَأَيْتُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ‏ يعنى من تحليل‏ رِزْقٍ‏ لكم‏ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَ حَلالًا قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ‏ فى هذا التّحريم و التّحليل‏ أَمْ عَلَى اللَّهِ‏ يعنى- بل على اللَّه‏ تَفْتَرُونَ‏ و هو قولهم: وَ اللَّهُ أَمَرَنا بِها معنى آنست كه اللَّه شما را دستورى داد در تحريم و تحليل، نداد دستورى بلكه بر اللَّه شما دروغ سازيد همانست كه جايى ديگر گفت: آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ‏ قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ‏ وَ لا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هذا حَلالٌ وَ هذا حَرامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ‏ و شرح وجوه اين در سورة المائدة و الانعام مفصل است.

وَ ما ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيامَةِ اى- ما ظنّهم ذلك اليوم باللّه و قد افتروا على اللَّه، يعنى أ يحسبون انّ اللَّه لا يؤاخذهم به و لا يعاقبهم عليه؟ كلا إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ‏ بتاخير العذاب و بما انزل من الرّزق و وسّع على العباد وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ‏ اللَّه على نعمه.

وَ ما تَكُونُ‏ يا محمد فِي شَأْنٍ‏ اى- امر من امورك، و جمعه شئون تقول العرب ما شانت شانه، اى- ما عملت عمله. و شان الرّأس الخطوط الّتى تكون فى الهامة.

واحدها، شان و معناه اى- وقت تكون فى شأن من عبادة وَ ما تَتْلُوا مِنْهُ‏ اى- من اللَّه من قرآن انزله عليك‏ وَ لا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ‏ تلاوت قرآن و عمل بندگان از هم جدا كرد اين دليل است كه قرائت قرآن بلفظ خواننده نه مخلوق است و نه در شمار اعمال وى است بخلاف قول لفظيان و جهميان، احمد حنبل گفت: اللفظيّة شر من الجهميّة لانّ قولهم و كفرهم اغمض. و از احمد حنبل پرسيدند از قومى كه گويند الحمد للَّه چون بقصد قرآن خواندن گويى نه مخلوق است و چون بقصد شكر نعمت گويى مخلوق است. احمد خشم گرفت و دست برسائل افشاند، گفت: اين سخن دروغ است و باطل.

ما كان غير مخلوق فهو على الالسن غير مخلوق و ما كان مخلوقا فهو على الالسن مخلوق.

و قال ابو سعيد يحيى بن منصور من اشار الى لفظ او تحريك لسان او استماع آذان او كتابة او تحريك اصابع او حفظ بالقرآن انّ شيئا منها مخلوق فهو كافر. و هذا قول احمد بن حنبل لانّ ما يحصل ملفوظا بلفظ مخلوق او يحصل مكتوبا بكتابة مخلوقة فانّه مخلوق‏ وَ لا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً نشاهد ما تعملون.

إِذْ تُفِيضُونَ‏ اى- تاخذون و تدخلون فى ذلك العمل. اين خطاب با مصطفى است و امّت وى، و افاضت هموار رفتن بود در كار. ميگويد: شما هيچ كار نكنيد و در هيچ كار نرويد كه نه ما بشما داناايم و آگاه و مى ‏بينيم شما را در آن كار آن گه كه در آن ميرويد و ميكنيد وَ ما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ‏ قرائت كسايى يعزب بكسر زاء است و هما لغتان كقوله يعكفون و يعكفون و يعرشون و يعرشون و العزبة و العزوبة بعد الانسان عن التزوج، و العذاب البعيد، يقال رجل عزب و امراة عزبة مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ من صلت است و معناه لا يعزب اى- لا يغيب و لا يبعد عن ربّك مثقال ذرّة اى وزن ذرة و انّما قال للوزن مثقالا لانّ الشي‏ء لا يوزن حتّى يكون له ثقل و ذرّة النّملة الحمراء الصّغيرة ضربها اللَّه مثلا بصغر جرمها و خفّة وزنها فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ در قرآن ارض بهفت وجه آيد يكى آنست كه زمين بهشت خواهد و ذلك فى قوله‏ وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ همانست كه در سورة الانبياء گفت: أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ‏ يعنى ارض الجنّة. وجه دوّم ارض شام است، زمين مقدّسه و هو قوله: يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ‏ همانست كه جايى ديگر گفت‏ وَ نَجَّيْناهُ وَ لُوطاً إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها يعنى الارض المقدّسة. وجه سيوم ارض مدينه است و ذلك فى العنكبوت‏ يا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ يعنى ارض المدينة يأمرهم بالهجرة اليها، همانست كه در سورة النساء گفت: أَ لَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً و در بنى اسرائيل گفت: وَ إِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ‏ و قال فى النساء يَجِدْ فِي الْأَرْضِ‏ يعنى- ارض المدينة مُراغَماً كَثِيراً وَ سَعَةً چهارم زمين مكه است و ذلك فى قوله‏ أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها و در سورة الانبياء گفت: نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها أَ فَهُمُ الْغالِبُونَ‏ و در سورة النساء گفت: كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ‏ يعنى ارض مكة.

