ترجمه بیان السعاده فى مقامات العباده سلطان محمد گنابادی«سلطانعلیشاه» سوره بقره 111 تا 120
[سوره البقرة (2): آيه 111]
وَ قالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاَّ مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (111)
ترجمه:
و گفتند هرگز كسى به بهشت نرود مگر كسى كه يهودى يا نصرانى باشد، اين آرزوهاى آنهاست. بگو برهان خود را بياوريد اگر راستگويانايد.
تفسير:
«وَ قالُوا»: يعنى اهل كتاب از يهود و نصارى گفتند: اين عبارت آن عطف بر «ودّ» است.
«لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً»: «هود» اسم جمع است، در ابتدا به معنى يهود، يا اينكه در اصل جمع «هائد» به معنى توبه كننده بوده است، يا به معنى رجوع كننده به حقّ است، يا به معنى داخل در يهوديت بنا بر اينكه از مشتقّات جعلى باشد مانند تهويد و تهوّد، مانند «عوذ» كه جمع «عائذ» است بدون تغيير، يا اينكه آن «هوود با دو واو» بوده و مخفف شده و به صورت هود درآمده است.
«أَوْ نَصارى»: يا ترسايان لفظ «او» براى تفضيل است، يعنى سخن آنان اين بود. وجوه نامگذارى نصارى بيش از اين بيان شد.
«تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ»: آنچه كه مورد اشاره است، مجموع چيزهايى است كه گذشت، از قبيل اينكه دوست ندارند خيرى بر مؤمنان نازل شود و دوست دارند از ايمان مرتدّ شده و باز گردند، و مدّعى هستند كه بهشت جز براى اهل ملّت آنان نيست» و «الأمانى» جمع «امنيّة» و تغيير يافته «امنويّه»- مانند اضحوكه- است و معنى آن تمنّى و آرزوى حصول امرى است بدون آماده كردن اسباب آن، و ادّعاى حصول امرى است بدون حجّت و دليل و لذا فرمود: اى محمّد! «قُلْ»: به آنان بگو، اگر مدّعاى شما محض تمنّاى نفس است، پس آن را با حجّت و دليل ثابت كنيد.
«هاتُوا بُرْهانَكُمْ»: برهان بر ادّعايتان بياوريد.
«إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ»: اگر در ادّعايتان راستگو هستيد.
[سوره البقرة (2): آيه 112]
بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ (112)
ترجمه:
آرى هر كس خود را در فرمان خدا گذاشت و نيكوكار هم شد، پس مزد او نزد پروردگار او است و بر آنها ترسى نباشد و اندوهگين هم نشوند.
تفسير:
«بَلى»: اثبات چيزى است كه آن را با اين گفتارشان «لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى» (هرگز غير از يهود و نصارى كسى به بهشت داخل نشود)، نفى كردند.
«مَنْ أَسْلَمَ»: يعنى كسى كه خالص كند.
«وَجْهَهُ»: توجّه خويش را. وجه (رو، رخسار، چهره) عضو ويژهاى است و چيزى است كه به سبب آن توجّه بر شيء مىشود و نيز خود شيء را وجه مىگويند و در اين آيه منظور از كسى است كه توجّهش را به شيء و يا ذات شيء خالص كند.
«لِلَّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ»: نيكوكار، در افعالش، يا نيكى كننده به خلق خدا.
«فَلَهُ أَجْرُهُ»: پس براى او، اجر آن نيكى ثابت است. اجرى كه مناسب آن نيكى است، كه آن نمايان نمىشود مگر با مقايسه و سنجيدن به همان نيكى.
«عِنْدَ رَبِّهِ»: و آن پاداش نزد خداست. به خاطر اهميّت دادن به اجر و پاداش، آن را موكول به غير از خدا نكرده است.
«وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ»: و ترس بر آنان نيست. جمع ضمير در اينجا با اينكه در گذشته ضمير ها را مفرد آورده، به اعتبار لفظ «من» و معنى آن است.
«وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ»: بيان اين آيه در اوّل سوره گذشت.
[سوره البقرة (2): آيه 113]
وَ قالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ وَ قالَتِ النَّصارى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلى شَيْءٍ وَ هُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (113)
ترجمه:
يهود گفتند: ترسايان بر حق نيستند و ترسايان گفتند: يهود بر حق نيستند، در حالى كه هر دوى آنها كتاب (آسمانى) مىخوانند.
آنان كه نمىدانند، همچون گفتار ايشان (گويند)، و خداوند روز قيامت در آنچه در آن اختلاف همى كردند، ميانشان حكم نمايد.
تفسير:
«وَ قالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ»: يهود گفتند: ترسايان بر چيزى از دين نيستند. اين عبارت عطف بر «قالوا» است، يا عطف بر چيزى است كه «قالوا» بر آن عطف شده است. و آن نماياندن ادّعاى باطل ديگر آنان است كه بدون دليل بوده و همان موجب شده تا به علّت غرور و حماقتشان رسوا شوند، و معلوم شود، آنچه را درباره رسالت رسول خدا گفتهاند، از همين قبيل است و سخنى از روى حجّت و دليل نمىگويند.
