کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره الانفال آیه 33–40
4- النوبة الاولى
(8/ 40- 33)
قوله تعالى:
«وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ» و خداى بر آن نيست كه ايشان را عذاب كند،
«وَ أَنْتَ فِيهِمْ» و تو در ميان ايشان،
«وَ ما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ» و نيست خداى عذاب كردن ايشان را،
«وَ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ» (33) تا ايشان آمرزش مىخواهند.
«وَ ما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ» و چيست ايشان را [و چه رويست هرگز و چه جاى آنست] كه عذاب نكند ايشان را،
«وَ هُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ» و ايشان خلق بر مىگردانند از [مكه از آن] مسجد با آزرم،
«وَ ما كانُوا أَوْلِياءَهُ» ايشان بآن [مسجد] كس نهاند،
«إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ» بآن [مسجد] كس نيست مگر موحدان و گرويدگان،
«وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ »(34) لكن ايشان بيشتر نميدانند.
«وَ ما كانَ صَلاتُهُمْ »و نبود [بروزگار] نماز ايشان [كه ميكردند]،
«عِنْدَ الْبَيْتِ» نزديك خانه،
«إِلَّا مُكاءً وَ تَصْدِيَةً» مگر صفير زدن و آواز دست آوردن و دستزدن،
«فَذُوقُوا الْعَذابَ» ميچشيد عذاب،
«بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ» (35) بآنكه كافر شديد.
«إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا» ايشان كه كافر شدند،
«يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ» نفقه ميكنند مالهاى خويش،
«لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ» تا برگردانند [خلق را] از راه خداى،
«فَسَيُنْفِقُونَها» آن [مالها] نفقه كنند،
«ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً» پس [آن نفقه] ور ايشان تفريغ گردد و حسرت،
«ثُمَّ يُغْلَبُونَ» آن گه ايشان را باز شكند [و كم آرد و غلبه كند،]
«وَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ »(36) و آن گه آن كافران را بدوزخ رانند.
«لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ »[اين بآن كند] تا حق از باطل باز پيدا بود،
«وَ يَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلى بَعْضٍ» و باطل اهل باطل بر هم مىافكند،
«فَيَرْكُمَهُ جَمِيعاً» تا همه بر هم افتد توى بر توى،
«فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ» آن گه او را در دوزخ افكند،
«أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ »(37) ايشاناند زيانكاران [و نوميدان.]
«قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا» بگو ايشان را كه كافر شدند،
«إِنْ يَنْتَهُوا» اگر باز ايستند [از كفر]،
«يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ» ايشان را بيامرزند آنچه گذشت،
«وَ إِنْ يَعُودُوا »و اگر [بكفر بايستند و بحرب] باز گردند،
«فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ» (38) برفت و روان گشت آنكه پيشينيان را بود از سرانجامها.
«وَ قاتِلُوهُمْ» و كشتن ميكنيد با كافران،
«حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ» تا آن گه كه [در زمين اسير نماند در دست كافر] و ناايمنى [از ايشان]،
«وَ يَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ» [و در زمين پرستش] و بندگى نماند مگر كه آن همه خداى را بود،
«فَإِنِ انْتَهَوْا» اگر باز ايستند [از جنگ بشهادت يا بجزيت]،
«فَإِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ» (39) اللَّه بآنچه ميكنند بينا و دانا است.
«وَ إِنْ تَوَلَّوْا» و اگر برگردند [از فرمان بردارى و گردن نهادن]،
«فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاكُمْ» بدانيد كه خداى يار شما است،
«نِعْمَ الْمَوْلى وَ نِعْمَ النَّصِيرُ» (40) نيك يار و نيك دستگير و نيك يارى ده.
