ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن فضل بن حسن طبرسی سوره مريم آیه ۱- 35
سوره مريم
اين سوره به اتفاق همه، مكى است.
شماره آيات، بقولى 98 و بقولى 99 آيه است و در جاى خود به اختلاف، اشاره خواهيم كرد.
فضيلت سوره:
ابى بن كعب، از پيامبر گرامى اسلام، نقل كرده است كه هر كس اين سوره را بخواند به عدد كسانى كه زكريا و يحيى و مريم و عيسى و موسى و هارون و ابراهيم و اسحاق و يعقوب را تصديق يا تكذيب كردند، و بعدد كسانى كه از خدا فرزند خواستند، و بعدد كسانى كه از خدا فرزند نخواستند، او را ده حسنه مىدهد.
امام صادق (ع) فرمود: هر كس سوره مريم را بخواند، از دنيا نميرود تا اينكه نعمتى به او داده شود كه براى او و مال و فرزندش، وسيله بىنيازى باشد. در آخرت نيز از اصحاب عيسى بن مريم است و اجر او در آخرت، به اندازه ملك سليمان است در اين جهان.
تفسير:
در آخر سوره كهف، در باره يگانگى خدا و دعا كردن گفتگو كرد. در آغاز اين سوره در باره پيامبران كه بر اين روش برانگيخته شدهاند تا مردم بآنها اقتدا كنند و بوسيله آنها هدايت شوند، گفتگو مىكند. مىفرمايد:
[سوره مريم (19): آيات 1 تا 6]
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
كهيعص (1)
ذِكْرُ رَحْمَتِ رَبِّكَ عَبْدَهُ زَكَرِيَّا (2)
إِذْ نادى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا (3)
قالَ رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي وَ اشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْباً وَ لَمْ أَكُنْ بِدُعائِكَ رَبِّ شَقِيًّا (4)
وَ إِنِّي خِفْتُ الْمَوالِيَ مِنْ وَرائِي وَ كانَتِ امْرَأَتِي عاقِراً فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا (5)
يَرِثُنِي وَ يَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَ اجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا (6)
ترجمه:
اين است داستان اجابت پروردگارت، دعاى زكريا را. هنگامى كه خدا را مخفيانه ندا كرده، گفت: خدايا استخوانم سست و سرم سفيد شده و از اجابت تو- پروردگارا- مأيوس نيستم. من از عمو زادهگان خود مىترسم و زنم نازاست. مرا از جانب خود فرزندى بده كه از من و از آل يعقوب ارث ببرد و خدايا او را پسنديده خويش گردان.
تعداد آيات:
كوفيان مىگويند شش آيه و ديگران مىگويند پنج آيه است. اختلاف در «كهيعص» است.
قرائت:
كهيعص: ابو عمرو به اماله هاء و فتح ياء خوانده است. ابو على فارسى گويد:
اين حروف در حقيقت اسم هستند و از اين جهت اماله آنها جايز است. كسايى ياء را هم اماله كرده است.
يرثنى و يرث: ابو عمرو و كسايى هر دو فعل را بجزم خواندهاند. وجه آن اين است كه در جواب دعا واقع شدهاند.
لغت:
وهن: سستى.
اشتعال: شعلهور شدن آتش. جمله «اشتعل الرأس شيبا» از بهترين استعارات است. يعنى پيرى همچون شعله آتش، موهاى سر را فرا گرفت. شاعر گويد:
| ان ترى رأسى امسى واضحا | سلط الشيب عليه فاشتعل |
يعنى: اگر سرم را آشكار مىنگرى، بخاطر اين است كه آتش پيرى در آن افروخته شده است.
دعاء: نيايش و درخواست حاجت در مقابل دعا، اجابت و در مقابل امر طاعت است.
موالى: جمع مولى يعنى پسر عموها كه تابع نسب هستند. ابن انبارى در كتاب «مشكل القرآن» گويد: مولى به هشت معنى اطلاق مىشود: منعمى كه آزاد كند، شخصى كه آزاد شود، دوست، سرپرست و صاحب اختيار، پسر عمو، همسايه، داماد و هم قسم. او براى هر يك از اين معانى شاهدى آورده است.
عاقر: زن نازا. بمرد عقيم نيز «عاقر» گفته مىشود. شاعر گويد:
| لبئس الفتى ان كنت اسود عاقرا | جباناً فما عذرى لدى كل محضر |
يعنى: اگر سياه و عقيم و ترسو باشم، بد جوانى هستم و در هيچ محضرى عذرى ندارم.
جعل: احداث بناء، ايجاد ديگرگونى، حكم كردن و وادار كردن بكارى.
اعراب:
ذكر: خبر مبتداى محذوف. يعنى «هذا الذى يتلوه عليك …» اين مصدر به مفعول اضافه شده است.
رحمة: مصدر مضاف بفاعل. مفعول آن «عبده»، «زكريا» بدل براى «عبده».
رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي: تفسير براى نِداءً خَفِيًّا شيبا: تميز نسبت.
دعائك: به تقدير «دعائى اياك» بنا بر اين مصدر اضافه به مفعول شده است.
مقصود:
كهيعص: در اول سوره بقره در باره حروف معجم كه در اوائل سورهها هستند، گفتگو كردهايم. از ابن عباس نقل شده است كه: كاف از كريم و هاء از «هادى» و ياء از حكيم و عين از عليم و صاد از صادق است. عطا و كلبى از وى نقل كردهاند كه يعنى:
«كاف لخلقه هاد لعباده يده فوق ايديهم عالم ببريته صادق وعده» بنا بر اين هر كدام از اين حروف، بر يكى از صفات خداوند دلالت دارد. از امير المؤمنين (ع) نقل شده است كه در دعا گفت:اسألك يا كهيعص.
ذِكْرُ رَحْمَتِ رَبِّكَ عَبْدَهُ زَكَرِيَّا: اين است داستان اجابت خداوند از بنده خود زكريا. وى يكى از پيامبران بنى اسرائيل و از اولاد هارون بن عمران- برادر موسى- است كه از خداوند طلب فرزند كرد و دعايش مستجاب شد. برخى گويند:
يعنى اين است داستان يادى كه خداوند بوسيله رحمت از بنده خود زكريا كرد.