«وَ قالَتِ النَّصارى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلى شَيْءٍ وَ هُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ»: و ترسايان نيز گفتند: يهود بر چيزى از دين نيست، در حالى كه كتاب را مىخوانند. يعنى اين سخن را گفتند در حالى كه آنها يعنى علماء تابع شرايع هستند، يا علمايى هستند كه كتب الهى را خواندهاند و عالم، ادّعاى بدون دليل ابراز نمىكند و در كتب الهى تأديبات و تعليماتى براى چگونگى اظهار دعوى هست. بنابراين عالم عاقل خواننده كتاب و تابع شرايع، ادّعايى را بدون دليل اظهار نمىكند و مقصود از تكذيب آنها، در اصل ادّعايشان نيست، بلكه هر دو گروه، اصل دعوى خويش را با وجود نسخ دينهايشان پس از دين محمّد صلّى اللّه عليه و آله تصديق مىكنند.
يا مقصود تكذيب آنها در اصل دعوى و سرزنش آنها در طريق اظهار مطلب است، زيرا هر يك از دو گروه، وقتى حق بودن سوى مقابلش را انكار مىكند، به آن معنى است كه حق بودن نبى صلّى اللّه عليه و آله و دين و شريعت و كتاب آن را انكار مىكند و اين ادّعا علاوه بر اينكه خودش ذاتا باطل است، از آن جهت نيز كه برهان بر آن وجود ندارد باطل مىباشد.
و چون عامّه مردم و عموم حيوانات بر اين عادت هستند كه آنچه را كه به آن عادت ندارند و از پدرانشان نديده اند، انكار مى كنند و خيال مىكنند حق همان است كه بدون دليل به آن خو گرفته اند و دليلى جز اين سخن ندارند كه «پدران خود را چنين يافته ايم»، لذا خداى تعالى فرمود:
«كَذلِكَ»: يعنى مانند قول آنهاست.
«قالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ»: گفته كسانى كه داراى علم نيستند.
«مِثْلَ قَوْلِهِمْ»: و آن تأكيد قول خداى تعالى «كذلك» است و مقصود رسوايى ديگرى براى آنهاست به اينكه آنها شبيه به جاهلان شده اند. يعنى اينكه پيروى آنها از شرايع و خواندن كتب براى آنها، آموزنده نبوده، بلكه آن نيز صرف تقليد و عادت بوده است. وگرنه چيزى كه شبيه گفتار جاهلان باشد، نمىگفتند، و گويا كه امّت مرحومه اين عادت را از يهود و نصارى گرفتند. پس هر كدام شروع به انكار طرف مقابلش كرد. بدون دليل «كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ»[1]، ولى از آنجا كه هر گروهى به آنچه كه دارد خوشحال است، اينان انكار چيزى را كه نمىدانند، ترك نمىكنند.
«فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ»: پس خدا بين دو گروه، يا بين اختلاف كنندگان از يهود و نصارى و كسانى كه در اين گفتار به راه آنها رفتهاند، داورى مىكند.
«يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ»: و اين داورى در روز قيامت است كه در آنچه اختلاف داشتند، حكم مىكنند. يعنى در چيزى كه اختلاف مىكردند، بىدليل و علم و در نزول آيه ياد شده كه در دو طايفه از يهود و نصارى نازل شد كه خدمت رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله آمدند و اين دو قول را بر او عرضه داشتند و گفتند اى محمّد! بين ما داورى كن.
[سوره البقرة (2): آيه 114]
وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَ سَعى فِي خَرابِها أُولئِكَ ما كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلاَّ خائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (114)
ترجمه:
و كيست بيدادگرتر از آنكه مسجدها را باز دارد كه نام خدا در آنها برده شود و در ويرانى آنها بكوشد و ايشان را (حق) نبود در آن درآيند مگر بيمناك باشند. ايشان را در دنيا خوارى و در آخرت عذابى بزرگ است.
تفسير:
«وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ»: عطف است بر جمله «كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ»، چه آن مشعر بر اين است كه آنها بندگان خدا را از اسلام و از مساجد صورى و از مساجد حقيقى آنها كه رسول و جانشينان او هستند، منع مى كنند. و «من اظلم» استفهام انكارى در معنى نفى است، پس گويا كه گفته باشد:
اين چنين است كه كسانى كه علم ندارند، از مساجد خدا منع مىكنند و چه كسى ظالمتر از كسى است كه از مساجد خدا منع كند.
و لفظ «منع» ضدّ «اعطى» است و آن بدون واسطه متعدّى به دو مفعول است، يا اينكه به مفعول اول با «من» و به مفعول دوم بنفسه و بدون واسطه، يا به مفعول اول بدون واسطه و به مفعول دوم با «عن» يا با «من» متعدّى مىشود. «مساجد اللّه» در اينجا مفعول اول است و «ان يذكر» بدل از آن به نحو بدل اشتمال است و مفعول اول محذوف است و تقدير چنين است: «من اظلم ممّن منع النّاس عن مساجد اللّه عن الذّكر فيها»، يعنى چه كسى ستمگرتر از آن شخصى است كه مردم را از مسجدهاى خدا كه در آنجا ياد خدا به عمل مىآيد، باز مىدارد.