النوبة الثانية
قوله تعالى-: وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ سبب نزول اين آيت آن بود كه كافران گفته بودند: فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ، رب العالمين خبر داد مصطفى و مؤمنانرا، كه ايشان عذاب ميخواهند و تا تو در ميان ايشانى من ايشان را عذاب نكنم، لانك بعثت رحمة للعالمين، و لم يعذب قوم نبيّهم بين ظهرانيّهم. قومى گفتند: وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِيهِمْ، اين مقدار منسوخ است، و ناسخ آنست كه بر عقب گفت: وَ ما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ. قومى گفتند:
اين منسوخ نيست، از بهر آنكه تا مصطفى بمكه در ميان ايشان بود عذاب نيامد اين عذاب پس هجرت آمد. و گفتهاند: وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ آن عذاب عامه است باستيصال، چنان كه در امم پيشينيان بود. اين امت از چنان عذاب بزينهاراند، و اين كه وَ ما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ اين عذاب خاصه است قومى را دون قومى.
وَ ما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ اين محكم است و اين استغفار توحيد است، ميگويد تا شهادت ميگويند و اسلام مىآرند خدا ايشان را عذاب نكند، و در قرآن نوح راست و هود را و صالح و شعيب كه فرا قوم خويش گفتند: اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ، اين استغفار همه بمعنى توحيد است. عدىّ بن حاتم الطائى از مصطفى پرسيد كه آنچه پدر او مىكرد حاتم هيچ بكار آيد؟ و عايشه عبد اللَّه جدعان را هم از مصطفى پرسيد هر دو را جواب داد:و ما يغنى عنه، و لم يقل يوما رب اغفر لى.
پس از بهر آن شهادت را استغفار خواند كه شهادت گوى خويشتن را بآن آورد كه او را بيامرزند، پس شهادت آمرزش خواستن است. و قيل: وَ ما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ يعنى- الكفار، وَ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ يعنى: المسلمين فلما خرجوا و هاجروا، قال اللَّه: وَ ما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَ هُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ فعذّبهم يوم بدر، و قال ابن مسعود: كان لهم امانان النبى ص، و الاستغفار، فهاجر رسول اللَّه و بقى لهم الاستغفار.
قال ابن عباس:- هو استغفار الكفّار لانّهم يطوفون بالبيت و يقولون غفرانك اللهم غفرانك. و قيل:- وَ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ اى منهم من يؤل امره الى الاسلام، و قيل:- سيولد منهم اولاد مؤمنون.وَ ما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ قيل: يعنى فى الآخرة، و قيل: يوم بدر.وَ هُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ اين- صد- آن بود كه ايشان بر بر زنهاى مكه موكلان مىداشتند، روزگارى تا هر قاصد كه آهنگ ديدار رسول خدا داشتى بر مىگردانيدند و بعضى ميكشتند، و گفته اند: «كَما أَنْزَلْنا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ» ايشانند، اقتسموا الشعاب بينهم للرصد.وَ ما كانُوا يعنى- المشركين أَوْلِياءَهُ اى- اولياء المسجد، و قيل:- اولياء اللَّه. إِنْ أَوْلِياؤُهُ اى- ما اولياؤه، إِلَّا الْمُتَّقُونَ وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ انّ ولايته للمتّقين.
وَ ما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ، ابن عمر گفت: يطوفون بالبيت و هم عراة يصفرون و يصفّقون. مىگويد آنچه ايشان نماز نام كردهاند نيست الا پشيليدن و دست بر هم زدن. رب العالمين خبر داد باين آيت از كافران و مشركان با آن كه مسلمانان و دوستان خدا از مسجد حرام باز ميداشتند خود بنزديك خانه مىآمدند و صفير مىكردند و دست بر هم مىزدند كه اين تقرب است بخداوند عز و جل، و نماز كه ميكنيم، اللَّه گفت نيست آن نماز ايشان مگر صفير و تصفيق.
حسن گفت:اذا اراد النبى الصلاة، خلطوا عليه، و اروا انهم يصلون للَّه عبادة. قال بعضهم:- مكاؤهم اذانهم، و تصديتهم اقامتهم. مكاء ايشان را بجاى بانگ نماز بود و تصديت بجاى اقامت.
