كشف الأسرار و عدة الأبرار رشيد الدين ميبدى سوره بقره آیه ۱86-۱87
النوبة الاولى
– قوله تعالى: وَ إِذا سَأَلَكَ- و چون پرسند ترا عِبادِي عَنِّي رهيكان من از من فَإِنِّي قَرِيبٌ من نزديك ام، أُجِيبُ پاسخ ميكنم دَعْوَةَ الدَّاعِ خواندن خواننده را. «اذا دعاني» هر گه كه مرا خواند، فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي ايدون بادا كه پاسخ كنند رهيكان من چون ايشان را فرمايم، وَ لْيُؤْمِنُوا بِي و بمن بگروند چون ايشان را خوانم. لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ 186 تا بر راستى و راه راست بمانند.
أُحِلَّ لَكُمْ …- حلال كرده آمد شما را لَيْلَةَ الصِّيامِ در آن شب كه ديگر روز آن روزه خواهيد داشت الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ رسيدن بزنان خويش هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ ايشان آرام شمااند وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَ و شما آرام ايشانيد عَلِمَ اللَّهُ بديد خدا و بدانست و خود دانسته بود أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ كه شما كژ رفتيد در خويشتن فَتابَ عَلَيْكُمْ توبه داد شما را بر آنچ كرديد وَ عَفا عَنْكُمْ و عفو كرد شما را، فَالْآنَ از اكنون بَاشِرُوهُنَ مىرسيد بايشان، وَ ابْتَغُوا و مىجوئيد ما كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ آنچ خداى شما را روزى نبشت، وَ كُلُوا وَ اشْرَبُوا و ميخوريد و مىآشاميد حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ تا آن گه كه پيدا شود شما را الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ تيغ روز مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ از دامن شب مِنَ الْفَجْرِ از بام كه شكافد از شب، ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ پس آن گه روزه خويش تمام كنيد تا شب، وَ لا تُبَاشِرُوهُنَ و بزنان خود مىرسيد وَ أَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ تا معتكف باشيد در مسجدها، تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ اين اندازهاست كه خداى نهاد در دين خويش فَلا تَقْرَبُوها گرد آن مگرديد بدر گذاشتن كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ چنين پيدا ميكند اللَّه آياتِهِ لِلنَّاسِ نشانهاى پسند خويش مردمان را لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ 187 تا از خشم و ناپسندى وى باز پرهيزند.
النوبة الثانية
– قوله تعالى: وَ إِذا سَأَلَكَ عِبادِي الآية …- مفسّران گفتند چون آيت آمد كه وَ قالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ ياران گفتند- يا رسول اللَّه اكنون كه ما را بدعا فرمودند كى خوانيم و چون خوانيم؟ بروز خوانيم يا بشب؟ بآوازبلند خوانيم يا نرم خوانيم؟ نزديك است تا براز خوانيم؟ يا دور است تا بآواز خوانيم؟
رب العزة بجواب ايشان اين آيت فرستاد وَ إِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي …- آوردهاند در بعضى كتب كه چون موسى عليه السّلام با حق مناجات كرد گفت- بار خدايا! دورى تا ترا بآواز خوانم؟ يا نزديكى تا براز خوانم؟ جواب آمد- كه اى موسى! اگر دورى را حدى بنهم هرگز بآن نرسى، و اگر نزديكى را حدّى بنهم طاقت ندارى، و زير بار عظمت و جلال ما پست شوى.
پير طريقت- ازينجا گفت:- الهى از نزديك نشانت ميدهند و برتر از آنى، وز دورت مىپندارند و نزديكتر از جانى، موجود نفسهاى جوانمردانى، حاضر دلهاى ذاكرانى. ملكا! تو آنى كه خود گفتى و چنانك گفتى آنى. بشنو لطيفه نيكو درين آيت: گفتند سؤال هر رونده دليل حال او باشد، قومى را همه انديشه مخلوقات و محدثات گرفته بود و ز همت دون چندان در مصنوعات آويختند كه خود پرواى صانع نداشتند، و با حقيقت معرفت او نپرداختند، تا يكى از روح پرسيد، يكى از كوه، يكى از مال غنيمت، يكى از حال يتيمان، يكى از خمر و قمار، يكى از عذر زنان، لا جرم جواب همگنان بواسطه داد چنانك گفت- يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَ الرَّسُولِ الآية وَ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ، قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي الآية. وَ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً.
اى سيد سادات و اى مهتر كائنات! ايشان كه فرمود از ما با ديگرى پرداختند، و بقدر همت خود سؤال كردند، همه را تو اى محمد جواب ده! و مقصودهاشان در كنار نه، باز قومى كه از ما پرسند و از دوستى ما با ديگرى نپردازند، تخصيص و تشريف ايشان را بجواب واسطه از ميان بردارم بخودى خودشان جواب دهم.
