علت تغییر قبله مسلمانان چه بود؟_تفسیرمجمع البیان
در اينكه اساساً بچه علت قبله مسلمانان از بيت المقدس «به كعبه» انتقال يافت دو قول است:
1- تغيير قبله بواسطه تغيير مصلحتى بود كه فقط خداوند آن را ميداند.
2- علت آن از گفتار خداوند: لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ[14] يعنى قبله را از اينجهت تغيير داديم تا پيروان پيغمبر را از كسانى كه بمخالفت او برميخيزند، معلوم كنيم. چون مسلمانان تا هنگامى كه در مكّه اقامت داشتند مأمور بودند بسوى بيت المقدس نماز بخوانند تا نسبت بمشركين مكّه كه بسوى كعبه متوجه بودند امتياز داشته باشند و وقتى كه نبى اكرم صلى اللَّه عليه و اله بمدينه هجرت فرمود چون يهود كه در آن شهر اقامت داشتند بسوى بيت المقدس متوجه بودند مسلمانان مأمور گرديدند كه بسوى كعبه توجه كنند تا نسبت بيهود امتياز داشته باشند.
انتقال قبله در چه تاريخى صورت گرفت؟
ابن عباس ميگويد «مسلمانان» نماز خود را از هنگامى كه پيغمبر اكرم صلى اللَّه عليه و اله وارد شهر مدينه گرديد تا هفده ماه بسوى بيت المقدس مىخواند و براء بن عازب ميگويد مدت شانزده يا هفده ماه همراه پيغمبر بطرف بيت المقدس نماز خواندم و پس از آن ما مسلمانان بامر الهى بسوى «كعبه» منصرف گرديديم.
مؤلف: «اين مطلب را مسلم هم در صحيح خود بهمين ترتيب روايت كرده است».
انس بن مالك ميگويد: تحويل قبله بسوى كعبه بعد از نه ماه يا ده ماه پس از ورود پيغمبر اسلام صلى اللَّه عليه و اله بمدينه صورت گرفت «معاذ بن جبل مىگويد» اين جريان پس از سيزده ماه از ورود آن حضرت بمدينه بوقوع پيوست».
على بن ابراهيم بسند خود از حضرت صادق عليه السلام نقل مىكند: «پس از اينكه پيغمبر اكرم صلى اللَّه عليه و اله سيزده سال در مكّه و هفت ماه در مدينه بسوى بيت المقدس نماز خواهند خداوند او را بسوى كعبه متوجه كرد و علت اين امر اين بود كه يهود پيغمبر اسلام صلى اللَّه عليه و اله و سلّم را سرزنش ميكردند و مىگفتند تو تابع ما هستى و بسوى قبله ما نماز ميگزارى از اين سرزنشها رسول اكرم صلى اللَّه عليه و اله سخت غمگين و ناراحت گرديد و در دل شب از خانه بيرون آمد و بآفاق چشم دوخته منتظر فرمان الهى در اين زمينه گرديد و چون آن شب سپرى شد و روز فرا رسيد در هنگام ظهر در مسجد بنى سالم در حالى كه دو ركعت از نماز ظهر خوانده بود جبرئيل نازل گرديد و بازوهاى آن حضرت را گرفت و او را از جانب بيت المقدّس بسوى «كعبه» برگردانيد و اين آيه را آورد: «قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ»[16] يعنى ما توجه تو را بر آسمان بانتظار وحى ميديديم و البته تو را بقبلهاى كه بآن خشنود باشى متوجه مىكنيم پس روى كن بطرف مسجد الحرام». از آن پس آن حضرت دو ركعت ديگر از نماز ظهر را بطرف «كعبه» خواند در اين حال يهود و جمعى از نادانان گفتند ما وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها. يعنى چه چيز موجب گرديد كه مسلمانان از قبله سابق خود رو برگردانند؟
اين هم امتحانى بود
زجّاج ميگويد: از اين نظر آن حضرت مأمور بود مدّتى نماز را بطرف بيت المقدّس بخواند كه اعراب عادت كرده بودند در انجام اعمال حج بطرف كعبه توجه كنند و خداوند خواست آنها را بر خلاف آنچه عادت كرده و انس گرفته بودند وادار كند تا به اين وسيله آزمايشى بعمل بيايد و پيروان واقعى اسلام معلوم گردد.
مفسّرين ميگويند: محبوبترين قبله در نزد رسول خدا صلى اللَّه عليه و اله «كعبه» بود و لذا آن حضرت بجبرئيل فرمود: دوست ميدارم كه خداوند غير از قبله يهود، براى من، قبلهاى قرار بدهد جبرئيل در جواب گفت: من هم مانند تو بنده خدا هستم و تو در نزد او از من عزيزتر ميباشى اين موضوع را از خداوند بخواه و دعا كن تا بمطلوب برسى، پس از اينكه جبرئيل بآسمان بالا رفت آن حضرت باميد اينكه خبرى درباره آنچه آن حضرت از خداوند تقاضا ميكرد بياورد بآسمان چشم ميدوخت در اين حال خداوند اين آيه را نازل فرمود:
قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ …– ما توجه تو را بآسمان بانتظار وحى درباره قبله مىبينيم.