تحقيق ظلم
ظلم، عبارت از وضع شيء است در غير آنجايى كه بايد گذاشته شود، و منع شيء است از جايى كه بايد آنجا گذارده شود، بنابراين، ظلم به دادن حق به غير مستحق و منع حق از مستحق تفسير شده است. ظلم ناشى از تاريكى نفس و روشن نشدن آن به نور عقل است و لذا آن نيز مشتق از ظلمت به معنى تاريكى است، زيرا كسى كه نفسش را تاريك كرده، از چراغ عقل روشنى نگيرد و تابع ولىّ امر نباشد، حق مستحق نزد او تميز داده نمىشود. و كسى كه حق مستحق را تميز ندهد، دادن حق به مستحق براى او ممكن نيست، حق را به غير مستحق مىدهد و از مستحق در عالم صغير خويش (جهان درون) باز مىدارد. زيرا كه هر يك از قوا و مدارك و اعضايش، حقى دارند و هر يك از آنها، مستحق خواستى ويژه اند و نيازمند حقى كه متعلق به آنان است و بايد حق مستحق كه همان خرد فرمانبر ولىّ امر است، پرداخت.
و آنگاه كه در عالم صغيرش ظالم شد، در عالم كبير نيز نسبت به زير دستانش و غير آنها ظالم مىشود و حدّ اقل ظلم اين است كه نفسش را از مستحق، كه ولىّ امر او است، منع مىكند و در اين ظلم، به تدريج پيش مى رود تا كارش به جايى مىرسد كه مستحق را كه غايت غايات است و همان ولىّ امر، چه نبى صلّى اللّه عليه و آله و چه وصى (ع) باشد، از حق منع مىكند. اما حقى كه غايت حقوق و نهايت عبادات است، ياد نام خداى تعالى نزد صاحب ياد و در وجود او است. چنانچه خداى تعالى فرمود: «ثُمَّ كانَ
ترجمه تفسير بيان السعادة فى مقامات العبادة، ج2، ص: 229
عاقِبَةَ الَّذِينَ أَساؤُا السُّواى أَنْ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ وَ كانُوا بِها يَسْتَهْزِؤُنَ»[2] (پس، عاقبت آنان كه بد كردند، بدتر از آنانى است كه آيات خدا را تكذيب كردند و آن را مورد مسخره قرار دادند).
و امّا كسى كه تابع ولىّ امر است، مانند او از ولىّ امرش اخذ مىكند و به امر او عمل مىنمايد و نهى او را ترك مىكند، عادل است و به نور ولىّ امر روشن است، اگر چه خودش بىواسطه روشن نباشد.
تحقيق مسجد
«المساجد» جمع مسجد به كسر جيم و يا مسجد به فتح جيم، است. اسم مكان است به معنى محل سجود كه نهايت خضوع است. پس به اين معنى، همه زمين مسجد است، زيرا هر چيزى كه در زمين است جز خوارى و خاكسارى چيزى ندارد، پس همه روى زمين جايگاه خوارى و خضوع هر چيزى است كه روى زمين است و نبى صلّى اللّه عليه و آله فرمود: زمين براى من مسجد و طهور قرار داده شده، اين سخن بيانگر آن است كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله سجده كليّه موجودات را در همه زمين مىديد. به همين معنى، سينه هايى كه با نور اسلام باز شده است و دلهايى كه با نور ايمان روشن گشته است در حقيقت مساجد هستند، چون در حقيقت هر چه را كه در سينه ها و دلهاست سجده مى كنند و خاضع اند.
امتياز مساجد صورى از بين بقاع زمين به نام مسجد و نام بيت اللّه، به اين معنى نيست و نيز از جهت ويژگى بقعه و مكان نيست و از جهت ويژگى خشت و گل و گچ و ساير آلات بنا هم نيست و همچنين، از جهت ويژگى بنّا و عمله هم نيست، وگرنه هر چيزى كه در اين خصوصيّات شريك باشد، در اين نام شركت دارد.
بلكه امتياز به سبب نيّت وقف كننده است، زيرا اگر نيّت واقف نيّت صحيح و خالص بوده و منسوب به اغراض نفس نباشد، سينه اش باز و قلبش روشن مىشود و اين دو، مسجد خدا مىشوند.