پنجم زمين مصر است چنان كه گفت: اجْعَلْنِي عَلى‏ خَزائِنِ الْأَرْضِ‏ اى- على خراج ارض مصر. و قال‏ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ‏ و قال تعالى: فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ‏ و قال: إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِي الْأَرْضِ‏ وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ‏ إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ‏ يا قَوْمِ لَكُمُ الْمُلْكُ الْيَوْمَ ظاهِرِينَ فِي الْأَرْضِ‏ وَ يَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ‏ أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الْأَرْضِ الْفَسادَ مراد باين همه زمين مصر است. ششم زمين اسلام است چنان كه گفت: أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ‏ يعنى ارض العرب ارض الاسلام همانست كه گفت: إِنَّ يَأْجُوجَ وَ مَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ‏ يعنى ارض العرب و هى ارض الاسلام: وجه هفتم ارض الاسلام يعنى جميع الارضين همه زمينها در تحت آن شود كقوله تعالى: وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها يعنى جميع الارضين و كذلك قوله: وَ لَوْ أَنَّ ما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ‏ و كذلك قوله: فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ و نظائر اين فراوان است‏ وَ لا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَ لا أَكْبَرَ حمزه و يعقوب اصغر و اكبر هر دو را برفع خوانند باقى بنصب خوانند، من رفع فالمعنى‏ ما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ … وَ لا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَ لا أَكْبَرَ و من نصب فالمعنى، ما يعزب عن ربّك من مثقال ذرة و لا اصغر من ذلك و لا اكبر و الموضع موضع خفض الّا انّه فتح لانّه لا ينصرف‏ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ‏ و هو اللّوح المحفوظ.

أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ‏ اولياء جمع ولىّ است و ولىّ بر وزن فعيل است مبالغة من الفاعل و هو من توالت طاعاته من غير ان يتخلّلها عصيان، و روا باشد كه فعيل بمعنى مفعول بود همچون جريح و قتيل، فيكون الولىّ من يتوالى عليه احسان اللَّه و افضاله، و قد يكون بمعنى كونه محفوظا فى عامّة احواله من الزّلّات و كما انّ النّبي لا يكون الّا معصوما فالولىّ لا يكون الّا محفوظا، و الفرق بين المعصوم و المحفوظ انّ المعصوم لا يلمّ بذنب البتّة و المحفوظ قد يحصل منه هنات و قد يكون له فى الندرة زلات و لكن لا يكون له اصرار اولئك الذين يتوبون من قريب 

 عن سعيد بن جبير قال‏ سئل رسول اللَّه ص: من اولياء اللَّه؟ قال: هم الذين اذا رأوا ذكر اللَّه‏

و قال النّبي ص‏ قال اللَّه تعالى:ان اوليائى الذين يذكرون بذكرى و اذكر بذكرهم‏

وعن عمر الخطاب قال قال:

رسول اللَّه ص: «انّ من عباد الل‏ه لاناسا ما هم بانبياء و لا شهداء يغبطهم الانبياء و الشهداء يوم القيمة بمكانهم من اللَّه. فقال: رجل من هم يا رسول اللَّه و ما اعمالهم لعلّنا نحبهم بذلك؟

قال: رجال يتحابون بروح اللَّه من غير ارحام بينهم و لا اموال يتعاطونها بينهم فو اللَّه انّ وجوههم نور و انّهم لعلى منابر من نور لا يخافون اذا خاف النّاس و لا يحزنون اذا حزنوا. ثمّ قرأ أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ‏

وعن ابى ادريس الخولانى عن ابى الدرداء قال سمعت رسول اللَّه ص يقول: قال اللَّه عز و جل حقت محبتى للمتحابين فى، و حقت محبتى للمتزاورين فى، و حقت محبتى للمتجالسين فى، الذين يعمرون مساجدى بذكرى و يعلمون الناس الخير و يدعونهم الى طاعتى اولئك اوليائى الذين اظلهم فى ظل عرشى و اسكنهم فى جوارى و او منهم من عذابى و ادخلهم الجنة قبل الناس بخمس مائة عام يتنعمون فيها و هم فيها خالدون. ثم قرأ نبى اللَّه ص «أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ‏

و قال امير المؤمنين ع‏ «اولياء اللَّه قوم صفر الوجوه‏ من السّهر، عمش العيون من العبر، خمص البطون من الخوى، يبس الشّفاه من الدّوى.

قوله: الَّذِينَ آمَنُوا وَ كانُوا يَتَّقُونَ‏ خواهى در آيت اوّل پيوند، و معنى آنست كه اولياء خدا ايشان‏اند كه ايمان آوردند و پرهيزكاران‏اند و باين معنى يتّقون وقف است و سخن تمام شد، و اگر خواهى بر يحزنون سخن بريده كن وانگه‏ الَّذِينَ آمَنُوا ابتدا كن‏ لَهُمُ الْبُشْرى‏ خبر ابتدا بود.

لَهُمُ الْبُشْرى‏ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ فِي الْآخِرَةِ ميگويد: مؤمنانرا بشارت است در اين جهان و در آن جهان، درين جهان خواب نيكو است كه خود را بينند يا ايشان را بينند، و در آن جهان بهشت. هكذا

روى عن النّبي ص فيما روى عن ابى الدرداء قال: سألت رسول اللَّه ص عن قول اللَّه تعالى‏ لَهُمُ الْبُشْرى‏ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ فِي الْآخِرَةِ قال هذه البشرى فى الآخرة قد عرفناها، فما البشرى فى الحياة الدّنيا؟ قال: الرّؤيا الصّالحة يراها الرّجل او ترى له. و فى الآخرة الجنّة.

و فى رواية عبادة قال: سالت عنها رسول اللَّه فقال:

هى الرّؤيا الصّالحة يراها المؤمن لنفسه او ترى له و هو كلام يكلّم به ربك عبده فى المنام.

و عن عائشة انّ النّبي ص قال: لا يبقى بعدى من النّبوة شى‏ء الّا المبشرات. قالوا: يا رسول اللَّه و ما المبشرات؟ قال: الرّؤيا الصّالحة يراها الرّجل او ترى له.

و عن ابى قتادة الانصارى عن رسول اللَّه قال: الرّؤيا الصّالحة من اللَّه و الرّؤيا السّوء من الشّيطان، فمن راى رؤيا يكرهها فلينفث عن يساره ثلثا و ليتعوذ باللّه من الشّيطان الرّجيم، فانها لا تضرّه و لا يخبرها احدا و ان راى رؤيا حسنة فليستبشر بها و لا يخبرها الّا من يحبّه»

و قال النّبي ص: الرّؤيا ثلث الرّؤيا الصّالحة بشرى من اللَّه و رؤيا اخرى من الشّيطان و رؤيا من حديث النّفس»

و قال: اصدقكم رؤيا اصدقكم حديثا و رؤيا المؤمن جزء من ستّة و اربعين جزء من النّبوّة»