فَإِنِّي قَرِيبٌ- نگفت قل انّى قريب- آن گه در تشريف بيفزود گفت: عِبادِي بندگان من، رهيكان من، اضافت ايشان با خود كرد، اگر كعبه سنگين را بآنچ رقم اضافت بروى كشيد و گفت- طَهِّرْ بَيْتِيَ چندان شرف يافت كه مطاف جهانيان و قبله عالميان گشت، و از هر جبّارى كه قصد آن كرد آزاد شد. پس بنده مؤمن با معرفت و توحيد چون اين رقم تخصيص و اضافت بروى كشيد اولىتر كه بكرامتها و رتبتها رسد و گفتهاند- كه عبد بر دو قسم است يكى آنست كه اين نام بر وى افتاد از طريق ايجاد و تسخير، و برين معنى گفت اللَّه جل جلاله- إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً، و برين اعتبار مؤمن و كافر و صديق و زنديق را- عبد- گويند.
و قسم ديگر آنست كه اين نام بروى افتاد از طريق تخصيص و تشريك، چنانك گفت- وَ إِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي الآية …- إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ الآية، أَسْرى بِعَبْدِهِ الآية، و عِبادُ الرَّحْمنِ الآية …، و برين اعتبار اگر فاسقى را گويند يا كافرى را كه وى بنده خدا نيست كه بنده طاغوت است، و بنده هوى و شهوت روا باشد- و به قال اللَّه عز و جل وَ عَبَدَ الطَّاغُوتَ
وقال النبى- «تعس عبد الدرهم».
أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ- اين باز كرامتى ديگر است وابندگان، و فضلى ديگر، كه اجابت خود در خواندن و دعا كردن ايشان بست، نه در اخلاص اعمال ايشان. تا اگر مفلسى باشد يا عاصيى كه از سر ندامت و شكستگى بى بضاعت طاعت او را خواند، نوميد نباشد، و خواندن بنده مر خداى را سه روى دارد- هر سه دعا گويند:
اول آنست كه بروى ثنا گويد و بپا كى بستايد، و بيگانگى وى اقرار دهد، چنانك گويد «انت اللَّه لا اله انت، ربنا لك الحمد» هذا و امثاله، و اليه الاشارة
بقوله صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم- «و الدعاء هو العبادة».
ديگر وجه آنست كه بنده عفو خواهد و مغفرت و رحمت، گويد- «اغفر لى و ارحمنى و اعف عنى و اهدنى.» و من ذلك قوله تعالى اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ. سديگر وجه آنست كه حظّ دنيوى خواهد- گويد ارزقنى مالا و ولدا.، اين هر سه قسم را دعا گويند، كه بنده باوّل در همه خداى را خواند و گويد- «يا اللَّه! يا رحمن! يا رب!» اما معنى آيت، گفتهاند:- كه خاص است اگر چه بر لفظ عام است ميگويد خواندن خواننده را پاسخ كنم، هر گه كه خواند. يعنى خواندن او بشرط خويش باشد و در اجابت وى خيرت بود. و دليل برين تخصيص آنست كه مصطفى ع گفت.
«ما من مسلم دعا اللَّه عز و جل بدعوة ليس فيها قطيعة رحم و لا اثم الّا اعطاه بها احدى خصال ثلث:امّا ان يعجل دعوته، و امّا ان يدخر له فى الآخرة، و امّا ان يدفع عنه من الشر مثلها، قالوا يا رسول اللَّه اذ انكثر، قال اللَّه اكثر»
وعن ابى هريره، قال- قال رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم:- ما قال عبد قطّ يا ربّ ثلاثا الّا قال اللَّه عز و جل- لبيك عبدى، سل فيعجّل من ذلك ما شاء و يؤخر ما شاء.
وعن جابر قال قال رسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله و سلّم- يدعو اللَّه بعبده يوم القيمة فيقفه بين يديه، فيقول عبدى! انّى امرتك ان تدعونى، و وعدتك ان استجيب لك فهل كنت تدعونى؟ فيقول نعم يا رب! كنت ادعوك، فيقول- كنت ترى لبعض دعائك اجابة و بعضه لا ترى له اجابة، فيقول نعم يا رب! فيقول- اما انّك ما دعوتنى بدعوة قطّ الّا استجبتها لك، فاما اكون عجلتها لك فى الدنيا و امّا ذخرتها لك فى الآخرة، أ ليس دعوتنى يوم كذا و كذا فى حاجة اقضيها فقضيتها فيقول نعم يا ربّ! فيقول انى ذخرت لك فى الجنة كذا و كذا. فلا يدعو اللَّه دعوة دعا بها عبده المؤمن فى الدنيا الّا بيّن له ما عجّل له و ما ذخّر، قال فبينا العبد فى ذلك الموقف، يقول يا ليت لم يعجل لى من دعائى شىء.