به سبب توجّه حق به آن بقعه، به بقعه روشن و مسجد گشتن، و خانه خدا شدن ممتاز مىشود و چون انسان به اين گشادگى دل و روشن شدن درون، قدرتمند شد، خود مطلقا مسجد و خانه خدا مىشود. و اگر آن قدرت و تمكّن را در آن دو پيدا نكرد، هنگامى كه به اين انشراح و نورانيّت متّصف شد، على الاطلاق مسجد و خانه خدا در او صدق پيدا مىكند. و هر چه اين اتّصاف فزونى يابد و شدّت گيرد، مسجد بودن و خانه خدا بودن آن شديدتر مىشود و هر اندازه كه مسجد بودن آن براى خدا شدّت پيدا كند، مسجد بودن آن براى آنچه براى خدا بنا كرده نيز، شدّت پيدا مىكند. و به همين معنى مولوى قدّس سرّه اشاره كرده است:
| آن بناى انبيا بى حرص بود | لا جرم پيوسته رونقها فزود | |
| اى بسا مسجد برآورده كرام | ليك نبود مسجد اقصاش نام | |
| كعبه را كه هر زمان عزّ مى فزود | آن ز اخلاصات ابراهيم بود | |
پس در حقيقت، مساجد و بيوتى كه خداوند اذن داده كه بالا رود، همان سينه ها و دلهايى است كه باز و روشن است، و پس از آن، صاحب آن سينه ها و دلهاست. و اما مسجدهاى صورى، پس آنها مساجد حقيقى هستند، به اعتبار معنى اول، كه همه بقاع زمين مسجد است، امّا امتياز آن مسجدها به نام مسجد بودن، تنها به سبب توجّه مساجد حقيقى است كه آنها وقف كننده مساجد هستند. به همين جهت، اين گونه مساجد و خانه ها به مكانهايى كه اذن داده شده است بالا روند[3]، تفسير شده و در اخبار بسيار، به خود آن بزرگواران تفسير شده است. مولوى قدّس سرّه در اين پاره به انبيا و اوليا اشاره مىكند و چه خوب مىگويد:
| گرنه پيدايند پيش نيك و بد | چيست با ايشان خسان را اين حسد | |
| بر در اين خانه گستاخى ز چيست؟ | گر همىدانند كاندر خانه كيست | |
| ابلهان تعظيم مسجد مىكنند | در جفاى اهل دل جدّ مىكنند | |
| آن مجاز است اين حقيقت اى خران | نيست مسجد جز درون سروران | |
| مسجدى كو اندرون اولياست | سجدهگاه جمله آنجا خداست | |
بنابراين، اگر غرضهاى شيطانى خواستار بناى مسجد باشد، آن بنا مسجد نمىشود، اگر در اصطلاح و قرارداد مسجد ناميده شود. بانى مسجد نيز اگر كسب نور ننموده، خود روشن نبوده، مطيع ولىّ امرش نشود، كم اتّفاق مىافتد كه از اغراض منفك شود، زيرا هر چه بسيار كوشد باز نزديك شدن خويش را به خدا، غايت بناى مسجد قرار مىدهد و آن را انگيزه بنا مىشمارد و صحت مثل آن در نهايت اشكال است.
و امّا آنچه كه در صحّت وقف گفتها ند كه مشروط به تقرّب الى اللّه و عدم سودجويى از آن است، مقصود اين است كه بايد انگيزه بانى نزديكى به خدا و بيشتر شدن آن نزديكى باشد، نه اينكه نفس بخواهد بر وقف اجرت بگيرد و قرب به خدا را اجرت آن قرار دهد، كه در اين صورت، آن يك نوع سودجويى نفس از وقف به حساب مىآيد.
و امّا غرضهاى ديگر، مانند شهرت و ريا و ستايش خواهى و ديگر غرضها، بنا را خانه شيطان قرار مىدهد. و اگر انسان داراى قرب و نزديكى باشد و قرب او چنين اقتضا كند، امّا نفس را نكشته باشد، باز او را در غرضهايش شركت دهد، در اين صورت، بناى مسجد و بيت خدا با مشاركت شيطان است.
و هرگاه بانى بخواهد خود را آزمايش كند، بايد بينديشد كه آيا راضى مىشود قيمت زمين و اجرت بناى آن را به شخص غير معروفى بدهد و او را امر كند كه مسجد را بسازد، بدون اينكه كسى از آن مطّلع شود. پس اگر راضى گشته و به آن خوشحال شود، براى خدا وگرنه براى نفس يا با مشاركت نفس است.
«وَ سَعى فِي خَرابِها»: يعنى سعى در خراب كردن سقفها و ديوارهاى آن كرد، يا اهل مسجد را از رجوع به آن منع نمود. خراب كردن مسجد به اين است كه آن را از ياد خدا و اقامه نماز تعطيل كند.
نزول آيه درباره مشركان مكّه و منع مسلمانان پس از هجرت نبى صلّى اللّه عليه و آله از داخل شدن در مسجدهايشان و تخريب مساجد آنهاست، امّا با عموميّت آيه درباره مساجد و عموم منعكنندگان و منعشدگان و تخريب به معنى عام آن، منافاتى ندارد.
«أُولئِكَ»: يعنى آن اشخاص پست كه با اوصاف ناپسند از آنها ياد شد.
«ما كانَ»: شايسته نيست.
«لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ»: كه جز در حال خشوع و خوارى و در حال ترس از مؤمنان، به مسجدها داخل نشوند، تا چه رسد به اينكه جرأت به تخريب آن و منع مؤمنان را از دخول در آن پيدا كنند. يا مقصود اين است كه در علم خدا چنين است كه آنها داخل مسجد نشوند، مگر با حالت ترس كه در اين صورت، وعده به پيروزى مؤمنان و ترسيدن مشركان از آنهاست، چنانچه در روز فتح مكّه چنين شد و هنگام ظهور قائم (عجّ) نيز، چنين خواهد شد.
«لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ»: يعنى با قتل و غارت، اسارت، تبعيد، دورى از وطن و جزيه دادن، در دنيا خوارى كشيدهاند.
«وَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ»: عطف به قول خدا «وَ مَنْ أَظْلَمُ» است به اعتبار معنى، زيرا مقصود افاده اين مطلب است كه مشركان يا به طور مطلق كفّار، از مساجد خدا جلوگيرى كردند، پس گويا گفته است:
آنان مساجد خدا را منع كردند، در حالى كه با اين كار نمىتوانند به مؤمنان زيان برسانند.
[سوره البقرة (2): آيه 115]
وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ (115)
ترجمه:
و از آن خداست مشرق و مغرب، پس به هر سو رو آوريد قبله خدا آنجاست و خدا محيط به همه چيز و داناست.
تفسير:
«وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ»: مشرق و مغرب، يعنى همه روى زمين ملك خداست.
«فَأَيْنَما تُوَلُّوا»: يعنى اى مؤمنان! به هر قطعهاى از قطعات زمين رو كنيد آنجا وجه خداست.
«فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ»: اختصاص به زمين خاصى ندارد و وجه چنانكه گذشت چيزى است كه ظهور شيء به آن است، و چيزى است كه به وسيله آن توجّه و استقبال به شيء مىشود و نيز وجه شيء ذات شيء است.
بدان كه حق اول تعالى، بر حسب مقام ذات غيبى اش غيب مطلق و مجهول مطلق است، نه اسمى دارد و نه رسمى، و نه خبرى از او هست و نه اثرى، امّا بر حسب مقام ظهور و فعلش، هيچ خبر از چيزى نيست مگر اينكه او خود خبرى از آن است. و اسم و رسم براى چيزى نيست مگر اينكه او اسم و رسم آن چيز است، و ظهورى براى چيزى نيست مگر اينكه او ظهور آن چيز است. پس او با فعلش، بر همه اشيا محيط است، چنانچه خداى تعالى فرموده: او بر هر چيزى تواناست، و او با شماست و او هم نخستين است و هم بازپسين و هم پيدا و هم پنهان، و بر هر چيز داناست.[4] و چنانچه امام (ع) فرمود: داخل در اشياست، نه مانند دخول چيزى در چيزى، بلكه مانند دخول مقوّم در متقوّم است.[5] با توجّه به اين موارد، معلوم مىشود ذاتا عبادت نمودن و توجّه به خدا، اختصاص به بقعه و زمين خاصى ندارد، ولى گاهى به سبب امور خارج از ذات براى بعضى از قطعههاى زمين امتيازى پديد مىآيد. مثلا اگر بزرگى نسبت به بعضى از جاها توجّه كاملى نمايد، يا وطن، يا محلّ تولّدش باشد، يا آنجا را تعمير كرده، يا در آنجا دفن شده باشد، اين امتياز حاصل مىشود، و همچنين است وقتى در مكانى نيّت صادقى ابراز و براى عبادت خدا ممتاز شده باشد.
امتياز بيت المقدّس و اختصاص آن به عبادت و توجّه آن در عبادت، به سبب همه اين وجوه است و مكّه همچنين است. در اين آيه نيز، كه به طور خاص مساجد ياد شده، به سبب نيت صادقى است كه انگيزه بناى مسجد باشد.
«إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ»: يعنى چنانچه دانستى هيچ مكان و جايگاه، چيزى و سايهاى از او خالى نيست.
«عَلِيمٌ»: پس، مىداند آنچه را كه شما انجام مىدهيد چگونه انجام مىدهيد، و در كجا انجام مىدهيد، پس، بر شما باد به تصحيح اعمال نه تعيين محل و جهت آن بكوشيد. و در اخبار آمده است كه آيه در مورد نماز نافله نازل شده كه مىتوان آن را به هر سو كه بخواهى بخوانى. ولى در مورد فرائض و واجبات، اين آيه نازل شده است: «وَ حَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ»[6]، يعنى هر كجا كه هستيد روى خود را به آنسو (كعبه) نماييد. از امام صادق (ع)[7] درباره مردى پرسش شد كه نماز مىخواند و پس از تمام شدن نماز نگاه مىكند و مىبيند از قبله به سوى راست يا چپ منحرف شده است. امام (ع) در پاسخ فرمود: «نمازش صحيح است و ما بين مشرق و مغرب قبله است».