در علّت توجّه پيغمبر اكرم صلّى اللَّه عليه و اله بآسمان دو قول است:
1- چون قبلًا بآن حضرت وعده اى در تحويل قبله از بيت المقدس داده شده بود لذا بآسمان بانتظار عملى شدن آن وعده نگاه ميكرد، همانطور كه هر كسى كه منتظر چيزى باشد چشم بجانب آن ميدوزد.
2- آن حضرت از اينكه بيت المقدس قبله مسلمانان باشد قلباً كراهت داشت و دوست ميداشت كه «كعبه» قبله اسلام باشد ولى در اين موضوع از خداوند چيزى سؤال نميكرد زيرا تا از خداوند درباره موضوعى اجازهاى نرسد، پيغمبران هرگز سؤال نمىكنند چه اينكه احتمال ميرود كه مصلحتى در موضوع مورد سؤال نباشد بهمين جهت سؤال آنها باجابت نرسد و اين مطلب دست آويزى براى مخالفين آنان بشود.
چرا پيغمبر اسلام (ص) دوست ميداشت كه قبله به «كعبه» منتقل شود؟
در اين موضوع ميان مفسرين چند قول مشهور است:
1- ابن عباس ميگويد اين موضوع باين جهت بود كه خانه «كعبه» قبله ابراهيم عليه السلام و پدران آن حضرت بود.
2- مجاهد ميگويد: «اين امر باين علت بود كه يهود مىگفتند: محمّد صلّى اللَّه عليه و اله با دين ما مخالفت مىكند ولى از قبله ما تبعيت مينمايد».
3- ابن زيد ميگويد يهود مىگفتند: «محمّد صلّى اللَّه عليه و اله و اصحابش قبله را نمى شناختند ما آنها را بقبله هدايت كرديم».
4- بعضى گفتهاند: «اعراب چون «كعبه» را دوست ميداشتند و در تعظيم آن فوق العاده مىكوشيدند لذا قبله بودن آن موجب جلب توجّه آنان بسوى دين اسلام ميگرديد و زمينه بهترى براى دعوت آنان بسوى دين فراهم ميشد و آن حضرت هم علاقه زيادى بگرايش آنان بدين اسلام داشت. از اينجهت دوست ميداشت كه «كعبه» قبله قرار داده شود.
مؤلف: احتمال ميرود كه آن حضرت تحويل قبله را بعلّت همه اين وجوه كه گفته شد، دوست داشته باشد، چه اينكه ميان وجوه مزبور منافاتى نيست.
فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها …– ترا بقبلهاى كه قصد آن را داشتى و دوستش ميدارى برميگردانيم و منظور از دوست اين قبله تمايل قلبى آن حضرت است بآن، نه اينكه قبله سابق را دشمن داشته باشد.
فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ … پس رو بجانب مسجد الحرام كن مراد از متوجه ساختن «روى» بسوى مسجد الحرام اين است كه خود را بسوى آن متوجه كن زيرا «وجه» هر چيز بخود آن، اطلاق ميگردد، بعضى گفتهاند مراد از «وجه» روى است يعنى روى خود را بجانب مسجد الحرام متوجه كن چه اينكه توجه بوسيله روى برگرداندن محقق ميشود.
ابو على جبائى ميگويد: «مراد از «شطر» نصف است و خداوند از اين جهت امر فرموده است كه توجه بنصف مسجد الحرام شود كه تا به اين وسيله انسان، در مقابل «كعبه» قرار بگيرد».
در كيفيّت نماز خواندن پيغمبر صلّى اللَّه عليه و اله به بيت المقدس ميان مردم اختلاف است:
جمعى ميگويند: «آن حضرت تا هنگامى كه در مكّه اقامت داشت بسوى كعبه نماز مىخواند و از وقتى كه بمدينه وارد گرديد مأمور شد كه بسوى بيت المقدس نماز بخواند تا اينكه مجددا مأمور گرديد كه بسوى «كعبه» نماز بگزارد».
عدهاى گفتهاند كه «آن حضرت در مكّه نيز بسوى بيت المقدس نماز ميگذاشت ولى خانه كعبه را نيز ميان خود و بيت المقدّس قرار ميداد و در هر نقطهاى كه اين عمل ممكن نبود نماز نميخواند».
عدّه ديگرى ميگويند: «پيغمبر اسلام صلّى اللَّه عليه و اله تا هنگامى كه در مكّه بود و بعد از هجرت بمدينه تنها بسوى بيت المقدّس نماز ميگذاشت و در اين مدّت اصلًا كعبه را ميان خود و بيت المقدّس قرار نميداد و اين موضوع هم چنان ادامه داشت تا اينكه خداوند او را بتوجّه بكعبه مأمور گردانيد.
ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن فضل بن حسن طبرسی سوره البقره آیه۱۳۳ –۱۴۶