قال ابن بحر معنى الاية:- ان صلوتهم و دعاءهم غير رادّين عليهم ثوابا الّا كما يجيب الصدى الصّائح.فَذُوقُوا الْعَذابَ اى يوم بدر، و قيل: فى الآخرة بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ اين آيت در شأن مطعمان آمد، دوازده بودند از قريش، ابو جهل بن هشام و عتبة و شيبه ابنا ربيعة بن عبد شمس و نبيه و منبه ابنا الحجاج و ابو البخترى بن هشام و النضر بن الحارث و حكيم بن حزام و ابى بن خلف و زمعة بن الاسود و الحارث بن عامر بن نوفل و العباس بن عبد المطلب. اين قوم از مكه تا بصحراى بدر سپاه مشركان را ميزبانى ميكردند، هر روز ده شتر ميكشتند، پسين روز مطعم ايشان عباس بن عبد المطلب بود.
سعيد بن جبير گفت: اين آيت به بو سفيان فرو آمد كه روز احد چهل اوقية بر مشركان نفقه كرد، هر اوقيّه چهل و دو مثقال، و قال: محمد بن اسحاق: لما اصيب قريش يوم بدر، رجع فلّهم و هم القوم المنهزمون الى مكة، و رجع ابو سفيان بعيره اليها، و جمع من بقى من الاكابر، و قال: ان محمدا قد وتركم و قتل اشرافكم فاعينونا بهذا المال لعلّنا ندرك منه ثارا بمن اصيب بنا، فنعلوا فانزل اللَّه فيهم هذه الآية: لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ اى- دين اللَّه و الاسلام، فَسَيُنْفِقُونَها يعنى الاموال بتمامها، ثمّ تكون انفاقها عليهم حسرة عمّا على ما فاتهم، ثُمَّ يُغْلَبُونَ يقهرون. فيه تقديم و تأخير، لانّ الحسرة عليها بعد الغلبة. ميگويد: آن مالها نفقه ميكنند و بعاقبت بر ايشان جز حسرت و غم نبود، نه مال بماند و نه بمراد رسيدند، و هذا دليل من دلائل النبوة، اذا اخبر عن اللَّه قبل وقوعه و كان كما اخبر.
وَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ يساقون اليها، و يجمعون فيها، لِيَمِيزَ اللَّهُ اين لام تعليل غلبه است، يعنى: ثمّ يغلبون، لِيَمِيزَ اللَّهُ كافران را كم آرم و غلبه كنم تا حقّ از باطل پيدا بود، و صلاح از فساد، و كفر از ايمان، و آشنا از بيگانه، و قيل: الطيّب انفاق المؤمن و الخبيث انفاق الكافر.
روز قيامت آنچه مؤمنان در سبيل خدا نفقه كردهاند و آنچه كافران در راه شرك خرج كرده اند همه از هم جدا كنند، كافران را هم بآن اموال و نفقات عذاب كنند، چنان كه ميگويد عزّ جلاله: فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ و مؤمنانرا بآن انفاق خويش بدرجات رسند، چنان كه ميگويد: وَ أَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَ عَلانِيَةً وَ يَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ أُولئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها.
از اينجا گفت: مصطفى ص:«اطمعوا طعامكم الأبرار و اولوا معروفكم المؤمنين».
فَيَرْكُمَهُ جَمِيعاً فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ يعنى الكافر و ما انفقه، و فى الآثار يؤتى بالدنيا يوم القيامة قضّها بقضيضها فميّز ما كان منها للَّه و الباقى فى النار. قراءت حمزه و يعقوب و كسايى ليميز اللَّه بتشديد است، و وجه آن ظاهر است. آنكه گفت:أُولئِكَ اى- المنفقون اموالهم من الكفار، هُمُ الْخاسِرُونَ خسروا اموالهم و انفسهم، لانهم اشتروا باموالهم عذاب اللَّه فى الآخرة.
قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا و هم ابو سفيان و اصحابه، إِنْ يَنْتَهُوا عن الشرك و قتال المؤمنين، يُغْفَرْ لَهُمْ ما قد سلف من شركهم و ذنوبهم و ان عظمت، لان الحربىّ اذا اسلم صار كيوم ولدته امه.