إِذْ نادى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا: وى در نهان خداى خود را خواند و حاجت خود را از او خواست. از اينجا بر مىآيد كه مستحبّ است دعا مخفيانه بشود و چنين دعائى به اجابت نزديكتر است. در حديث است كه:خير الدعاء الخفى و خير الرزق ما يكفى
يعنى بهترين دعاها دعاى مخفى و بهترين روزيها، روزى كافى است. برخى گويند:
علت اينكه مخفيانه دعا كرد، اين بود كه مىترسيد مردم او را مسخره كنند كه به پيرانه سر، فرزند مى خواهد! قالَ رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي وَ اشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْباً: گفت: خدايا، استخوانهايم سست و سرم سپيد شده است، بديهى است كه هر گاه استخوانها با آن همه صلابت، سست شوند ديگر تكليف گوشت و عضله و رگ و اعصاب معلوم است. برخى گفتهاند: علت اينكه از ضعف استخوان شكايت مىكند، اين است كه: نيرو و استقامت بدنش كم شده بود. اينكه از سپيدى سر شكايت مىكند، منظورش اين است كه اكنون قاصد مرگ بر سرم نشسته و ناگزيرم مرگ را در آغوش كشم! اين اوصاف را براى معرفى خود نگفت، بلكه بمنظور خشوع و تواضع بر زبان آورد.
وَ لَمْ أَكُنْ بِدُعائِكَ رَبِّ شَقِيًّا: من از استجابت تو مأيوس نيستم، زيرا همواره بمن لطف داشته و دعاهايم را مستجاب كردهاى. اكنون نيز اميدوارم دعايم را مستجاب كنى و مرا نوميد بر نگردانى.
وَ إِنِّي خِفْتُ الْمَوالِيَ مِنْ وَرائِي: بيم آن دارم كه پس از من موالى وارثان من شوند و تركه مرا تصاحب كنند.
ابن عباس گويد: منظور از موالى كلاله- يعنى خويشاوندان پدرى و مادرى- است. برخى گفتهاند: منظور عصبه- يعنى خويشاوندان پدرى- است. از امام باقر (ع) نقل شده است كه منظور عموها و پسر عموهاست.
جبائى گويد: منظور پسر عموهاست كه از اشرار بنى اسرائيل بودند. كلبى گويد:مقصود ورثه است.
وَ كانَتِ امْرَأَتِي عاقِراً: اما زن من نيز نازا است.
فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي وَ يَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ: بمن فرزندى ببخش كه بميراث من اولويت داشته باشد و از من و از آل يعقوب، ارث ببرد. منظور يعقوب، بن ماتان برادر عمران بن ماتان- پدر مريم- است. اين قول از كلبى و مقاتل است. سدى گويد:
منظور يعقوب بن اسحاق بن ابراهيم است. زيرا زكريا شوهر خاله مريم بود و نسب همسرش به يعقوب مىرسيد، زيرا از فرزندان سليمان بن داود بود. داود نيز از فرزندان يهوذا بن يعقوب بود. خود زكريا نيز از فرزندان هارون و هارون از فرزندان لاوى بن يعقوب بود.
ابو صالح گويد: منظور اين است كه خداوند به او فرزندى دهد كه از او مال و از آل يعقوب نبوت به ارث ببرد. حسن و مجاهد گويند: يعنى نبوت من و آل يعقوب را به ارث ببرد. اصحاب ما به اين آيه استدلال كردهاند كه انبياء مال را به ارث مىگذارند و منظور از ارث هم در آيه ارث مال است، نه علم و نبوت. مىگويند. حقيقت ميراث، انتقال مال از ميت به بازماندگان اوست و استعمال آن در غير از اين معنى مجازى و محتاج دليل است. بخصوص كه زكريا در دعاى خود گفت:
وَ اجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا: خدايا، اين فرزند را مرضى و مورد قبول خويش گردان كه ترا فرمانبرى كند. اگر ارث بمعناى نبوت بود، اين جمله معنى نداشت و بيهوده بود. مثلا صحيح نيست كه كسى بگويد: خدايا براى ما پيامبرى بفرست و به او عقل و اخلاق نيكو عطا كن. زيرا پيامبر كسى است كه اينطور باشد. مؤيد ديگر اينكه زكريا تصريح كرد كه مىترسد پسر عموهايش و ارثش شوند. از خدا فرزندى مىخواهد كه وارثش شود و جلو آنها را بگيرد.
بديهى است كه ترس از ارث مال بود نه از ارث نبوت! زيرا او مىدانست كه اشخاص ناشايسته به اين مقام نمىرسند. ممكن است گفته شود: در اين صورت زكريا آدم بخيلى بوده است! لكن چنين نيست. پسر عموهايش اشخاص ناصالحى بودند. او مىترسيد كه مالش را در راه نامشروع صرف كنند و اين دليل عظمت مقام زكرياست كه نمىخواست بوسيله مال خويش، به اشخاص ناصالح كمكى كرده باشد.
بديهى است كه ترس زكريا از خود آنها نبود، بلكه از اخلاق زشت آنها بود.
چنان كه ترس از خدا بمعناى ترس از كيفر خداست.
[سوره مريم (19): آيات 7 تا 11]
يا زَكَرِيَّا إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ اسْمُهُ يَحْيى لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِيًّا (7)
قالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ وَ كانَتِ امْرَأَتِي عاقِراً وَ قَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا (8)
قالَ كَذلِكَ قالَ رَبُّكَ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ وَ قَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ تَكُ شَيْئاً (9)
قالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً قالَ آيَتُكَ أَلاَّ تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَ لَيالٍ سَوِيًّا (10)
فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرابِ فَأَوْحى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَ عَشِيًّا (11)
ترجمه:
اى زكريا ترا بشارت مىدهيم به پسرى بنام يحيى كه پيش از او همتايى برايش قرار ندادهايم. گفت: چگونه مرا پسرى است، حال آنكه زنم نازاست و من به سن پيرى و سستى رسيدهام؟! گفت: فرمان خدا چنين است: خداوند مىگويد: اين كار براى من آسان است. قبلا هم ترا كه هيچ نبودى، آفريدهام؟ گفت: خدايا براى من نشانى قرار ده.
گفت: نشانت اين است كه سه شبانه روز، بدون هيچ نقصى، بتوانى با مردم سخن بگويى. زكريا از محراب عبادت بسوى قوم آمد و با آنها سفارش كرد كه صبح و شام خدا را تسبيح گويند.
قرائت:
عتيا و صليا و جثيا و بكيا: حمزه و كسايى و حفص- جز در اخير- بكسر اول و ديگران بضم خواندهاند. اين كلمات بر وزن «فعول» هستند و فاء الفعل را بتبع عين الفعل آن كسره دادهاند.