و اين آيه «وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ» تا آخر آيه درباره قبله متحيّر نازل شده و در حديث جاثليق[8] كه پرسش از وجه ربّ كرده بود، آمده است كه على (ع)، آتش و هيزم خواست و آن را روشن كرد و وقتى شعله كشيد، فرمود: «وجه اين آتش كجاست؟» نصرانى گفت: «جميع حدود و اطراف آتش وجه آن است». على (ع) فرمود: «اين آتش به دست ديگرى درست شده و ساخته شده، لذا خود جهت خويش را نمىشناسد، ولى آفريننده اين آتش شبيه آن نيست. (هر سو و جهتى را مىشناسد)».
«وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ» (مشرق و مغرب مر خدا راست پس هرجا رو كنيد روى خدا آنجاست)، بر پروردگار ما هيچ امر پنهانى مخفى نمىماند.
بنابراين وجه، معنى آيه اين است: «به هر جهت كه توجّه كنيد، توجّه و نگرش خدا همانجاست».
[سوره البقرة (2): آيه 116]
وَ قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ (116)
ترجمه:
و گفتند خدا (براى خود) پسرى گرفته، او منزّه است، بلكه آنچه در آسمانها و زمين است از آن اوست و همه فرمانبردار اويند.
تفسير:
«وَ قالُوا»: يهود و نصارى و مشركان گفتند:
«اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً»: خدا فرزند گرفته است. در آن هنگام كه گفتند:
عزير پسر خداست و مسيح پسر خداست و ملايكه دختران خدا هستند و در آن عطف بر گفته هاى سابق آنها و اظهار حماقت ديگرى براى آنهاست.
«سُبْحانَهُ»: مصدر «سبح»، مانند «منع»، به معنى منزّه بودن است، يعنى خداوند از نسبت دادن فرزند و نقايصى كه از آن لازم مىآيد، از قبيل نياز داشتن و شريك داشتن و دو تا بودن منزّه است.
«بَلْ لَهُ»: بلكه براى اوست، از جهت اينكه او مصدر كل و نهايت و مالك همه است.
«ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ»: آنچه كه در آسمانها و زمين است، يعنى آسمانها و زمين و آنچه كه در آن دو است و هيچ چيزى در آن دو نمىتواند فرزند خدا باشد. بنا به تعميم آسمانها، به آسمانهاى ارواح و تعميم زمينها، به همه عالم طبع، ديگر چيزى از ما سوى اللّه نمىتواند فرزند او باشد، زيرا كه نسبت فرزند به پدر، نسبت مملوكيّت نيست، در حالى كه خدا مالك همه چيز است.
«كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ»: قنوت عبارت از دعا و طاعت و تواضع است و اين شأن بندگان است كه فرمانبردار و مطيع باشند، نه اولاد كه وقتى بالغ شوند، همانند و همسان و شبيه پدرانشان مىشوند.
[سوره البقرة (2): آيه 117]
بَدِيعُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (117)
ترجمه:
پديدآورنده و ابداعكننده آسمانها و زمين است، چون او چيزى را بخواهد (و مقدّر كند فقط) به آن مىگويد باش و مىشود.
تفسير:
«بَدِيعُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ»: يعنى ايجادكننده آسمانها و زمين است، بدون الگو و نمونه قبلى و بدون ماده و زمان و آلت و اسباب. «بدع» (مثل «منع») و ابدع و ابتدع، يعنى بدون نمونه و الگو و تهيه اسباب آفريده شده است.
«وَ إِذا قَضى أَمْراً»: عطف بر جمله «سُبْحانَهُ»، يا «لَهُ ما فِي السَّماواتِ»، يا «كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ»، يا «بَدِيعُ السَّماواتِ» است، يعنى بلكه وقتى خدا بخواهد امرى انجام يابد …
«فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ»: به آن مىگويد محقّق شو، وجود پيدا كن. وجود پيدا مىكند. چه شأن خداوند، مانند اشخاص و ممكنات ناقص نيست كه در توليد محتاج به زوج و حركات و جدا شدن از مادّه و سپرى شدن مدّت باشد. همچنين، شأن اشخاص كه ناقص در افعال هستند و نياز به الگو و ماده و مدت و آلات و اسباب در فعلشان دارند، اين نيست كه بتوانند يكباره چيزى بيافرينند.
اين عبارت، در كتاب و سنّت زياد وارد شده و با لفظ اراده و مشيّت و قضا ادا شده و مقصود يكى است، زيرا همه اينها از مقدمات فعل است، و چيزى وجود پيدا نمىكند مگر با علم و مشيّت و اراده و قدر و قضا و امضا. و گاهى امضا به اذن و كتاب و اجل تحليل مىشود و گاهى با لفظ امضا ادا مىشود كه آن اجمال اين سه چيز است.