و شرط دعا آنست، كه بنده در حال دعا شكسته دل باشد و اندهگن، و دعا كه كند بتضرّع و زارى كند با رهبت و خشيت، لقوله تعالى- ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْيَةً. آنست كه دعا بسرّ كند، و بآهستگى و شكستگى، نه بآواز بلند، كه آواز بلند در دعا اعتداست، و اللَّه تعالى اعتداء در دعا دوست ندارد. يقول تعالى إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ.
وقال ابو موسى الاشعرى:- قدمنا مع رسول اللَّه- فلما دنونا من المدينة كبّر الناس و رفعوا اصواتهم- فقال صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم «يا ايها الناس انكم لن تدعو أصم و لا غائبا»
و ازينجاست كه رب العالمين زكريا را بآواز نرم در دعا بستود گفت: إِذْ نادى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا.
و از آداب دعا آنست كه طاعتى و صدقه فرا پيش دارد، كه مردى از مصطفى ص دعا خواست، رسول گفت-
اعنى على كثرة الركوع و السجود،
ديگرى آمد و دعا خواست گفت
«و هل أتيت بجناح الدعاء؟» يعنى الصدقة-.
و از آداب دعا- الحاح- است
فقد قال ص- «انّ اللَّه يحب الملحين فى الدعاء»،
وكان يقول «يا من لا يبرمه الحاح الملحّين و از آداب دعا- تعميم- است فانه ص- سمع رجلا يقول- اللهم اغفر لى!
فقال «عم و لا تخص!»،
وعن انس بن مالك- قال رسول اللَّه- «ان العبد ليدعو اللَّه و هو يحبّه»- قال: «فيقول يا جبريل! اقض لعبدى هذا حاجته و اخّرها فانى احب ان لا ازال اسمع صوته و انّ العبد ليدعوا اللَّه و اللَّه يبغضه، فيقول اللَّه عز و جل يا جبريل اقض لعبدى هذا حاجته باخلاصه، و عجّلها فانى اكره ان اسمع صوته» و عن يحيى بن سعيد القطان قال- رأيت الحق فى المنام فقلت- الهى كم ادعوك و لا تجيبنى! فقال- يا يحيى لانى احب ان اسمع صوتك»
وعن ربيعة بن وقاص عن النبى صلّى اللَّه عليه و آله و سلم قال- ثلاث مواطن لا تردّ فيها دعوة العبد:- رجل يكون فى برّية حيث لا يراه احد، فيقوم فيصلّى فيقول اللَّه تعالى لملائكته:- أرى عبدى هذا يعلم انّ له ربا يغفر الذنوب، فانظروا ما يطلب- فتقول الملائكة، اى رب! رضاك و مغفرتك، فيقول:- اشهدوا انى قد غفرت له. و رجل يكون معه فيفرّ عنه اصحابه و يثبت هو فى مكانه، فيقول اللَّه للملائكة- انظروا ما يطلب عبدى؟ فتقول الملائكة بذل مهجة نفسه لك و يطلب رضاك و مغفرتك، فيقول- اشهدوا انّى قد غفرت له. و رجل يقوم من آخر الليل فيقول اللَّه- أ ليس قد جعلت الليل سكنا و النوم سباتا، فقام عبدى هذا مصلّى و يعلم ان له ربا، فيقول اللَّه لملائكة- انظروا ما يطلب عبدى، فتقول الملائكة- رضاك و مغفرتك، فيقول- اشهدوا انى قد غفرت له»
وعن جابر قال رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم «و الذى نفسى بيده انّ العبد ليدعو اللَّه و أنّه عليه غضبان، فيعرض عنه ثم يدعوه فيعرض عنه ثم يدعوه، فيقول اللَّه تعالى للملائكة، ان عبدى لن يدعو غيرى فقد استحييت منه، كم يدعونى و اعرض عنه، اشهدكم انى قد استجبت له»
و در خبرست كه مردى در مسجد رسول صلى اللَّه عليه و آله و سلّم دعا ميكرد و رسول در وى مى نگريست و تبسّم ميكرد، گفتند:- يا رسول اللَّه چرا تبسم كردى؟ گفت- عجب آمد مرا دعاء اين مرد، يك بار بگفت كه يا ربّ، اللَّه يك بار گفت كه «لبيك» پس دو بار بگفت كه- يا رب! اللَّه دو بار بگفت كه- لبيك- پس سه بار بگفت كه «يا رب!» اللَّه سه بار بگفت كه- لبيك.