اين خبر را دو معنى گفته‏ اند يكى آنست كه مصطفى را چهل و شش معجزه بود و خوابهاى او يكى از آن جمله بود كه وى هر چه در خواب ديد در بيدارى ديد و لذلك قال تعالى: لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِ‏ معنى ديگر گفته ‏اند كه مصطفى ص چهل ساله بود كه وحى آمد بوى و پيش از آمدن جبرئيل شش ماه در خواب وحى بوى مى ‏آمد و مدّت نبوت و وحى بيست و سه سال بود و بيست و سه سال بتفصيل چهل و شش بار شش ماه بود، پس درست شد كه اين شش ماه كه وحى بوى اندر خواب بود جز وى است از چهل و شش جزو از مدّت نبوّت و وحى بدو ص. قال: عطاء لَهُمُ الْبُشْرى‏ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا يعنى عند الموت تاتيهم الملائكة بالرّحمة و البشارة من اللَّه و تاتى اعداء اللَّه بالغلظة و الفظاظة و فى الآخرة عند خروج نفس المؤمن يعرج بها الى اللَّه كما تزفّ العروس يبشّر برضوان من اللَّه، قال اللَّه تعالى‏ الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ‏ الآية. قال ابن كيسان هى ما بشّرهم اللَّه فى الدّنيا بالكتاب و الرّسول انّهم اولياء اللَّه و يبشّرهم فى قبورهم و فى كتبهم الّتى فيها اعمالهم بالجنّة، و يحكى عن ابى بكر محمد بن عبد اللَّه الجوزقى يقول رأيت ابا احمد الحافظ فى المنام راكبا برذونا و عليه طيلسان و عمامة فسلّمت عليه فقلت ايها الحاكم نحن لا بانزال نذكرك و نذكر محاسنك فعطف علىّ و قال لى و نحن لا بانزال نذكرك و نذكر محاسنك. قال اللَّه تعالى‏ لَهُمُ الْبُشْرى‏ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ فِي الْآخِرَةِ الثناء الحسن الثّناء الحسن و اشار بيده. 

فى الخبر الصّحيح‏ قال: ابو ذر يا رسول اللَّه الرّجل يعمل لنفسه و يحبّه النّاس. قال: تلك عاجل بشرى المؤمن.

لا تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ‏ اى- لا تغيير لقوله و لا خلف لوعده‏ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ‏ وَ لا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ‏ سخن اينجا تمام شد و اختصارى است اينجا عظيم ميگويد:

اندوهگن مكناد ترا سخن ايشان كه از دشمنان خدا سخنان زشت نابكار منكر فراوان بود اگر ايشان ترا دروغ زن دارند و بيم دهند اندوهگن مشو إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً اى- انّ الغلبة للَّه و هو ناصرك و ناصرك دينك، عزّت و قوّت و غلبه همه خداى را است آن را عزيز كند و نصرت دهد كه خود خواهد، جايى ديگر گفت: مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعاً هر كه عزّت ميجويد تا از اللَّه جويد كه عزّت همه او راست و آنجا كه گفت: وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ‏ يعنى- ان العزّ الّذي للرّسول و للمؤمنين فهو للَّه تعالى ملكا و خلقا و عزّة سبحانه له و صفا فاذا العزّ كلّه للَّه عزّ و جلّ و لا منافاة بين الآيتين.

أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ‏ يفعل فيهم و بهم ما يشاء وَ ما يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكاءَ اين ما استفهام است از روى تعجب و انكار ميگويد:

ما ذا يعمل الذين يعبدون غير اللَّه چه مى ‏پندارند اينان و چه بدست دارند. يعنى- انّهم‏ ليسوا فى شى‏ء و لا يصنعون شيئا كقوله تعالى: إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَ قَوْمِهِ ما ذا تَعْبُدُونَ‏ آن گه گفت: إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَ‏ اى- ما يتّبعون الّا ظنّهم انّها تشفع لهم و تقرّبهم الى اللَّه زلفى‏ وَ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ‏ يقولون ما لا يكون، التخرص الافتراء و الخرّاص المفترى، هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا اى- لتهدؤا و تستريحوا فِيهِ‏ وَ النَّهارَ مُبْصِراً هذا كقولهم ليل فلان نائم و اللّيل لا ينام و انّما ينام فيه يعنى- انّ النّهار يبصر فيه و المعنى جعل النّهار مضيئا لتهتدوا به فى حوائجكم و تنقلبوا فيه لمعاشكم، همانست كه جايى ديگر گفت: وَ جَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً اى- مبصرا فيه‏ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ‏ سماع اعتبار و موعظة.

قالُوا يعنى- المشركين من اهل مكة اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً هو قولهم الملائكة بنات اللَّه‏ سُبْحانَهُ‏ تنزيها له عمّا قالوه‏ هُوَ الْغَنِيُ‏ ان تكون له زوجة او ولد لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ‏ ملكا و خلقا إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا من صلة است، اى- ما عندكم فى كتاب اللَّه حجة و حقّ بهذا أَ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ‏.

قُلْ إِنَّ الَّذِينَ‏ يعنى اهل مكه‏ يَفْتَرُونَ‏ يختلقون‏ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ‏ هذا وقف التّمام اى- لا ينجون و لا يفوزون و لا يأمنون‏ مَتاعٌ‏ اى- لهم متاع‏ فِي الدُّنْيا يتمتّعون به و بلاغ ينتفعون به الى وقت انقضاء آجالهم، متاع درين آيت بمعنى بلاغ است چنان كه در سورة البقره گفت: وَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلى‏ حِينٍ‏ اى- بلاغ الى منتهى آجالكم و در سورة الانبياء مشركان عرب را گفت:

فِتْنَةٌ لَكُمْ وَ مَتاعٌ إِلى‏ حِينٍ‏ يعنى- و بلاغ الى منتهى آجالكم‏ ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ‏ اى- منقلبهم فى الآخرة ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدِيدَ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ‏.

النوبة الثالثة

قوله تعالى و تقدس: يا أَيُّهَا النَّاسُ‏ خداوند بزرگوار، جبّار كردگار، ميگويد:

جلّ جلاله اى مردمان نداى عامّ است واهمگان ميگويد، تا خود كه نيوشد، خطاب جامع است تا كه پذيرد، همه را ميخواند تا كرا خواهد، نداى عامّ است و بار دادن‏ خاصّ دعوت عامّ است و هدايت خاص فرمان عامّ است و توفيق خاصّ اعلام عامّ است و قبول خاصّ، نه هر كرا خواند او را خواهد نبينى كه آنجا گفت: وَ اللَّهُ يَدْعُوا إِلى‏ دارِ السَّلامِ وَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى‏ صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ‏ ناخواسته را خواند حجّت را، و خواسته را خواند قربت را، ظاهر ندا يكى و باطن ندا مختلف.

يا أَيُّهَا النَّاسُ‏ اى مردمان‏ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ‏ آنك آمد بشما موعظتى از خداوند شما يعنى قرآن كه يادگار مؤمنان است، جايى ديگر گفت:

وَ ذِكْرى‏ لِلْمُؤْمِنِينَ‏ يادگار مؤمنان است و مونس عارفان، و سلوة محبان و آسايش مشتاقان‏ وَ شِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ شفاى بيمار دلان، و آسايش اندوهگنان، جايى ديگر گفت: وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ قرآن شفاء دردها است، و داروى علّتها و شستن غمها و چراغ دلها، چراغ توحيد است كه از دلهاى كافران تاريكى كفر ببرد، چراغ اخلاص است كه از دلهاى منافقان تاريكى شك ببرد، چراغ ارشاد است كه از دلهاى مبتدعان تاريكى حيرت ببرد، چراغ هدى است كه از دلهاى متحيّران تاريكى جهل ببرد، چراغ رضا است كه از دلهاى بخيلان تاريكى شح ببرد، چراغ عنايت است كه از دلهاى متعلّقان تاريكى اسباب ببرد.