خلقتك: حمزه و كسايى «خلقناك» خواندهاند. اين قرائت بمناسبت اين است كه بعداً مىگويد: وَ حَناناً مِنْ لَدُنَّا …
لغت:
غلام: پسر بچه، شاگرد عتى: خشك شدن بدن.
ايحاء: القاى معنى بخاطر.
اعراب:
اسْمُهُ يَحْيى: جمله اسميه در محل جر و صفت غلام.
كذلك: خبر مبتداى محذوف.
سويا: حال أَنْ سَبِّحُوا: به تقدير «اى سبحوا» يا «انه سبحوا» در اين صورت، ضمير محذوف بىعوض مانده است.
بُكْرَةً وَ عَشِيًّا: مفعول فيه
مقصود:
يا زَكَرِيَّا إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ اسْمُهُ يَحْيى: خداوند دعاى زكريا را مستجاب و باو وحى كرد كه: بوسيله فرشتگان به تو بشارت ميدهيم كه پسرى بنام يحيى براى تو تولد مىشود. در باره تفسير اين قسمت در سوره آل عمران گفتگو كردهايم.
لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِيًّا: قتاده و ابن جريج و سدى و ابن زيد گويند: يعنى قبلا كسى به اين اسم ناميده نشده است. اين جمله، بدو وجه يحيى را شرافت مىبخشد:
1- اين نام را خداوند انتخاب كرده است. بدون اينكه پدر و مادر در تعيين آن نقشى داشته باشند.
2- قبلا احدى به اين نام خوانده نشده است. امام صادق ع مىفرمايد:
همچنين براى امام حسين (ع) نيز قبلا هم نامى نبوده است. آسمان چهل روز بر يحيى و حسين (ع) گريه كرد پرسيدند: چگونه گريه مىكرد؟! فرمود: در موقع طلوع و غروب خورشيد برنگ خون در مىآمد. قاتل يحيى و قاتل حسين (ع) حرامزاده بودند.
سفيان بن عيينه از على بن زيد، از على بن حسين (ع) نقل كرده است كه: با حسين (ع) حركت كرديم. در هر منزلى وارد مىشد و از هر منزلى حركت مىكرد، بياد يحيى بود و يك روز فرمود: از پستى دنيا اين است كه سر يحيى بن زكريا براى يكى از بدكاران بنى- اسرائيل برده شد. ابن عباس و مجاهد گويند: آيه به اين معنى است كه قبلا از زنان نازا فرزندى مانند او بدنيا نياورده بوديم.
قالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ وَ كانَتِ امْرَأَتِي عاقِراً: زكريا گفت: خدايا چگونه صاحب فرزند مىشوم، حال آنكه زنم نازا است؟! حسن گويد: منظور زكريا اين بود كه آيا خدا آنها را بار ديگر جوان مىكند يا اينكه با همان حال پيرى صاحب فرزند مىشوند! وَ قَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا: قتاده و مجاهد گويند: يعنى من بمرحلهاى از سن رسيدهام كه بدنم فرسوده و استخوانهايم سست شده است. قتاده گويد: بيش از 90 سالش بود.
قالَ كَذلِكَ قالَ رَبُّكَ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ: خداوند در جواب فرمود: امر همين است و در سن پيرى نيروى شما را تجديد مىكنم و به شما فرزند مىدهم.
وَ قَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ تَكُ شَيْئاً: پيش از آنكه يحيى را خلق كنيم، ترا كه هيچ نبودى، از نيستى بهستى آوردم. بديهى است كه برطرف كردن مانع از وجود يك زن و مرد براى فرزنددار شدن، آسانتر از اين است كه انسانى از نيستى به هستى آورده شود. از امام باقر (ع) نقل شده است كه: پنج سال بعد از اين بشارت، خداوند يحيى را بوجود آورد.
قالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً: زكريا گفت: پروردگارا، براى من نشانى قرار ده كه بوسيله آن بتوانم بوقت ولادت طفل پى ببرم.
قالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَ لَيالٍ سَوِيًّا: خداوند فرمود: نشان تو بر اين كار، اين است كه با بدن سالم، سه شب با مردم تكلم نكنى. ابن عباس گويد: سه شبانه روز، بدون هيچ عذرى سخن نگفت. قتاده و سدى گويند: در اين مدت، بدون اينكه در زبانش عيب و خللى باشد، از سخن گفتن عاجز بود و فقط به قرائت زبور و دعا و تسبيح اشتغال داشت. اين كار غير عادى بود.
فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرابِ: ابن زيد گويد: يعنى از محل نماز خارج شد و بسوى قوم خود رفت. علت اينكه محل نماز را محراب گويند، اين است كه هر كس به محراب رود، گويى بجنگ با شيطان برخاسته است. اصل اين كلمه به معناى نقطه مرتفعى است كه همچون سنگر، براى دفاع، مورد استفاده قرار مىگيرد. گويند:
زكريا اين بشارت را بقوم خود خبر داده بود. هنگامى كه نزد آنها رفت و از سخن گفتن با آنها امتناع كرد، دانستند كه دعايش مستجاب شده و شاد شدند.
فَأَوْحى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَ عَشِيًّا: مجاهد گويد: يعنى به آنها اشاره كرد.
برخى گويند: يعنى براى آنها بر زمين نوشت كه: صبح و شام نماز بگزاريد. علت اين كه به نماز تسبيح گفته شده، اين است كه نماز مشتمل بر تسبيح است. برخى گفتهاند:
منظور خود تسبيح است نه نماز. ابن جريح گويد: زكريا در غرفهاى كه بوسيله نردبان به آنجا مىرفت، مشغول عبادت بود. نماز صبح و عشا را مردم با او مىخواندند و او خود اذان مىگفت. هنگامى كه زبانش بند آمد، از غرفه خارج شد و اذان گفت و نتوانست سخنى بگويد. مردم دانستند كه وقت باردار شدن همسرش فرا رسيده است.
سه روز، قادر به تكلم نبود و فقط مشغول تسبيح و دعا بود.