وعن عبد اللَّه بن عمر قال قال رسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله و سلّم:- «من فتحت له منكم ابواب الدعاء فتحت له ابواب الرحمة، و ما سئل اللَّه شيئا احبّ اليه من ان يسئل العافية، انّ الدعاء ينفع بما نزل، و ممّا لم ينزل، فعليكم عباد اللَّه بالدعاء»
وعن واثلة بن الاسقع- قال قال رسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله و سلّم- اربعة لا ترد دعوتهم:- امام عادل: و دعوة المريض، و دعوة المرء المسلم لاخيه بالغيب، و دعوة الوالد لولده.
وعن ابى هريرة قال قال رسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله و سلّم:- «ثلاثة لا ترد دعوتهم، الامام العادل و الصائم حين يفطر، و دعوة المظلوم، تحمل على الغمام تفتح لها ابواب السماء، و يقول الرب عز و جل:- لا نصرتك و لو بعد حين. و فى رواية الذاكر اللَّه كثيرا، مكان قوله- و الصائم حين يفطر.»
أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ- خداوندان معانى گفتند:- اين تشريف است و تخفيف و آنچه گفت فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي تكليف است و تشديد، چون بعز خويش دانست كه بار حكم و تكليف بر بنده مىنهد، نخست او را بشارت داد به اين كرامت و نواخت كه گفت أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ، تا بنده باين بشارت و كرامت آن بار حكم و تكليف بر وى آسان شود. و نظير اين در قران فراوانست:- يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَ اسْجُدُوا و قال تعالى يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ هذا و امثاله.
فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَ لْيُؤْمِنُوا بِي- هر چند كه استجابت و ايمان بمعنى متقارب اند، امّا فرق آنست كه استجابت بحكم استعمال در اعمال جوارح ظاهر رود، و ايمان در اعتقاد دل. و گفتهاند- استجابت بنده قول «لا اله الا اللَّه» است- على ما روى فى بعض الكتب- ان اللَّه عز و جل قال لملائكته- ادعوا لى عبادى، قالوا يا رب كيف و السماوات السبع دونهم و العرض فوق ذلك! قال- انهم اذ قالوا لا اله الا اللَّه، فقد استجابوا لى. و قال بعض المفسرين فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي اى فليجيبوا نى- اى فى ما افترضت عليهم و تعبدتهم به من الايمان بى و برسولى و الطاعة لى.
اگر كسى گويد اين دو آيت چون اجنبى است در ميان احكام روزه كه پيشين آيت و پسين آيت از احكام روزه است، پس چه فايده را اين در ميان آورد؟ جواب آنست- كه اين همه متقارباند و هيچ تجانب نيست، كه اللَّه تعالى در پيشين آيت گفت، وَ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى ما هَداكُمْ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ- ايشان را بر ذكر خودداشت، و بتكبير و شكر فرمود، آن گه ايشان را بثواب اين تكبير و شكر اميدوار كرد.
يعنى آن كس كه وى را ذكر و شكر مىكنيد بشما نزديك است، آواز شما مىنيوشد و اجابت دعا ميكند، اين عارضى بود كه در ميان آمد لايق آيت پيشين، و تمامى آن.
پس آن گه باحكام روزه باز گشت كه:- أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ … الآية سبب نزول اين آيت آن بود. كه- در ابتداء اسلام كه فرمان آمده بود بروزه ماه رمضان، كسى كه افطار كردى طعام و شراب و مباشرت اهل خويش او را حلال بودى و گشاده، تا آن گه كه بخفتى، يا نماز خفتن كردى، پس بعد از آن حرام بودى هم طعام و هم شراب و هم مباشرت. تا ديگر شب. عمر خطاب شبى بعد از آنكه نماز خفتن كرده بود دست بزن خويشتن برد آن گه خود را ملامت كرد، و مىگريست، باين مخالفت شرع كه از وى بيامده بود، بحضرت مصطفى صلى اللَّه عليه و آله و سلّم آمد، و قصه خويش باز گفت، و رخصت طلبيد. رسول خداى صلّى اللَّه عليه و آله و سلم گفت«ما كنت جديرا بذلك يا عمر!»
اين نه سزاى تو است كه كردى، در آن حال جماعتى برخاستند كه همين واقعه افتاده بود ايشان را، و همه معترف شدند، پس خداى تعالى در شأن ايشان اين آيت فرستاد. عبد الرحمن بن ابى ليلى بطريقى ديگر روايت ميكند، ميگويد- عمر خطاب پيش مصطفى آمد گفت:- يا رسول اللَّه دوش كام خود از اهل خود طلب كردم گفت كه من خواب كردهام، پنداشتم كه بهانه است، دست بوى بردم و كام خود از وى برداشتم. رسول صلى اللَّه عليه و آله و سلم گفت- يا عمر بدانچه كردى سزاوار نه! پس رب العالمين از بهر عمر اين آيت فرستاد، و مسلمانان را رخصت داد.
أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ- رفث- اينجا كنايت از جماع است و هر چه در قرآن آمد از مباشرت و ملامست و افضا و دخول. قال ابن عباس رض- ان اللَّه عز و جل حى كريم يكنّى هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَ اى هن سكن لكم و انتم سكن لهن، لباس اينجا كنايت است از رسيدن مرد بزن و زن بمرد بى جامه، همچنانك جاى ديگر گفت وَ فُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ و
فى الخبر- «الولد للفراش»
– اهل معانى گفتند:- لباس آن جامه است كه فاتن دارد، و شعار گويند
پس مرد و زن را بدين معنى لباس خواند كه يكديگر را همچون جامهاند مر تن را. و گفتهاند:- ايشان را لباس از بهر آن خواند، كه هر دوستر يكديگرند از آنچه ناپسنديده شرعست، و دليل برين قول آن خبرست كه رسول صلّى اللَّه عليه و آله و سلم گفت«من تزوّج فقد احرز دينه»
عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ- اى تظلمون انفسكم بالجماع ليالى رمضان، فَتابَ عَلَيْكُمْ- ان عاد عليكم بالترخيص، وَ عَفا عَنْكُمْ ما فعلتم قبل الرخصة، فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَ- همه امّت را ميگويد- بر سبيل اباحت نه بر سبيل ايجاب. چنانك در آن خبر گفت:«تناكحوا تكثروا»
، تناكحوا- امر اباحت است نه امر وجوب، بَاشِرُوهُنَ- هم چنان است، ميگويد اكنون مىرسيد باهل خويش، مباشرت رسيدن دو بشره بود بهم بى جامه.
وَ ابْتَغُوا ما كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ مىجوئيد آنچه اللَّه شما را نوشت در لوح محفوظ از فرزندى كه باشد شما را.
در خبر مىآيد، كه اعمال بنى آدم بمرگ همه منقطع شود و گسسته گردد، مگر صدقة روان، و فرزند پارساى شايسته، كه پدر خويش را دعا گويد بعد از وى. و در خبر مىآيد كه:- ملك تعالى بنده را بنوازد و بزرگ گرداند، بنده گويد- بار خدايا بچه عمل مرا باين رتبت رسانيدى؟ گويد بدعاء ولدك لك.
معاذ جبل گفت- وَ ابْتَغُوا ما كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ- يعنى ليلة القدر، حسن خواند وَ ابْتَغُوا ما كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ بر پى آن فرمان ايستيد كه اللَّه شما را نوشت.
وَ كُلُوا وَ اشْرَبُوا- اين در شأن ابو قيس آمد، صرمة بن انس بن صرمة كه همه روز در كار بود بكشاورزى و روزه داشت، چون شب در آمد اهل وى خواست كه طعامكى گرم از بهر وى بسازد، چون آن طعامك بساخت، ابو قيس از ماندگى در خواب شده بود، چون بيدار شد گفت:- نخورم كه مخالفت شرع باشد و نافرمانى حق، پس روزه در روزه پيوست و در نيمه روز بى طاقت شد، چنانك بيهوش گشت. رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله و سلم چون او را چنان رنجور ديد، گفت چه رسيد ترا؟ ابو قيس قصه خويش بگفت، رسول صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم پاره در گرفت، در حال آيت آمد- وَ كُلُوا وَ اشْرَبُوا- اى اللّيل كله.
حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ- الآيه. تفسير اين مصطفى ع عدى حاتم را در آموخت گفت-
«صلّ كذا و كذا و صم فاذا غابت الشمس فكل و اشرب حتى يتبيّن لكم الخيط الأبيض من الخيط الاسود»
عدى حاتم گفت- چون اين از مصطفى بشنيدم فراز گرفتم يك رشته سپيد و ديگرى سياه، و بوقت صبح در آن مينگرستم و هيچ بر من روشن نمىشد، آن گه با رسول بگفت كه من چه كردم، رسول بخنديد گفت-«يا ابن حاتم انّك لعريض القفا»
قال ابو سليمان الخطابى- هذا يتأوّل على وجهين:- احدهما ان يكون كناية عن الغباوة و سلامة الصدر، و الثانى انه اراد انك غليظ الرقبة وافر اللحم، لان من اكل بعد الصبح لم ينهكه الصوم، و لم يبن له اثر فيه، ثم قال:- «يا ابن حاتم انما ذاك بياض النهار من سواد الليل» اى پسر حاتم آن رشته سپيد و سياه مثلى است تاريكى شب و روشنايى روز را، نبينى كه در عقب گفت:- مِنَ الْفَجْرِ فجر ناميست اول بامداد را كه نفس صبح بشكافد از شب، و در خبر مىآيد كه «الفجر فجران:- فجر يحرم فيه الطعام و تحلّ فيه الصّلاة، و فجر تحرم فيه الصّلاة، و يحل فيه الطعام»
فجر دواند، فجر صادق، فجر كاذب، اول فجر كاذب پديد آيد سپيدى از مشرق ظاهر شود و ارتفاع گيرد مانند عمودى، و چندانك ربع آسمان طول آن بركشد، و عرب آن را- ذنب السرحان- گويند، و بقدر دو ساعت كه از شب مانده باشد اين فجر كاذب بپايد، آن گه اندك اندك باز ميشود و در افق تاريكى مىافزايد، پس از ميان ظلمت فجر صادق سر بر زند، سرخى باشد كه بعرض افق باز مىافتد بتدريج، مصطفى ع ازينجا گفت-«ليس الفجر بالابيض المستطيل و لكنه الاحمر المعترض»
چون اين فجر صادق آغاز كند طعام خوردن بر روزه دار حرام شود، و وقت نماز در آيد، چنانك در خبر گفتيم. و بنده بايد كه در آن وقت بيدار باشد، كه آن وقتى عزيز است و ساعتى بزرگوار، و رب العالمين از شرف آن سوگند بدان ياد كرده و گفته- وَ الصُّبْحِ إِذا تَنَفَّسَ.
ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ الاية- پس آن گه روزه خويش تمام كنيد تا بشب، اين إِلى غايت راست كه چون شب در آمد روزه بغايت رسيد، و وقتش سپرى گشت، و روزه دار در حد فطر افتاد- اگر طعام خورد و اگر نه، و در بعضى روايات بيايد اكل او لم يأكل- و مصطفى ع مواصلت كرد، روز و شب در هم پيوست، و طعام نخورد، جبرئيل آمد و گفت- «قبلت مواصلتك و لا تحل لامّتك من بعدك» وصال تو پذيرفتند و امت ترا بعد از تو روا نيست كه وصال كنند.
وَ لا تُبَاشِرُوهُنَّ وَ أَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ- اين در شأن جماعتى آمد از ياران رسول صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم كه در مسجد معتكف مىنشستند، پس چون ايشان را ضرورتى پيش ميآمد از بهر آن ضرورت بيرون مىشدند، و در ميانه باهل خود مىرسيدند، آن گه بعد از غسل بمسجد باز مىشدند، رب العالمين گفت- وَ لا تُبَاشِرُوهُنَّ وَ أَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ- تا معتكف باشيد در مسجدها بزنان خود مرسيد و نزديكى مكنيد- عكوف- از روى لغت اقامت است، پائيدن بدرنگ و آرام، قال اللَّه تعالى- فَأَتَوْا عَلى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ و از روى شرع- پائيدن است در مسجد بر وجه طاعت- و قربت نيّت در آن شرطست، كه قربت بى نيّت درست نيايد، و به
قال النبى صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم- «انما الاعمال بالنيّات»
اى صحة الاعمال بالنيات- و مسجد در آن شرطست كه گفت- وَ أَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ و مستحبّ است كه با اعتكاف روزه دارد، پس اگر روزه ندارد اعتكاف درست باشد، بمذهب شافعى، كه در اصل وى روزه از شرط اعتكاف نيست، و لهذا
قال عمر «انى نذرت ان اعتكف ليلة فى الجاهلية» فقال النبى صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم- «أوف بنذرك»
– و بدانك معتكف چنان فرا نموده است كه من از جهان گريختهام، و كرده همه سال را درمان ساز آمدهام، و درگاه را لزوم گرفتهام، و آستانه بالين كردهام و خاك بستر، تا نيامرزى باز نگردم ازين در، لا جرم در خبر مىآيد- كه چون معتكف بيرون آيد، او را گويند بيرون آرى از گناه خويش چنان كه آن روز كه از مادر زادى.
وفى الخبر- «من اعتكف عشرا فى رمضان كان كحجّتين و عمرتين»
وفى الاثر- «من اعتكف يوما فكعدل عشر رقاب، و من اعتكف يومين فعدل عشرين رقبة، و من اعتكف ثلاثة ايام فعدل ثلثين رقبة، و من اكثر فعلى قدر ذلك.»
