مقام کثرت و وحدت در عرفا ترجمه تفسير بيان السعادة فى مقامات العبادة
بدان كه سالك داراى دو مقام و دو شأن است، شأن سلوك، شأن جذب، او در مقام سلوك حقوق را ادا مىكند، كثرتهاى وجود خويش را از قبيل قوا و لشگريانش استوار مىسازد و همچنين قيّم كسانى است كه زير دست او هستند از قبيل اهل و عيال و خدم و حشم او كه آنها را اصلاح و تربيت مىكند و احتياجاتشان را بر طرف مىسازد.
سالك در مقام جذب از كثرتها روى بر مىگرداند و به سوى وحدت مىرود، قوا، لشگريان و عيالش را به جهت وحدت جذب مىكند، مرمّت زندگى و معاش خود و زير دستانش را به نحوى قرار مىدهد كه به حسن معاد منجرّ مىگردد.
به عبارت ديگر: سالك داراى دو توجّه است، توجّه به كثرتها و توجّه به وحدت؛ كه با توجّه به كثرت معاش خود را اصلاح مىكند به نحوى كه منجَر به حسن معاد مىشود و با توجّه به وحدت قوا و لشگريانش را از كثرت به وحدت بر مىگرداند.
و به عبارت سوّم! سالك داراى دو قرب و نزديكى است، نزديكى نوافل، مستحبّات، نزديكى واجبات و فرائض.
و به عبارت چهارم: آنچه كه از جانب خدا به او مىرسد يا به واسطهى كسب و اعمالش و سبق استعداد و استحقاق و اختيار و انانيّتش به او مىرسد، يا بدون واسطه اين چيزها.
و انسان كامل نيز داراى دو نظر است، نظر به كثرت و نظر به وحدت و وجهى به كثرت، وجهى به وحدت، با وجه به وحدت از خدا أخذ مىكند، با وجه به كثرت آنچه را كه گرفته است بر غير افاضه مىكند، به سبب تفاوت اين دو نظر كاملها در مراتب كمال مختلف مىشوند.
و كامل مطلق كسى است كه نظر او نسبت به هر دو طرف مساوى باشد به نحوى كه هيچ يك از دو طرف را بر ديگرى ترجيح و برترى ندهد، اين معناى شأن محمّد صلّى اللّه عليه و آله و كسانى است كه با او هستند.
و امّا ساير پيامبران پس هيچ كدام از آنها خالى از رجحان يكى از دو طرف نيستند، نظر به كثرات موسى عليه السّلام غلبه مىكرد بر نظر او به وحدت، ولى در موردش عيسى عليه السّلام نظر به وحدت غالب بود.
و لذا نقل شده كه محمّد صلّى اللّه عليه و آله فرمود: چشم راست برادرم موسى و چشم چپ برادرم عيسى نابينا بود، من صاحب هر دو چشم هستم.
و براى اشاره به اينكه محمّد صلّى اللّه عليه و آله و محمّدىها جامع هر دو طرف و كامل در هر دو نظر و تمام در هر دو قرب و نزديكى هستند فرمود:
آنچه كه ذكر كرديم از اتّصاف آنها به اوصاف اختيارى و احكام قالبى و اصلاح كثرت مثل آنها در تورات كه آن نشئهى موسى است.
ترجمه تفسير بيان السعادة فى مقامات العبادة، ج13، ص: 331 سوره الفتح