[سوره مريم (19): آيات 12 تا 15]
يا يَحْيى خُذِ الْكِتابَ بِقُوَّةٍ وَ آتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا (12)
وَ حَناناً مِنْ لَدُنَّا وَ زَكاةً وَ كانَ تَقِيًّا (13)
وَ بَرًّا بِوالِدَيْهِ وَ لَمْ يَكُنْ جَبَّاراً عَصِيًّا (14)
وَ سَلامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَ يَوْمَ يَمُوتُ وَ يَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا (15)
ترجمه:
اى يحيى، كتاب را با نيرو بگير. مادر كودكى به او نبوت و رحمت خويش و پاكى داديم و او داراى تقوى بود و بپدر و مادر نيكى مىكرد و ستمكارى گنهكار نبود. سلام بر او بروزى كه ولادت يافت و روزى كه بميرد و روزى كه زنده شود.
لغت:
حنان: رحمت. شاعر گويد:
| و يمنحها بنو شمجى بن جرم | مغيرهم حنانك ذا لحنان |
يعنى: بنى شمجى بن جرم، گوسفندان خود را به او مىبخشند. خدايا رحمت خود را بر ايشان نازل گردان.
اعراب:
بقوة: جار و مجرور، در محل نصب و حال است.
مقصود:
يا يَحْيى خُذِ الْكِتابَ بِقُوَّةٍ: در اينجا اختصارى عجيب است. يعنى: يحيى را به زكريا بخشيديم و او را صاحب عقل و خرد كرديم و به او دستور داديم كه تورات را با نيرويى كه به او عطا كردهايم، برگيرد. برخى گفتهاند: يعنى تورات را با تصميم به اينكه بدستور آن عمل كنى، برگير.
وَ آتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا: ابن عباس گويد: يحيى در سه سالگى به پيامبرى رسيد. عياشى از على بن ساباط روايت كرده است كه گفت: در راه مصر بمدينه رفتم و بر امام جواد داخل شدم. در اينوقت، او پنجساله بود. در بارهاش تأمل كردم كه در مصر اوصاف او را براى دوستانم شرح دهم. بمن نگاه كرد و فرمود: خداوند امامت را هم مثل نبوت قرار داده است. مىفرمايد: «همين كه يوسف به سن رشد رسيد و نيرو گرفت، به او حكمت و علم بخشيديم» (يوسف 22) و مىفرمايد: «يحيى را در كودكى حكمت بخشيديم» پس جايز است كه حكمت را- كه همان نبوت و امامت است- به مرد چهل ساله ببخشد يا بكودك خردسال. مجاهد گويد: مقصود از حكم، قوه فهم كتاب است تا از آن فايده بزرگ برگيرد. معمر گويد: كودكان به يحيى گفتند: بيا بازى كنيم. گفت: ما براى بازى خلق نشدهايم. از اينرو خداوند در بارهاش نازل كرد:
وَ آتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا از امام هشتم نيز اين مطلب نقل شده است.
وَ حَناناً مِنْ لَدُنَّا: ابن عباس و قتاده و حسن گويند: يعنى رحمت خويش را بر او نازل كرديم. جبائى گويد: يعنى قلب او را نسبت بمردم مهربان كرديم، تا آنها را به طاعت خدا دعوت كند. عكرمه گويد: يعنى محبت خود را به او داديم. اصل اين كلمه، بمعناى شفقت و رقت است. حنين ناقه، يعنى اشتياق شتر بفرزندش. از امام باقر (ع) روايت شده است كه: خداوند به او رحم كرد و هر گاه مىگفت: «يا رب»، جواب ميداد: لبيك! وَ زَكاةً: قتاده و ضحاك و ابن جريح گويند: يعنى به او عمل صالح و پاك بخشيديم.
حسن گويد: يعنى هر كس دينش را قبول كرد، پاك گردانيديم. ابن عباس گويد:
منظور طاعت خدا و اخلاص است. كلبى گويد: يعنى خداوند او را بپدر و مادرش صدقه داد. جبائى گويد: يعنى بوسيله ستايش، پاكى و خوبى او را آشكار ساختيم.
وَ كانَ تَقِيًّا: او در پيشگاه خدا، مخلص و مطيع و متقى بود. او هرگز حتى فكر گناه هم نكرد.
پرسش:
در اينجا خداوند مىگويد: پاكى را ما به او بخشيديم. در حالى كه يحيى با مجاهدات و عبادات خود بمرتبه پاكى نائل آمد!
پاسخ:
منظور اين است كه از بركت الطاف خداوند، بپاكى نائل شده است. بخصوص كه او هنوز كودكى خردسال بود. بعلاوه، وى از هدايت الهى برخوردار گشت.
وَ بَرًّا بِوالِدَيْهِ: او نسبت بپدر و مادر نيكوكار بود و امر آنها را اطاعت مىكرد و مىكوشيد كه خشنودى آنها را فراهم سازد.
وَ لَمْ يَكُنْ جَبَّاراً عَصِيًّا: او اهل تكبر و تطاول و گناه نبود. ابن عباس گويد:
يعنى آزارش به كسى نمىرسيد.
وَ سَلامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَ يَوْمَ يَمُوتُ وَ يَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا: بروز ولادت و روز مرگ و روز قيامت، سلام ما بر او باد! كلبى گويد: يعنى در اين روزها سلامت و امنيت دارد. در دنيا از اغواى شيطان و در روز مرگ از بلاى دنيا و عذاب قبر و در روز قيامت از وحشت و عذاب جهنم، آسوده است. كلمه «حياً» تأكيد است براى «يبعث» برخى گويند: يعنى يحيى با شهداء مبعوث مىشود، زيرا قرآن آنها را «زندگان» وصف كرده است. سفيان بن عيينه گويد: وحشتناكترين حالات انسان در سه حالت است: روزى كه از رحم مادر خارج و داخل دنياى وسيع مىشود و روزى كه مىميرد و خود را در ميان كسانى مىنگرد كه آنها را نديده است و روزى كه محشور مىشود و خود را در محشرى عظيم مشاهده مىكند. خداوند يحيى را مورد لطف قرار داد و در اين سه حالت به او ايمنى و سلامت بخشيد. برخى گويند: سلام ولادت، تفضل و سلام دوم و سوم، ثواب و جزاست.
[سوره مريم (19): آيات 16 تا 20]
وَ اذْكُرْ فِي الْكِتابِ مَرْيَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِها مَكاناً شَرْقِيًّا (16)
فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجاباً فَأَرْسَلْنا إِلَيْها رُوحَنا فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيًّا (17)
قالَتْ إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا (18)
قالَ إِنَّما أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلاماً زَكِيًّا (19)
قالَتْ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ وَ لَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وَ لَمْ أَكُ بَغِيًّا (20)
ترجمه:
در اين كتاب، از مريم ياد كن كه از خانواده خويش كنار گرفت و به سمت مشرق رفت و ميان خود و ايشان حايلى افكند. ما روح خود را پيش او فرستاديم و در برابر او بصورت بشرى كامل نمودار گشت. گفت: از تو بخدا پناه مىبرم، اگر با تقوى باشى.