و فاضلتر آنست كه در دهه آخر ماه رمضان معتكف نشيند، كه مصطفى ع چنين كردى. و هرگز اعتكاف درين دهه دست بنداشتى. و درست است كه يك سال سى روز معتكف نشست، و سال ديگر بيست روز، آن سال كه سى روز نشست، سبب آن بود كه ده روز پيشين معتكف نشست طلب شب قدر را، جبرئيل آمد و گفت- آنچه مىجويى در پيش است، پس ده روز ميانين نشست، جبرئيل گفت ديگر باره- آنچه ميجويى در پيش است. پس ده روز پسين معتكف نشست تمامى سى روز. اما آن سال كه بيست روز معتكف نشست، چنان بود كه پيشين سال بغزا بود با ياران و اعتكاف از وى فائت شد. ديگر سال ده روز سال گذشته را قضا كرد، و ده روز آن سال را كه در آن بود، و يك سال چنان افتاد كه اعتكاف وى در ماه رمضان فائت شد، و در شوال معتكف نشست، و سبب آن بود كه بمسجد آمد و خيمه زد اعتكاف را، زنى از زنان وى دستورى خواست باعتكاف، او را دستورى داد پس ديگر زنان آمدند و بمسجد خيمه زدند، عايشه و حفصه و ديگران، مصطفى نگاه كرد خيمها ديد زده، خشم گرفت گفت باين مى پارسايى خواهيد؟ من امسال معتكف نمىنشينم، و بيرون آمد از اعتكاف خويش، پس در ماه شوال آن ده روز قضا كرد.
تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ- قيل فرائض اللَّه و شروطه، و قيل ممنوعاته. اين اندازها است كه خداى نهاد در دين خويش، ميان طاعت و معصيت پسند و ناپسند. فَلا تَقْرَبُوها گرد اندازهاى وى مگرديد بسست فرا گرفتن و فرو گذاشتن.
كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ.
النوبة الثالثة
– قوله تعالى: وَ إِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي …- ميگويد چون بندگان من مرا از تو پرسند، آن بندگانى كه بحلقه حرمت ما در آويختند. و در كوى ما گريختند، هر چه دون ماست گذاشتند، و خدمت ما برداشتند، با ما گرويدند و از اسباب ببريدند، عمامه بلا بر سر پيچيدند و مهر ما بجان و دل خريدند، عاشق در وجود آمدند و با عشق بيرون شدند.
| با عشق روان شد از عدم مركب ما | روشن ز شراب وصل دائم شب ما | |
| زان مى كه حرام نيست در مذهب ما | تا باز عدم خشك نيابى لب ما |
اين چنين بندگان، و اين چنين دوستان چون مرا از تو پرسند، و نشان ما از تو طلبند، بدانك من بايشان نزديكم ناخوانده و ناجسته، نزديكم تا پيوسيده و نادريافته نزديكم، باوليت خود، در صفت خود قيوم و قريبم، نه سزاى بنده را كه من بنعت خود نزديكم! اين همانست كه كليم خود را گفت موسى ع، آن شب ديجور در آن پايان طور، «نودى من شاطئ الوادى الايمن» موسى را آواز دادند از كران وادى مبارك از سوى راست.
بزرگوارا موسى! كه از پس آمد كس بگوش سر خويش سخن حق نشنيده بود مگر موسى، خدا ندا داد او را كه- يا موسى- موسى بيقرار شد طاقتش برسيد و صبرش برميد- صبر با مهر كى برآيد، جاويد دست مهر صبر ربايد، موسى از سر سوز و وله و بى طاقتى گفت خواننده را شنوانيدى أين اطلبك؟ كجات جويم؟ ندا آمد كه اى موسى- چنانك خواهى مىجوى، كه من با توام، نزديك ترم بتو از جان تو در كالبد تو، و از رگ جان تو بتو، و ز سخن تو بدهن تو، الكلام كلامى، و النور نورى، و انا رب العالمين. از روى اشارت چنانستى كه رب العزة گفتى يا موسى بعلم ترا نزديكم، و زو همت دور! اى موسى بهره محبان خودم و بهره رسان مزدور، ياد من عيش است و مهر من سور، شناخت من ملك است و يافت من سرور، صحبت من روح روح است و قرب من نور، دوستان را بجاى جانم و عارفان را رستاخيز بى صور.
| گفتم صنما مگر كه جانان منى | اكنون كه همى نگه كنم جان منى | |
| بى جان گردم اگر ز من بر گردى | اى جان جهان تو كفر و ايمان منى |
فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ …- ميگويد من به بندگان نزديكم نزديكان را دوست دارم، خوانندگان را پاسخ كنم، جويندگان را بخود راه دهم، متقربان را بپسندم. بنده من! بمن نزديك شو تا بتو نزديك شوم، من تقرب الى شبرا تقربت اليه ذراعا بنده من! تو مرا ميخوانى من اجابت ميكنم، من نيز ترا بر نصرت دين خود ميخوانم، و بر پذيرفتن رسالت رسول خود ميخوانم، اجابت كن. بنده من! درى بر گشاى تا درى بر گشايم، در دعا بر گشاى تا در اجابت برگشايم- ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ در انابت بر گشاى تا در بشارت بر گشايم- وَ أَنابُوا إِلَى اللَّهِ لَهُمُ الْبُشْرى در هزينه بر گشاى تا در خلف بر گشايم- وَ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ در مجاهدت بر گشاى تا در هدايت بر گشايم- وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا در توكل بر گشاى تا در كفايت بر گشايم- وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ، در استغفار بر گشاى تا در مغفرت بر گشايم- ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً آن گه گفت: لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ- اين بار حكم كه بر تو نهادم مصلحت ترا و ساختن كار ترا نهادم، تا بر راه راست بمانى و بنعيم جاودانه رسى، و از ما بر سود باشى كه ما خلق را نه بدان آفريديم تا بريشان سود كنيم- بلكه تا ايشان بر ما سود كنند
«ما خلقت الخلق لاربح عليهم و انما خلقتهم ليربحوا عليّ».
أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ ….- الآية- هم پيغام است و هم تفضيل و هم تخفيف، پيغام راست، و تفضيل نيكو، و تخفيف بسزا، پيغام خداوند برهيكان، و تفضيل روزه ماه رمضان بر ديگر اعمال بندگان، و تخفيف ايشان در اباحت عشرت با هم جفتان.
گفت:- لَيْلَةَ الصِّيامِ شب را در روزه پيوست، و شب طعام را بود نه روزه را، لكن چون از اول شب نيّت كند در عداد روزه داران است، و ثواب روزه از وقت نيّت او را در ديوان است، باين وجه روزه بر همه عبادات فضل دارد، كه در همه عبادات تا نيّت در عمل نه پيوندى ثواب عمل حاصل نشود، و در روزه چون شب در آمد و نيت در دل آمد، عقد روزه بسته شد، هر چند كه تا وقت بام طعام و شراب خورد و عشرت كند او را از جمله روزه داران شمرند، و ثواب وى هيچيز بنكاهند.
كريما! خداوندا! مهربانا! كه بنده طعام و شراب مىخورد، و با اهل خود عشرت ميكند و او را در آن ثواب روزه داران ميدهد، ازين عجبتر كه او را طعام خوردن فرمايد در وقت سحر، آن گه بنده را از آن سحور خوردن تعبيههاى لطيف از غيب بيرون آرد، و رقم دوستى كشد. آرى مقصود نه نان خوردن است، مقصود آنست تا بنده در كمند دوستى افتد، پس طعام خوردن بهانه است و سحور دام دوستى را دانه است. اين همچنانست كه موسى را ليلة النار آتش نمودند، آتش بهانه بود و كمند لطف در ميان، آن تعبيه بود، ابر سياه بر آمد، و شب تاريك در آمد، و باد عاصف در جستن آمد، بانگ گرگ برخاست و گله در رفتن آمد، و اهل موسى در ناليدن آمد، جهان همه تاريك شده و ظلمت فرو گرفته، موسى بيطاقت شده و ز جان خويش بفرياد آمده كه:
| وقتست كنون اگر بخواهى بخشود | چون كشته شوم دريغ كى دارد سود |
موسى آتشزنه برداشت، سنگ زد بر آن و آتش نديد، آن گه از دور آتشى بديد و آن همه آشوب و شور بهانه بود، و مقصود در ميان آن تعبيه بود. همچنين بنده را در ميانه شب بطعام خوردن فرمايد، بزبان شرع گويد- تسحروا فان فى السحور بركة و گويد- صلوات اللَّه على المتسحّرين و گويد- اللهم بارك لامّتى فى سحورهم، ما انعم اللَّه على عبد من نعمة الّا و هو سائله عنها يوم القيمة الا السحور، استعينوا باكلة السحر على صيام النهار- اين همه ترغيب و تحريض كه شرع مصطفى بدان ناطق است نه عين خوردن راست، بلكه كارى ديگر و نواختى ديگر راست چنانستى كه خداى گفتى- بنده من! اين سحور خوردن دام وصلت است كه من نهادم، تا تو بر خيزى و در دام دوستى ما افتى! فريشتگان را گوئيم در نگريد- بنده من از شب خير انست، بسم اللَّه بر زبان تو برانم گويم- بنويسيد كه بنده من از ذاكرانست، عطسه بر تو گمارم تا گويى الحمد للَّه- گويم- به بينيد بنده من از شاكرانست، سوزى در دلت پديد آرم تا از سر آن سوز گويى- آه! گويم بنده من بمهر ما سوزانست. بنده مىسوزد و مىزارد، و خداى او را مىنوازد، و اللَّه در دلش نور معرفت مىفزايد، وحقيقت كرم بزبان لطف با بنده ميگويد.
| من آن توام تو آن من باش ز دل | بستاخى كن چرا نشينى تو خجل | |
| گر جرم همه خلق كنم پاك بحل | در مملكتم چه كم شود؟ مشتى گل! |
كشف الأسرار و عدة الأبرار// ابو الفضل رشيد الدين ميبدى جلد اول