و چون علم كه قبل از مشيّت است از صفات ذات خداى تعالى و عين ذات او است و فاعل آن را از مقدّمات فعل نمىشمارد، مقدّمات فعل چيزى است كه فاعل در حين ايجاد فعل به آن نياز پيدا مىكند و لذا در اخبار علم، از مقدّمات فعل شمرده نشده است. اين معنى، در حق اوّل تعالى، مانند مردم نيست كه پس از آنكه نبود، پديد آيد و پس از حدوث فانى شود، زيرا كه مشيّت خداى تعالى و همچنين اراده و قدر و قضا و امضاى همه ازلى و ابدى است و حدوث، تنها از ناحيه امور حادث است. زيرا كه اين امور حادث نسبت به خدا، مانند اشعّه نسبت به خورشيد است و اگر آفتاب را در وسط آسمان ثابت فرض كنيم و اشعّه نيز به دوام آن دايم فرض شود و از سويى، سطوحى كه اشعه خورشيد به آنها مىتابد و در مقابل اشعّه خورشيد قرار گرفته اند، در يك درجه و مرتبه نباشند، در اين فرض، حدوث مربوط به روشن شدن آن سطح است به سبب اشعّه خورشيد، نه اينكه خود اشعّه خورشيد حادث باشد. پس خداى تعالى هرگاه چيزى را بخواهد و آن را اراده كند و قضا و قدرش به آن تعلق پيدا كند، به آن مىگويد «كن» و گفتن او اجازه او است و كلمه «كن» كتاب او است. پس آن شيء محقّق مىشود و وجود پيدا مىكند.
پس قول خداى تعالى «اذا قضى»، اشاره به قضايى است كه بعد از قدر است، كه از آن ايجاب منتزع مىشود و «يقول» اشاره به اذن است كه آن جزئى از ايجاد است، زيرا از ايجاد، اذن، كتاب و سر انجام نمودار مىشود. «كن» اشاره به كتاب و اجل است. امّا قول خداى تعالى و گفتار او ندايى است كه شنيده شود و صدايى نيست كه كوبيده شود.
[سوره البقرة (2): آيه 118]
وَ قالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ لَوْ لا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينا آيَةٌ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (118)
ترجمه:
و آنان كه هيچ نمىدانند، مىگويند: چرا خدا با ما سخن نمىگويد و يا آيتى بر ايمان نمىفرستد؟ پيش از آنها نيز كسانى (چند) چنين سخنانى گفتند. دلهاى آنها به هم شبيه است، البتّه ما آيات خدايى را براى اهل يقين بيان كرديم.
تفسير:
«وَ قالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ»: از مشركان و همچنين از يهود و نصارى و آن عطف بر قولهاى سابق آنها و اظهار سفاهت ديگرى براى آنان است و مفعول فعل يا فراموش شده[9] و يا مقدّر است و معنى آيه اين است:
نمىدانند كه خلق طاقت شنيدن كلام خداى تعالى را ندارند، و اگر بشنوند، مادام كه نفسهايشان را از آلودگى ماده صاف نكنند، هلاك و نابود مىشوند و اينكه معجزه پيشنهادى آنها يا از باب اين است كه طاقت آن را ندارند، يا اينكه صلاحشان در آن نيست.
«لَوْ لا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ»: چرا خدا با ما سخن نمىگويد تا كلامش را بشنويم و به او ايمان بياوريم؟
«أَوْ تَأْتِينا آيَةٌ»: يا نشانه اى بياوريد كه ما آن را ببينيم و مشاهده كنيم و به آن ايمان آوريم.
«كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ»: چنانچه امّت موسى به او گفتند: خدا را آشكارا به ما نشان بده و چنانچه امّت عيسى (ع) گفتند:
«آيا پروردگار تو مىتواند بر ما مائده اى از آسمان بفرستد؟
«تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ»: دلهاى آنها در جهل نابينايى به آنچه سود آنان است، همسان و در دشمنى و ستيزهجويى همانند است.
«قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ»: اين جمله «و ما آيات خويش را به روشنى براى يقين كنندگان بيان كرديم» استيناف بيانى است، گويا كه گفته شده: آيا حق بودن حق و رسول او ظاهر نشد تا چنين پرسشى كردند، پس خداى تعالى فرمود: آيات را بيان كرديم و آنها را بدون تنبيه ترك نكرديم، امّا آنها اهل شك و ريب هستند و اهل عقل و ايقان نيستند تا به چيزى يقين آورند كه شايسته يقين است و اگر ما هر آيت و معجزه پيشنهادى و غير پيشنهادى را بياوريم، آنها يقين نخواهند آورد.
[سوره البقرة (2): آيه 119]
إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَ نَذِيراً وَ لا تُسْئَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ (119)
ترجمه:
بى گمان ما تو را به حق فرستاديم تا (هم) بشارتدهنده و (هم) هشداردهنده باشى و از (جهنّميان) و ياران آتش از تو پرسشى نخواهد نمود.
تفسير:
«إِنَّا أَرْسَلْناكَ»: آن نيز استيناف بيانى است، گويا كه گفته شده باشد:
پس با اينها چهكار كنم كه اهل يقين نيستند، در حالى كه تو مرا امر به دعوت آنها كردى؟ پس فرمود: «ما تو را فرستاديم …».