گفت: من فرستاده خدايت هستم كه تو را پسرى پاك ببخشم. گفت: چگونه مرا فرزندى است، حال آنكه همسرى نداشتهام كه با من بياميزد و زناكار نبودهام؟!
لغت:
نبذ: طرح. انتباذ يعنى انداختن.
المكان الشرقى: جانب شرق.
اعراب:
مكاناً: مفعول فيه.
بَشَراً سَوِيًّا: حال.
مقصود:
اكنون بدنبال داستان زكريا به شرح داستان مريم و عيسى پرداخته، مىفرمايد:
وَ اذْكُرْ فِي الْكِتابِ مَرْيَمَ: در قرآن مجيد، داستان مريم و تولد عيسى و شايستگى آنها را شرح بده، تا مردم متنبه شوند و براى تو معجزهاى باشد.
إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِها مَكاناً شَرْقِيًّا: هنگامى كه مريم از خانواده خود كناره گرفت و در سمت شرق جايگزين شد.
ابن عباس گويد: علت اينكه مسيحيان قبله خود را در جانب مشرق قرار دادهاند، همين است كه مريم بسوى مشرق رفت.
جبائى گويد: براى عبادت، در سمت مشرق خلوت كرد. اصم و ابو مسلم گويند:
به آنجا رفت كه مردم او را نبينند. عطا گويد: در يك روز بسيار سرد، مىخواست جاى خلوتى پيدا كند و سر خود را برهنه سازد، از اينرو در مقابل خورشيد نشست تا از اشعه خورشيد استفاده كند.
فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجاباً: براى اينكه كسى او را نبيند، خود را از آنها پنهان ساخت.
فَأَرْسَلْنا إِلَيْها رُوحَنا فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيًّا: ابن عباس و حسن و قتاده گويند: يعنى جبرئيل را بسوى او فرستاديم و بصورت يك بشر كامل در برابر او آشكار گشت. علت اينكه جبرئيل را روح ناميده، اين است كه وى روحانى است. علت اسناد روح بخويش تشريف و تجليل است. ابو مسلم گويد: يعنى براى روحى كه مسيح از آن خلق شد، انسانى صورت بست. معناى اول مورد قبول همه مفسرين است. عكرمه گويد:
هنگامى كه مريم حائض مىشد، از مسجد خارج مىشد و پيش خاله خود- زن زكريا-مىرفت و چون پاك مىشد، باز مىگشت. در همانوقتى كه در خانه خاله خود بود در طرفى كه خورشيد مىتابيد ميان خود و اهل خانه حايلى ايجاد كرد كه شستشو و نظافت كند. در اين وقت جبرئيل بصورت جوانى نزد او آمد. مريم از ديدن او ناراحت شد و از او بخدا پناه برد.
قالَتْ إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا: گفت: من از تو بخدا پناه مىبرم، اگر اهل تقوى هستى، از پيش من خارج شو. در اينجا بازگشت جبرئيل را مشروط به تقوى مىكند، زيرا آدم با تقوى، از پناه بردن بخدا وحشت مىكند و مرتكب گناه نمىشود. درست مثل اين است كه گفته شود: اگر مؤمنى، اين كار را نكن.
مقصود اين است كه اگر تقوى دارى، پند بگير. برخى گويند: منظور اين است كه تو تقوى ندارى، زيرا اگر تقوى داشتى به من نگاه نمىكردى.
قالَ إِنَّما أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلاماً زَكِيًّا: جبرئيل در جواب او گفت:
من فرستاده خدايت هستم. مىخواهم بتو فرزندى ببخشم كه از هر آلودگى پاك باشد.
ابن عباس گويد: يعنى مىخواهم پيامبرى بتو ببخشم.
قالَتْ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ وَ لَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وَ لَمْ أَكُ بَغِيًّا: مريم گفت:
چگونه من صاحب فرزند خواهم شد، حال آنكه من همسرى نداشتهام و دختر آلودهاى هم نبودهام؟! زيرا مادر شدن، بطور معمولى از راه آميزش دو جنس مخالف امكان دارد. زن زنا كار را از اينرو «بغى» گويند كه در طلب زناست.
از اين آيات بر مىآيد، كه غير انبيا نيز مىتوانند اظهار معجزه كنند، زيرا مريم، پيامبر نبود. مع الوصف، ديدن يك فرشته و بشارتى كه از او شنيد و باردار شدن او بدون آميزش با مرد، از بزرگترين معجزات است.
كسانى كه اظهار معجزه را از غير پيامبر تجويز نمىكنند، در اين باره اقوال مختلفى دارند. بلخى گويد: اينها معجزات عيسى و اساس نبوت او هستند.
[سوره مريم (19): آيات 21 تا 30]
قالَ كَذلِكِ قالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ وَ لِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ وَ رَحْمَةً مِنَّا وَ كانَ أَمْراً مَقْضِيًّا (21) فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَكاناً قَصِيًّا (22)
فَأَجاءَهَا الْمَخاضُ إِلى جِذْعِ النَّخْلَةِ قالَتْ يا لَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هذا وَ كُنْتُ نَسْياً مَنْسِيًّا (23)
فَناداها مِنْ تَحْتِها أَلاَّ تَحْزَنِي قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا (24)
وَ هُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُساقِطْ عَلَيْكِ رُطَباً جَنِيًّا (25)
فَكُلِي وَ اشْرَبِي وَ قَرِّي عَيْناً فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا (26)
فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ قالُوا يا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيًّا (27)
يا أُخْتَ هارُونَ ما كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَ ما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا (28)
فَأَشارَتْ إِلَيْهِ قالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا (29)
قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتانِيَ الْكِتابَ وَ جَعَلَنِي نَبِيًّا (30)
ترجمه:
گفت: چنين است. خدايت گفت: اين كار بر من آسان است. براى اينكه او را براى مردم آيتى گردانيم و رحمتى از جانب ما باشد و اين امر، حتمى و مسلم است، مريم به عيسى باردار شد و با حمل خود بجايى دور دست رفت. درد زايمان او را بطرف تنه خرمايى آورد. گفت: اى كاش، پيش از اين جان سپرده بودم و موجودى ناچيز و فراموش شده بودم! از پايينش به او ندا كرد كه غم نخور. خداوند از زير پاهاى تو نهرى جارى كرده است. تنه درخت خرما را بجنبان تا خرماى چيده، براى تو بيندازد.