قال عمرو بن العاص:- اتيت النّبي ص فقلت ابسط يمينك لابايعك، فبسط يمينه فقبضت يدى، فقال:- مالك يا عمرو؟ قلت اردت ان اشترط، قال:- تشترط ما ذا؟ قلت ان يغفر لى، قال: اما علمت يا عمرو انّ الاسلام يهدم ما كان قبله و انّ الهجرة تهدم ما كان قبلها و انّ الحجّ يهدم ما كان قبله،و قيل:- امروا بالامتناع عن قتال الكفار فى هذه الاية، ثم نسخت بالاية الّتى تليها و هى قوله:وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ.
قوله:- وَ إِنْ يَعُودُوا اى- يثبتوا على الكفر، فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ، يعنى- فقد مضت سنة اللَّه و مثلاته فى القرون الاولى. سنة ايدر بمعنى عادتست. ميگويد: اگر بكفر بايستيد، بنگر كه با پيشينيان از آن جهان داران كه بودند چه كرديم و چون برانداختيم و هلاك كرديم. با اينان همان كنيم، و نظائر اين در قرآن فراوان است، جايها گفته: كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ … الايه، قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ …الاية، قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلاتُ، أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ ما أَصابَ قَوْمَ نُوحٍ …
الآية، أَ لَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ … الآية، إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ مِثْلَ يَوْمِ الْأَحْزابِ، وَ ذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ، ثُمَّ كانَ عاقِبَةَ الَّذِينَ أَساؤُا السُّواى، كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ، فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ ما عَمِلُوا سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا، و فى المثل- من عمل ما شاء لقى ما شاء. و قيل:- و ان يعودوا الى الحرب و القتال معك، فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ باهلاك يوم البدر و سنّة اللَّه ما يفعلها دائما.
وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ اين فتنه ايدر عذاب كردن كافران است مسلمانان را و اسير بودن و بر كفر داشتن.
وَ يَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ، اى- يكون الطاعة و العبودية للَّه، و لا يكون مع دينهم كفر فى جزيرة العرب.
فَإِنِ انْتَهَوْا عن الكفر و القتال، فَإِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ، يجازيهم مجازاة البصير بهم و باعمالهم. قراءت رويس از يعقوب بما تعملون بصير بتاء مخاطبه.
وَ إِنْ تَوَلَّوْا اى- اعرضوا عن الايمان، و اعرضوا عن الانتهاء، و اقاموا على كفرهم و عداوتكم و قتالكم، فَاعْلَمُوا يا معشر المؤمنين، أَنَّ اللَّهَ مَوْلاكُمْ هو الموالى لكم و لا يضركم معاداتهم، نِعْمَ الْمَوْلى لا يضيع من تولّاه، وَ نِعْمَ النَّصِيرُ لا يغلب من نصره.
النوبة الثالثة
قوله تعالى: وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِيهِمْ سياق و مساق اين آيت بيان شرف مصطفى ص است و اجلال قدر او و اظهار عزّ وى. ميگويد اى مهتر خافقين و اى سيد ثقلين، تا تو در اصلاب ايشان بودى، اسلاف ايشان را عذاب نكرديم و امروز كه در ميان ايشانى، عذاب از ايشان برداشته ايم، و فردا كه از ميان ايشان بشوى و خادمان و چاكران تو در ميان ايشان باشند و استغفار كنند عذاب نكنيم، تا جهانيان عزّ و جاه و حرمت و پايگاه تو بر درگاه ما بشناسند و بدانند كه تويى بر ما بنده عزيز،اذا كان كون الرسول ص فى الكفار يمنع العذاب عنهم فيكون المعرفة فى القلوب اولى ان يدفع العذاب عنهم.