«بِالْحَقِّ»: به رسالت حق، يا در حالى كه متلبّس به حق است، يا رسالت تو معلول حق است.
«بَشِيراً وَ نَذِيراً»: يعنى شأن تو مژده دادن و بيم دادن است، چه قبول كنند، يا ردّ كنند، يقين داشته باشند يا شك كنند و از شك و ردّ آنها نافرجامى و عقوبتى بر تو نيست.
«وَ لا تُسْئَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ»: و اهل دوزخ را تو پاسخگو نيستى، «لا تسئل» به نفى خوانده شده تا به صورت مجهول باشد و به نهى تا معلوم باشد. و بنا بر قرائت نهى، مقصود مبالغه در آتش و عذاب آنهاست، نه آنچه كه بعضى از عامّه گفته اند كه مقصود نهى رسول صلّى اللّه عليه و آله است. (العياذ باللّه) پرسش از حال پدر و مادرش باشد. «جحيم»، آتش است كه شعله و گداختگى اش زياد باشد، و هر آتشى است كه روى هم قرار گرفته باشد و هر آتش بزرگى است كه در گودال افروخته شده باشد.
بر جاى خيلى گرم نيز جحيم گفته مىشود و «جحم» از باب «منع» به معنى «افروخت» و از باب كرم و فرح به معنى «افروخته شد» است.
[سوره البقرة (2): آيه 120]
وَ لَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَ لا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ ما لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا نَصِيرٍ (120)
ترجمه:
و يهود و نصارى از تو خشنود نشوند، مگر از كيش آنها پيروى كنى. بگو به يقين هدايت خدايى (بهترين) هدايتهاست و اگر تو پس از دانشى كه برايت آمد، (باز) از خواهشهاى آنان پيروى كنى، براى تو دوستى و ياورى از جانب خدا نباشد.
تفسير:
«وَ لَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَ لَا النَّصارى»: عطف بر جمله «لا تُسْئَلُ» يا جمله «إِنَّا أَرْسَلْناكَ» است. يعنى يهود و نصارى از تو خشنود نمىشوند.
«حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ»: مگر اينكه از كيش آنها پيروى كنى و اين مطلب نااميد كردن رسول صلّى اللّه عليه و آله است از راضى شدن آنها به اينكه آنها راضى نمىشوند، مگر به چيزى كه نزد او محال است و منع مؤمنان است از طلب رضايت آنها.
«قُلْ»: به مؤمنان بگو.
«إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى»: هدايت خدا هدايت واقعى است، نه طلب رضايت يهود و نصارى و رضايت آنها، يا به يهود و نصارى بگو: هدايت خدا هدايت واقعى است، نه آنچه كه شما عادت كرديد از دينى كه از پدرانتان گرفتيد و آن خواسته شماست، چون به آن عادت كرده ايد.
«وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ»: اگر بدون دخالت عقل، از آراى آنها، يا به كلّى از خواسته هاى آنان پيروى نمايى.
«بَعْدَ الَّذِي جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ»: پس از آنكه براى تو علم و يقين به حق بودن دينت و بطلان دين و آراى آنها آمد.
«ما لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا نَصِيرٍ»: از خدا ياور و يارىدهندهاى نخواهى يافت، از اين رو، عبارت لفظ «فاء» نياورده تا جواب قسم باشد نه جواب شرط[10]، مانند اين مثل كه: «به تو مىگويم تا كنيز بشنود». در اينجا نيز، عنوان خطاب يهود و نصارى است ولى كنايه از امت محمّد صلّى اللّه عليه و آله است.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
[1] برداشتى از سوره صف، آيه 3، كه مىفرمايد: كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ، يعنى چه زشت است پيش خدا چيزى را كه عمل نمىكنيد بگوييد.
[2] سوره روم، آيه 9.
[3] اشاره است به آيه 36 سوره نور، كه مىفرمايد: فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فِيهَا اسمه، يسبّح له بالغدوّ و الآصال. يعنى: در خانههايى كه خدا اجازه داد كه بلند كرده شود( بالا رود) و نام خدا در آنجا ياد شود، او را هر بامداد و شبانگاه تسبيح مىكنند.
[4] سوره حديد، آيه 3.
[5] اشاره به خطبه نخستين نهج البلاغه درباره حمد و ستايش خدا، كافى، ج 1، ح 1، ص 85.
[6] سوره بقره، آيه 139.
[7] تفسير صافى، ج 1، ص 166.
[8] حديث جاثليق.
[9] ممكن است مفعول قدّ شيئا يا كلام اللّه يا هذا باشد و مخصوصا حذف شده تا هر كس هر چه مىپندارد تصور كند، تا وجه عام باشد.
[10] اصولا جزاى شرط با فاء جزاء آغاز مىشود. مانند على اللّه فليتوكل للمؤمنون( پس بايد مؤمنان بر خدا توكل كنند).
ترجمه تفسير بيان السعادة فى مقامات العبادة، ج2،