بخور و بياشام و ديده روشن باش. اگر بشرى ديدى، بگو: من براى خداوند روزه نذر كردهام و امروز با انسانى سخن نمىگويم. مريم طفل را پيش قوم آورد. گفتند: اى مريم، چيز عجيب و بىسابقهاى آوردهاى! اى خواهر هارون، پدرت مردى بد و مادرت زنى زناكار نبود. مريم به طفل اشاره كرد. گفتند: چگونه با كودكى كه در گهواره است سخن بگوييم!! عيسى گفت: من بنده خدايم كه بمن كتاب داده و مرا پيامبر گردانيده است.
قرائت:
نسيا: حمزه و حفص بفتح نون و ديگران بكسر خواندهاند. ابو على گويد:
بفتح نون يعنى چيز كوچك. مثل نعل. ديگران گويند: چيزى كه مورد توجه نباشد.
گروهى از اهل ادب، بكسر نون را ترجيح دادهاند. شاعر گويد:
| كأن لها فى الارض نسيا تقصه | على امها و ان تخاطبك تبلت |
يعنى: آن كنيز بقدرى حيا مىكند كه گويى با چيز كوچكى كه بر روى زمين افتاده، مشغول گفتگوست و اگر با تو سخن گويد، خيلى آرام است.
من تحتها: اهل مدينه و اهل كوفه- بجز ابو بكر و سهل- بكسر ميم و ديگران بفتح خواندهاند. منظور جبرئيل يا عيسى است، لكن ارجح اين است كه منظور عيسى است.
تساقط: حفص از عاصم بضم تاء و كسر قاف و حماد از عاصم و بصير از كسايى و يعقوب و سهل به ياء و تشديد سين و حمزه بفتح تاء و تخفيف سين و ديگران بفتح تاء و تشديد سين خواندهاند. همه اينها از لحاظ معنى يكى است.
لغت:
قصى: دور:
اجاء: فعل «جاء» گاه با همزه و گاه با باء متعدى مىشود. شاعر گويد:
| و جار سار معتمداً علينا | اجاءته المخاوف و الرجاء |
يعنى. همسايهاى كه به اعتماد ما حركت كرد، ترسها و اميدها او را نزد ما آورد.
سرى: نهر.
قرور: روشنايى چشم.
جنى: ميوهاى كه چيده شده است.
فرى: دروغ.
اعراب:
عينا: تميز نسبت.
كانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا: «كان» در اينجا فعل تام و به معناى «وجد» است. «صبيا» حال است. نظير وَ إِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ كه در آنجا نيز «كان» فعل تام است. در شعر زير نيز «كان» تام است:
| اذا كان الشتاء فادفؤنى | فان الشيخ يهدمه الشتاء |
يعنى: هر گاه زمستان نشد، مرا گرم كنيد كه زمستان، پير را از پاى در مىآورد.
مقصود:
قالَ كَذلِكِ: جبرئيل هنگامى كه تعجب مريم را از شنيدن آن بشارت مشاهده كرد، به او گفت: امر خداوند همين است كه براى تو بيان كردم.
قالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ: خداى تو مىگويد: بوجود آوردن فرزند از دوشيزهاى كه با مردى نياميخته، براى من دشوار نيست.
وَ لِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ وَ رَحْمَةً مِنَّا: منظور ما اين است كه اين امر خارق العاده را شاهدى بر نبوت او و دليلى بر برائت مادرش قرار دهيم و نعمتى باشد از جانب ما براى انسانها كه بوسيله او هدايت بشوند.
وَ كانَ أَمْراً مَقْضِيًّا: خلقت عيسى بدون داشتن پدر، امرى است حتمى و اراده خداوند بر انجام آن تعلق گرفته است.
فَحَمَلَتْهُ: در همان حال، مريم به عيسى باردار شد. برخى گويند: جبرئيل در گريبان او دميد و همانوقت احساس حمل كرد. برخى گويند در آستينش دميد. از امام باقر (ع) نيز روايت شده است كه جبرئيل در گريبان مريم دميد و در همان لحظه عيسى در رحم مادر ايجاد شد، در حالى كه در رحم زنهاى ديگر آفرينش و پرورش طفل نه ماه طول مىكشد. مريم از آنجا بيرون آمد و شكمش برآمده و سنگين شده بود.
خاله مريم از ديدن او ناراحت شد و مريم كه از خاله خود و زكريا خجالت مىكشيد، از نزد آنها رفت.
فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَكاناً قَصِيًّا: مريم از نزد ايشان به نقطهاى دور دست، رفت. برخى گويند: يعنى از حيا و ترس تهمت، بجاى دور دستى رفت. در باره مدت حمل مريم اختلاف است: برخى گويند: يك ساعت طول كشيد. ابن عباس گويد: يك ساعت پس از رفتن به آن نقطه دور دست، طفل بدنيا آمد، زيرا خداوند ميان رفتن مريم به آنجا و ولادت طفل، فاصلهاى ذكر نكرده است. مىفرمايد: فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ فَأَجاءَهَا و حرف فاء براى تعقيب است. مقاتل گويد: مريم در سن ده سالگى، در يك ساعت باردار شد و در يك ساعت، اندام طفل تشكيل گرديد و در يك ساعت طفل بدنيا آمد. ولادت طفل هنگامى بود كه قرص سيمنگون خورشيد، چهره در پشت افق مىكشيد. از امام صادق (ع) روايت شده است كه: مدت حمل مريم، نه ساعت طول كشيد. شش ماه و هشت ماه نيز گفته اند. اگر هشت ماهه بدنيا آمده باشد، با توجه به اينكه طفل هشت ماهه زنده نمىماند، خود معجزهاى است.
فَأَجاءَهَا الْمَخاضُ إِلى جِذْعِ النَّخْلَةِ: ابن عباس و مجاهد و قتاده و سدى گويند:
يعنى درد زايمان مريم را بطرف درخت خرمايى كشاند تا بر آن تكيه دهد. ابن عباس گويد: چشم مريم به تپهاى افتاد و با سرعت بطرف آن رفت. در آنجا تنه درخت خرمايى بود كه شاخ و برگ نداشت.
قالَتْ يا لَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هذا وَ كُنْتُ نَسْياً مَنْسِيًّا: هنگامى كه طفل بدنيا آمد، گفت: اى كاش قبل از اين واقعه مرده بودم و همچون موجودى حقير و ناچيز بدست فراموشى سپرده شده بودم.