آن روز كه مصطفى ص را خبر دادند كه رفتن بسراى آخرت نزديك است و مركب بشريت وى را بحضرت الهيت نقل فرمودند. عزرائيل حاضر بود، رسول خدا وى را گفت: جبرئيل را كجا ماندى، گفت:- بآسمان نخستين مقدسان ملاء اعلى او را تعزيت ميدهند، عزرائيل بحرمت بايستاد تا خود چه فرمايد، جبرئيل در آمد، سيد گفت:- يا جبرئيل ما حال امتى؟
حال امت من چيست، و كار ايشان گوى بچه رسيد، جبرئيل گفت: يا سيد چه دل مشغول دارى و چه انديشه برى، نه حق ميگويد، وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِيهِمْ، گفت:- يا جبرئيل چون من از ميان ايشان بيرون شوم گوى حال ايشان چون بود؟ جبرئيل بحضرت عزت باز رفت و آخر آيت آورد، وَ ما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ،
يا سيد! ملك جل جلاله ميگويد: كه تا استغفار كنند در زينهاراند از عذاب، گفت: يا جبرئيل ازان ميترسم كه اگر در استغفار تقصير كنند؟ جبرئيل بحضرت عزت باز رفت و باز آمد و گفت: ملك تعالى و تقدس ترا سلام ميكند و ميگويد، هر كه پيش از مرگ بيك سال عذر خواهد عذرش بپذيرم كه من پذيرنده عذر خواهانم، نيوشنده آواز سائلانم، پوشنده عيب عيبيانم.
سيد گفت: يا جبرئيل يك سال در عمر امت من بسيار بود مسامحتى بخواه، جبرئيل رفت و باز آمد گفت، ميگويد: عز جلاله كه يك سال با يك ماه آوردم، اگر يك ماه پيش از مرك توبه كنند بپذيرم، گفت: يا جبرئيل نيز خواهم كه يك ماه بسيار است، جبرئيل آمد و يك ماه با يك هفته آورد و يك هفته با يك ساعت آورد، پس جبرئيل گفت: يا سيد، ملك مىگويد: جل جلاله در آن ساعت كه جان بنده بغرغره رسد اگر توبه كند بپذيرم و گناهش درگذارم، سيد گفت: يا جبرئيل ازان ميترسم كه آن ساعت كه هول مطلع تلخى جان كندن گرد وى در آيد زبانش كار نكند و عذر نتواند خواست.
جبرئيل رفت و باز آمد و گفت: الندم توبة، چون پشيمانى در دلش آمد بپذيرم اگر چه زبان كار نكند، گفت: يا جبرئيل آن بيچاره درمانده در آن سكرات مرگ، بعيد نباشد اگر پشيمانى نيز فراموش كند و با آن نپردازد، جبرئيل رفت و باز آمد و گفت:الرب يقرئك السلام و يقول ان لم يكن هذا كله فاين رحمتى و اين شفاعتك؟
اى مهترعالم و سيد ولد آدم اگر اين همه نبودى رحمت من و شفاعت تو چه بودى، آن مهتر صلوات اللَّه و سلامه عليه با آنكه مقصود موجودات بود و نقطه دائره حادثات بود، گنج فضل و خزينه رحمت بود، هر چه او را بايست، از براى امت بايست، و هر شربتى كه بقهر نوش كرد از بهر غم و تيمار امت كرد، و هر بلائى كه كشيد از بهر آسايش امت كشيد، ازين جهان كه رفت در غم امت رفت و فردا كه سر از خاك دولت بر آرد در غم و تيمار امت بر آرد، ميگويد و احشرنى فى زمرة المساكين
| با ياد تو زير خاك در خواهم شد | با درد تو سر ز خاك بر خواهم كرد |
و از حضرت ذو الجلال بنعت منّت اين نواخت و اعزاز روان كه- يا سيد، ما عيسى مريم را بآسمان برديم، تا هيچ كس ازان صنم پرستان موكب دولت او در نيابند، و روضه موسى كليم در زمين پنهان كرديم تا جهودان روى زينهار نبينند، اما شخص عزيز تو و نهاد كريم تو بخاك مدينه فرو آورديم و بآسمان نبرديم تا امت تو تا قيامت از عذاب گور ايمن شوند كه ما در قرآن مجيد خبر چنان داديم كه وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِيهِمْ، يا محمد ما مدينه را سراپرده امن امت تو ساختيم، هر كه بزيارت تو آيد در پرده عنايت تو آمد، و هر كه درين خاك فرو شد در حمايت رحمت تو آمد، وَ ما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ.
لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ، الخبيث ما حكم الشرع بقبحه و فساده، و الطيب ما شهد العلم بحسنه و صلاحه، و قيل:- الخبيث عمل الكافر يصوّر له و يعذب بالقائه عليه، و الطيب عمل المؤمن فيصوّر له فى صورة جهله فيحمل المؤمن عليه، و قيل:- الخبيث ما لم يخرج منها حقوق اللَّه، و الطيب ما اخرج منها الحقوق، و قيل:- الخبيث ما يأخذه المرء ينفقه لحظ نفسه و الطيب ما ينفقه بامر ربه.
قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ … الايه، درين آيت اظهار كرم خويش ميكند جل جلاله، و مهربانى خود به بندگان مىنمايد، بنده را بر ناسزاى بيند و بعقوبت مىنشتابد، از بنده كفر مىشنود و نعمت از وى باز نگيرد، و توبه و عفو بر وى عرضه ميكند و اگر باز آيد مغفرت وعده ميدهد، إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ، در خبر است كه مردى كافر از اين متمردى و طاغيى تيغ انكار كشيده از درمسجد مصطفى درآمد گفت: «ما على وجه الارض احد ابغض الىّ منك» بر روى زمين هيچكس را دشمنتر ازين محمد كه دعوى پيغامبرى ميكند ندارم.
سيد چون چهره او بديد، درياى رحمت در صدر مطهر او بموج آمد، كمند دعوت درانداخت، مرد هنوز روى گرفتارى نديده بود، گفت: بلات و عزى كه ايمان نيارم تا اين تيغ كه در دست دارم بتو ايمان آرد، پيش سيد فرو نهاد نگاه كرد، تيغ را ديد كه در خود مى جنبيد و بزبانى فصيح ميگفت: «اشهد ان لا اله الّا اللَّه و انّك رسول اللَّه» آن مرد سركش حال بر وى بگشت، كمين عنايت برو گشادند، اسير كمند توفيق گشت، كلمه شهادت بگفت، سيد مهر اسلام بر دل وى نهاد، عشق محمدى از درون دل وى سر بر زد گفت: ما على وجه الارض احد احب الى منك چون در آمدم بر روى زمين كس را از تو دشمنتر نداشتم اكنون كه ميروم بر روى زمين كس را از تو دوستتر ندارم.
آن مرد كافروار در آمد با دلى تاريك و نشان كفر، پس بازگشت همان ساعت دوست با دلى روشن، و رقم دوستى اينست كه خدا ميگويد عز جلاله: إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ. اشارت است از درگاه عزت از نعت كرم كه بندگان و رهيگان من، اگر شما آن كرديد كه از شما آيد من آن كنم كه از من آيد!
باز آئيد، بهيچ درگاهى گناه نيامرزند مگر اينجا، باز گرديد چون ميدانيد كه جز من مجيب نداريد، مرا خوانيد، از نامهربانان بمهربانان آييد، از درد نوميدى باميد پيونديد، هيچ جاى بگزاف نيامرزند مگر اينجا، چرا نيائيد؟ از گناه آمرزيدن و معيوب پذيرفتن برين درگاه عار نيست! بشتابيد!
بنده من، گر قصد درست كنى ترا بر سر را هم، گر از من آمرزش خواهى از انديشه دل تو آگاهم، در دنيا و آخرت چون من ترا آمرزگارم، تو بگو بدل اينك باز آمدم، با دو دست تهى، چه باشد اگر مرهمى برين خسته نهى؟! ثم قال تعالى: إِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ اى- ان عادوا الى التفضّل ابحنا لهم حسن التفضل و ان جنحوا للاعتذار لبسنا عليهم لباس الاغتفار.
| اناس اعرضوا عنّا بلا جرم و لا معنى | أساؤا ظنّهم فينا فهل لا احسنوا الظنّا |
| فان كانوا لنا كنّا و ان عادوا لنا عدنا | و ان كانوا قد استغنوا فانّا عنهم اغنى |
كشف الأسرار و عدة الأبرار ج4