وَ شِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ شفا در قرآن بر سه وجه است: شفاى عامّ است، و شفاى خاص، و شفاى خاص الخاص، شفاى عامّ آنست كه گفت: فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ‏ و شفاى خاص آنست كه گفت: ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ‏ وَ شِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ و شفاى خاصّ الخاص‏ وَ إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ‏ شفاى عامّ نعمت اوست، شفاى خاصّ كلام اوست، شفاى خاصّ الخاصّ خود اوست، و گفته ‏اند: درين آيت قرآن را چهار صفت گفت:

موعظت و شفاء و هدى و رحمت، موعظت عوام راست، شفا خواص راست، هدى خاصّ الخاص راست، رحمت همگنان راست، فبرحمته و صلوا الى ذلك. و بدان كه شفاى هر كس بر اندازه درد اوست، شفاى گنهكاران در رحمت اوست، شفاى مطيعان بيافت نعمت اوست، شفاى عارفان بزيادت قربت اوست، شفاى واجدان در شهود حقيقت اوست، شفاى محبّان در قرب و مناجات اوست.

قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ‏ يا محمد مؤمنان را بشارت ده ايشان را بگو بفضل و رحمت من شاد باشيد، بايمان و قرآن و اسلام و محمد شما را گرامى كردم بنازيد، بياد من انس گيريد، بر وعد من چشم داريد، بر درگاه من خوى كنيد، با ذكر من آرام گيريد، عهد من بجان پذيريد، بمهر من بنازيد، عبدى شاد آنست كه شاد است بمن، شادى نيست مگر شادى بمن، شاد مبادا كه نه شاد است بمن، بنده را دو شادى از من، امروز شاد بمن، و فردا شاد با من.

روى ما شاد است تا تو حاضرى با روى تو		جان ما خوش باد چون غائب شوى با ياد تو

و قيل فضل اللَّه و رحمته الّذى لك منه فى سابق القسمة خَيْرٌ مِمَّا تكلّفته من صنوف الطّاعة و انواع الخدمة. از روى اشارت ميگويد: بنده من بر فضل و رحمت من اعتماد كن نه بر طاعت و خدمت خويش، كه اعتماد نه جز بر فضل من، و آسايش نه جز با رحمت من، هر كس را مايه ‏اى و مايه مؤمنان فضل من، هر كس را خزينه ‏اى و خزينه درويشان رحمت من، هر كس را تكيه‏گاهى و تكيه‏گاه عارفان سبق من، هر كس را گنجى و گنج متوكّلان ضمان من، هر كس را عيشى و عيش ذاكران بياد من، هر كس را امّيدى و امّيد دوستان بديدار من.

در بنى اسرائيل زاهدى بود هفتاد سال در صومعه نشسته، و خداى را عبادت كرده، بعد از هفتاد سال به پيغامبر آن روزگار وحى آمد كه زاهد را گوى نيكو روزگار بسر آوردى و عمر گذاشتى در عبادت من، وعده دادم ترا كه بفضل و رحمت خويش بيامرزم ترا. زاهد گفت: مرا بفضل خويش ببهشت ميرساند، پس آن هفتاد ساله عبادت من كجا واديد آيد، و از آن چه آيد؟ ربّ العزّة همان ساعت بر يك دندان وى دردى عظيم نهاد كه از آن بفرياد آمد بر پيغامبر شد و زارى كرد و شفا خواست، وحى آمد به پيغامبر كه زاهد را گوى عبادت هفتاد ساله خواهم، تا ترا شفا دهم، زاهد گفت: رضا دادم و نقدى شفا خواهم فردا تو دانى خواه بدوزخ فرست خواه ببهشت، فرمان آمد از جبار كاينات كه آن عبادت تو جمله در مقابل آن يك درد دندان افتاد چه ماند اينجا مگر فضل و رحمت من، فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ‏ تؤملون من الثواب على الافعال.

أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ‏ اولياى خدا ايشانند كه در بحار علوم حقيقت غوّاصان گوهر حكمت ‏اند، و در آسمان فطرت خورشيد ارادت و مستقر عهد دولت ‏اند، مقبول حضرت الهيّت و صدف اسرار ربوبيّت‏اند، عنوان شريعت و برهان حقيقت‏اند، نسب مصطفى در عالم حقايق بايشان زنده، و منهج صدق بثبات قدم ايشان معمور، ظاهرشان باحكام شرع آراسته، باطنشان بگوهر فقر افروخته، آثار نظر اين عزيزان بهر خارستان خذلان كه رسد عبهر دين برآيد، بركات انفاس ايشان بهر شورستان ادبار كه تابد عنبر عشق بوى دهد، اگر بعاصى نظر كنند مطيع گردد اگر بزنّار دارى ديده باز كنند مقبول و محفوظ درگاه عزّت شود، چنان كه از آن عزيز روزگار و سيّد عصر خويش شبلى باز گويند كه وقتى بيمار گشت و خليفه روزگار او را دوست داشتى، بوى رسيد كه شبلى بيمار است طبيبى ترسا بود سخت حاذق او را بشبلى فرستاد تا مداواة كند طبيب آمد و شبلى را گفت: اى شيخ اگر ترا از پوست و گوشت خود دارو بايد كرد دريغ ندارم و علاج كنم شبلى گفت:

داروى من كم از اين است، گفت: داروى تو چيست؟ گفت: اقطع زنّارك و قد عوفيت.

طبيب گفت: شرط جوانمردى نباشد كه دعوى كردم و بسر نبرم اگر شفاى تو در قطع زنّار ما است آسان كاريست. طبيب زنّار مى‏ بريد و شبلى از بيمارى بر مى‏ خاست، خبر بخليفه رسيد كه حال چنين رفت خليفه را خوش آمد گفت: من پنداشتم كه طبيبى بر بيمار مى ‏فرستم ندانستم كه خود بيمارى را بر طبيب مى ‏فرستم‏ أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ‏ گفته‏ اند: علامت ولىّ آنست كه سر تا پاى وى عين حرمت شود، چشمش بحرمت بيارايند تا بهيچ ناشايست ننگرد، زبانش بادب بند كنند تا بيهوده نگويد، قدم وى را بند حقيقت بر نهند تا بهر كوى فرو نشود، خلق وى را بند شريعت بر نهند تا جز حلال بخود راه ندهد، جوارح وى را در بند بندگى كشند تا جز كمر بندگى حقّ بر ميان نبندد، در دنيا چنين دارند و در عقبى‏ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ‏ در دنيا بخدمت‏ و حرمت آراسته، و در عقبى بنعمت و رؤيت رسيده، در دنيا شناخت و محبت، و در عقبى نواخت و مشاهدت، در دنيا صفا و وفا ديده، و، در عقبى بلقا و رضا رسيده، اينست كه رب العالمين گفت‏ لَهُمُ الْبُشْرى‏ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ فِي الْآخِرَةِ ايشان را دو بشارت است يكى امروز يكى فردا، امروز وَ بَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ‏ فردا يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوانٍ وَ جَنَّاتٍ‏ اينت نواخت بى‏كران، و نعيم جاودان، و شاد دوستان، ملك خشنود و بنده‏نازان، بندگان من هر چه جوييد مه از خشنودى من نجوئيد، بهرچه رسيد به از فضل من نرسيد، هر كرا گزينيد بدوستى چون من نگزينيد، و هر كرا بينيد هرگز چون من نبينيد، الدّار داركم و انا جاركم.

بزرگوار آن روزگار كه سرانجامش اينست، عزيز آن بنده ‏اى كه سزاش اينست، نيكو آن تخمى كه برش اينست، مبارك آن شبى كه بامدادش اينست، سراى از نور، جاويد سرور، و مولى غفور.

قولوا لاحبابنا قرّت عيونكم‏		فقد دنت من سليمى دمنة الدّار

كشف الأسرار و عدة الأبرار، ج‏۴