فَناداها مِنْ تَحْتِها أَلَّا تَحْزَنِي: ابن عباس گويد: جبرئيل سخن او را شنيد و از زير آستينش به او ندا كرد كه محزون نباش. برخى گويند: جبرئيل از دامنه كوه به او ندا كرد. گروهى از مفسران گويند: اين ندا از عيسى بود كه او را آرامش مىبخشيد.
علت اينكه آرزوى مرگ كرد، اين بود كه مىترسيد نتواند تكاليف خود را نسبت به نوزاد انجام بدهد. از امام صادق عليه السلام روايت شده است كه از ترس مردم آرزوى مرگ مىكرد، زيرا در ميان ايشان آدم عاقل و با كمالى نبود كه او را تصديق كند و لكه تهمت را از دامنش بزدايد.
قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا: جبرئيل يا عيسى براى برطرف كردن اندوه از قلب شكسته مريم، به او گفت: غصه نخور. خداوند از زير پاهاى تو نهرى جارى كرده است كه از آن بنوشى و خود را شستشو كنى. گويند. در آنجا نهرى بود كه آب آن خشكيده بود. خداوند در آن نهر آب جارى كرد و تنه درخت خرما را سرسبز و بارور گردانيد. برخى گويند: جبرئيل يا عيسى پاى بر آن نهر زد و آب بجريان در آمد.
برخى گويند: «سرى» يعنى عيسى. حسن گويد: بخدا، عيسى بنده سرى و شريفه خداوند بود.
وَ هُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُساقِطْ عَلَيْكِ رُطَباً جَنِيًّا: اكنون درخت خرما را بجنبان تا خرماى چيده شده، بر زمين بيفتد و از آن بخورى. امام باقر عليه السلام مىفرمايد: زنانى كه وضع حمل كرده اند، رطب نمىخورند، ولى خداوند بمريم رطب عطا كرد. گويند: درخت خرما خشك و بىبر بود، زيرا اگر سبز و بارور بود، خود مريم آن را مىجنبانيد و نيازى به اين دستور نداشت. مخصوصاً كه آن موقع، فصل زمستان هم بود. اين يكى از معجزات است كه خرماى بىموسم، از چوب خشك، ناگهان بوجود آيد. در روايت است كه اين تنه درخت، سر نداشت، همين كه مريم پاى خود را به آن زد، سبز و بارور شد.
فَكُلِي وَ اشْرَبِي وَ قَرِّي عَيْناً: اى مريم، از اين رطب بخور و از اين آب بنوش و خوشدل باش. برخى گويند: يعنى به اين طفل كه مىنگرى، ديدهات را خنك گردان، زيرا اشك شادى سرد و اشك غم گرم است. برخى گويند: يعنى با ديدن اين طفل محبوب، چشمان تو آرامش پيدا مىكنند.
فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً: هر گاه بشرى ببينى كه از تو در باره اين طفل سؤالى كند، بگو: من روزه صمت گرفتهام. يعنى: با خداى خود عهد كردهام كه با كسى تكلم نكنم. قتاده گويد: يعنى روزه دارم و بايد از خوردن و آشاميدن و سخن گفتن خوددارى كنم. مريم مأمور مىشود كه با كسى سخن نگويد، تا خود طفل سخن بگويد و دامن مادر را از لكه تهمت پاك سازد. گويند: در ميان بنى اسرائيل، كسانى بودند كه همانطورى كه روزه مىگرفتند و غذا نمىخوردند، روزه مىگرفتند و با كسى سخن نمىگفتند، مدت روزه از صبح تا شام بود.
فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا: من روزه دارم و با كسى سخن نمىگويم. البته، اين اندازه اجازه داشت كه سخن بگويد، اما بيشتر از آن، اجازه نداشت. اين معنى از سدى است. ابو على جبائى گويد: خداوند قبلا به او امر كرده بود كه نذر سكوت كند و هر گاه كسى از او سؤال كند، با اشاره به او فهماند كه روزه سكوت گرفته است. زيرا صحيح نيست كه خداوند به او دستور دهد كه بدروغ، بگويد: روزه سكوت گرفتهام.
فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ قالُوا يا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيًّا: مريم، عيسى را كه در پارچهاى پيچيده بود، بسوى قوم خود آورد. گفتند: اى مريم كار ناپسندى كردهاى.
يا أُخْتَ هارُونَ: در اينباره اقوالى است:
1- اين هارون در ميان بنى اسرائيل مردى صالح بود و هر كس اهل صلاح بود، به او نسبت داده مىشد. اين قول از ابن عباس و قتاده و كعب و ابن زيد و مغيرة بن شعبه و مروى از پيامبر گرامى اسلام است. گويند: وقتى از دنيا رفت، چهل هزار نفر بنام هارون، جنازهاش را تشييع كردند، بنا بر اين، خواهر هارون، يعنى كسى كه از لحاظ شايستگى شبيه هارون است.
2- هارون برادر پدرى مريم و مردى نيكو روش بود. اين قول از كلبى است.
3- سدى گويد: هارون برادر موسى بود و مريم به او نسبتى داشت.
4- سعيد بن جبير گويد: او مردى بدكار بود، منظور اين است كه تو از لحاظ بدى و آلودگى شبيه وى هستى.
ما كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَ ما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا: اى خواهر هارون! پدرت مرد بدى نبود، و مادرت مرتكب زنا نمىشد.
فَأَشارَتْ إِلَيْهِ: مريم اشاره به عيسى كرد و به آنها فهمانيد كه با او صحبت كنند و جريان را از او بپرسند.
قالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا: آنها از اين اشاره مريم در شگفت مانده، گفتند: چگونه با طفلى كه در گهواره است و هنوز شير مىخورد، تكلم كنيم؟
برخى گويند: يعنى چگونه با طفلى كه در دامان مادر خفته است و شير مىخورد سخن بگوييم. زيرا عيسى در آن نقطه دور افتاده، گاهوارهاى نداشت و گاهواره او دامن پر مهر مادر بود.
سدى گويد: آنها از اين اشاره مريم خشمگين شده، گفتند: ما را مسخره مىكند و مسخره او براى ما از زنا كاريش دشوارتر است! همين كه عيسى به سخن آمد گفتند: واقعهاى عظيم است!!!
قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتانِيَ الْكِتابَ وَ جَعَلَنِي نَبِيًّا: عيسى به سخن آمد و به- بندگى خود در پيشگاه خداوند اعتراف كرد و از همان وقت، راه را بر كسانى كه ادعاى خدايى او كردند، مسدود كرد و گفت: خداوند كتاب خود را بر من نازل كرده و مرا به افتخار نبوت، مفتخر ساخته است، گويا خداوند عيسى را به سخن در آورد تا كسى در باره او غلو نكند، زيرا مىدانست كه بعداً در باره او غلو خواهند كرد. حسن و جبائى گويند: خداوند در همان موقع، عقل عيسى را كامل كرد و او را براى هدايت بشر برانگيخت. اين هم معجزه ديگرى است. وهب گويد: وقتى كه عيسى با آنها تكلم كرد: چهل روزه بود. ابن عباس و اكثر مفسرين گويند: همان روز ولادتش بود. ظاهر از كلام خدا همين است. برخى گويند: يعنى من بنده خدا هستم و خداوند بزودى كتاب خود را بر من نازل مىكند و بمن مقام پيغمبرى مىدهد. اين اعجاز براى تبرئه مريم صورت گرفت.
[سوره مريم (19): آيات 31 تا 35]
وَ جَعَلَنِي مُبارَكاً أَيْنَ ما كُنْتُ وَ أَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَ الزَّكاةِ ما دُمْتُ حَيًّا (31)
وَ بَرًّا بِوالِدَتِي وَ لَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيًّا (32)
وَ السَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَ يَوْمَ أَمُوتُ وَ يَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا (33)
ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ (34)
ما كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحانَهُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (35)
ترجمه:
خداوند، مرا در هر كجا باشم، مبارك گردانيده و تا زندهام به نماز و زكات سفارش كرده است. او مرا نسبت بمادرم نيكو كار گردانيده و ستمكارى نگون بخت نساخته است. سلام بر من، بروز ولادت و روز مرگ و روز قيامت، اين است عيسى بن مريم، سخن حقى كه در باره آن شك مىكنند، براى خداوند سزاوار نيست كه فرزندى بگيرد، او منزه است هر گاه امرى را مقرر بدارد، به آن مىگويد: باش و هستى مىپذيرد.
قرائت:
قول الحق: عاصم و ابن عامر و يعقوب به نصب و ديگران برفع خواندهاند. رفع بنا بر تقدير مبتداست. يعنى «هذا الكلام قول …» ممكن است اين مبتدا ضميرى باشد كه مرجع آن عيسى است. زيرا به عيسى، روح و كلمه خدا گفته شده است. اما نصب آن به تقدير «احق» است.
لغت:
سلام: مصدر، يعنى سالم بودن. يكى از نامهاى خدا نيز هست. اين كلمه با اينكه نكره است، مبتدا واقع مىشود. كلماتى كه اسم جنس هستند، مبتدا واقع مىشوند و فايده مىدهند. لكن نظر به اينكه قبلا كلمه «سلام» بدون الف و لام بكار رفته، در اينجا بهتر است كه با الف و لام بكار رود.
مقصود:
آن گاه در نقل دنباله گفتار عيسى مىفرمايد:
وَ جَعَلَنِي مُبارَكاً أَيْنَ ما كُنْتُ: مجاهد گويد: يعنى خداوند مرا معلم و راهنماى خير گردانيده است. برخى گويند: يعنى هر فايده كرده است. بركت، يعنى:
زياد شدن خير و مبارك، يعنى چيزى كه خير را زياد كند. برخى گويند: يعنى در راه ايمان ثابت و پايدار هستم، زيرا اصل بركت، بمعناى نبوت است اين معنى از جبائى است.
وَ أَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَ الزَّكاةِ ما دُمْتُ حَيًّا: خداوند به من دستور داده است كه در دوران حيات، نماز را بپاى دارم و زكات بدهم.
وَ بَرًّا بِوالِدَتِي وَ لَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيًّا: خداوند مرا نسبت بمادرم موظف كرده است كه در برابر زحماتش از او قدردانى و شكر گزارى كنم. من بلطف خداوند، اين وظيفه را انجام مىدهم و نسبت به همگان متواضع هستم و در صف جباران نگون بخت نخواهم بود.
وَ السَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَ يَوْمَ أَمُوتُ وَ يَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا: در روز ولادت و روز مرگ و روز قيامت، خداوند متعال نعمت سلامت خود را بر من ارزانى داشته و ميدارد. تفسير اين قسمت در قصه يحيى گذشت. از اين آيات بر مىآيد كه انسان مىتواند خود را به صفات نيكو بستايد. بشرطى كه منظور شناساندن خود باشد نه افتخار و مباهات! گويند: همين كه عيسى با آنها سخن گفت، دانستند كه دامن مريم پاك است. از آن پس عيسى سكوت كرد و تا وقتى كه معمولا اطفال ديگر بسخن مى آيند، تكلم نكرد.
ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ: عيسى همان است كه خودش گفت. نه آنچه مسيحيان مىگويند كه پسر خدا يا خداست! آنچه را عيسى در باره خود گفت، قطعى و مسلم بود، لكن يهوديان و مسيحيان، در باره او دچار شك و ترديد شدند. يهوديان او را ساحر دروغگو و مسيحيان او را پسر خدا و اقنوم سوم دانستند. برخى گويند: منظور اختلافاتى است كه خود مسيحيان در باره او پيدا كرده، برخى او را خدا و برخى او را اقنوم سوم خواندند.
ما كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ: در اينجا خداوند بمنظور تكذيب ايشان مىفرمايد: براى خداوند صلاح نيست كه فرزندى داشته باشد. يعنى در خور مقامش نيست. بديهى است كه فرزند بايد از جنس پدر باشد، لكن خداوند داراى همجنس و شبيه و مانند نيست و بنا بر اين فرزندى نمىتواند داشته باشد. كلمه «من» نفى جنس مىكند. يعنى به هيچ نحو، فرزند ندارد. نه يكى و نه بيشتر از يكى! سپس به تنزيه خود پرداخته مىفرمايد:
سُبْحانَهُ: خداوند از اين گونه عيبها و نقايص، پاك و مبراست. سپس به بيان علت اينكه عيسى داراى پدر نيست، پرداخته، مىفرمايد:
إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ: تفسير اين جمله را در گذشته، نوشتهايم، مقصود اين است كه هيچ چيز در برابر اراده قاهره خداوند، غير ممكن نيست.
ترجمه تفسير مجمع البيان ج 15