كشف الأسرار و عدة الأبرار رشيد الدين ميبدى سوره هود آیه 48 – 37

4- النوبة الاولى‏

(11/ 48- 37)

 

قوله تعالى-: وَ اصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا وَ وَحْيِنا و كشتى كن بر ديدار دو عين ما و به پيغام ما، وَ لا تُخاطِبْنِي‏ و با ما سخن مگوى، فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا در كار قوم بشفاعت كردن يا مهلت خواستن، إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ (37) كه ايشان بآب كشتنى‏ اند.

 

وَ يَصْنَعُ الْفُلْكَ‏ و كشتى ميكرديد[1]، وَ كُلَّما مَرَّ عَلَيْهِ‏ و هر گاه كه بر گذشتيد[2] برو، مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ‏ گروهى از قوم او، سَخِرُوا مِنْهُ‏ افسوس ميكردند برو قالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا [نوح‏] گفت: اگر مى افسوس‏[3] داريد از ما فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَما تَسْخَرُونَ‏ ( 38)  ما هم افسوس داريم هنگامى از شما چنان كه شما افسوس ميداريد از ما.

 

فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ‏ آرى آگاه شويد كه آن كيست كه عذاب آيد و رسد باو عذابى كه رسوا كند او را وَ يَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ (39) و [بدانيد] كه آن كيست كه فرو آيد از خداوند برو عذابى پاينده جاودانه‏.

 

حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا [افسوس ميكردند برو] تا آن گه كه فرمان ما آمد، وَ فارَ التَّنُّورُ و از تنور تافته آب برجوشيد، قُلْنَا احْمِلْ فِيها [نوح‏] را گفتيم بر گير در كشتى، مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ‏ از هر چيز كه وى را جفت بود نرينه‏اى و مادينه‏اى‏ وَ أَهْلَكَ‏ و كسان خويش، إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ‏ مگر او كه سخن حقّ بكفر وى در ازل برفت، وَ مَنْ آمَنَ‏ و هر كه گرويده است [در كشتى نشان‏] وَ ما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ (40) و بنگرويد با او مگر اندكى.

 

وَ قالَ ارْكَبُوا فِيها [اللَّه‏] گفت: در نشينيد در كشتى [و بگوئيد] بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَ مُرْساها بنام خدا راندن آن و بازداشتن آن، إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (40) [و گوى‏][4] خداى من براستى كه گناه آمرز است مهربان.

وَ هِيَ تَجْرِي بِهِمْ‏ و مى‏بردى كشتى روان ايشان را فِي مَوْجٍ كَالْجِبالِ‏ در موج موج چون كوه كوه، وَ نادى‏ نُوحٌ ابْنَهُ‏ و خواند بآواز نوح پسر خويش را [كنعان‏]، وَ كانَ فِي مَعْزِلٍ‏ و با يك سو شده بود كران گرفته [از پدر و برادران و اصحاب كشتى‏] يا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا اى پسر بيا و در نشين با ما وَ لا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ (41) و با كافران مباش.

 

قالَ سَآوِي إِلى‏ جَبَلٍ‏ پسر گفت: من با كوهى شوم، يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ كه مرا نگاه دارد از آب، قالَ لا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ‏ [نوح‏] گفت هيچ نگاه دارنده نيست امروز از فرمان خداى، إِلَّا مَنْ رَحِمَ‏ مگر اللَّه كه هم او بخشايد، وَ حالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ‏ [تا در سخن بودند] موج ميان ايشان در آمد، فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ (42) [و پسر را ببرد] و از غرق كردگان گشت.

 

وَ قِيلَ‏ و گفتند [پس از هلاك غرق شدگان‏]: يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ‏ اى- زمين فرو بر تو آن آب خويش كه بر انداخته‏اى‏ وَ يا سَماءُ أَقْلِعِي‏ و اى آسمان تو بازگير آن آب كه فرو گذاشته‏اى، وَ غِيضَ الْماءُ و آب زمين در زمين فرو بردند، وَ قُضِيَ الْأَمْرُ و كار بر گزاردند، وَ اسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِ‏ و كشتى آرام گرفت بر سر كوه جودى، وَ قِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (43) و اللَّه گفت: دورى و لعنت باد اين گروه ستمكاران را بر خويشتن.

 

وَ نادى‏ نُوحٌ رَبَّهُ‏ نوح [چون خواست كه از كشتى فرو آيد] خداوند خويش را خواند بآواز، فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي‏ گفت خداوند من پسر من از كسان من بود، وَ إِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُ‏ و وعده تو راست است، وَ أَنْتَ أَحْكَمُ الْحاكِمِينَ (43) و تو راست حكم‏تر حاكمانى و با دادتر داوران.

 

قالَ يا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ‏ گفت: اى نوح آن پسر از كسان تو نبود، إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ‏ كه او كسى بود كه كار نه نيك ميكرد، فَلا تَسْئَلْنِ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ‏ هان نگر كه از من چيزى نخواهى كه ترا بآن دانش نيست [و ندانى كه چه ميخواهى‏]، إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ (45) من ترا پند مى‏دهم تا از نادانان نباشى.

قالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ‏ نوح گفت خداوند من فرياد خواهم بتو، أَنْ أَسْئَلَكَ ما لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ‏ كه چيزى خواهم از تو كه مرا بآن دانش نيست و ندانم كه چه ميخواهم، وَ إِلَّا تَغْفِرْ لِي وَ تَرْحَمْنِي‏ و اگر بنه آمرزى مرا و بنه بخشايى بر من، أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ (47) از زيان كاران يكى باشم.

 

قِيلَ يا نُوحُ اهْبِطْ اللَّه گفت اى نوح فرودآى [از نردبان كشتى‏] بِسَلامٍ مِنَّا بسلامتى و تحيّتى از ما [بر تو] وَ بَرَكاتٍ عَلَيْكَ‏ و بركات از ما بر تو، وَ عَلى‏ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ‏ و بر گروهانى كه از پشت اين پسران بود نى‏اند كه با تواند، وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ‏ و گروهانى خواهند بود كه ايشان را برخوردارى اين جهان دهيم‏ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ (48) و آن گه بايشان رسد از ما عذابى دردنماى.

 

 

النوبة الثانية

 

قوله تعالى: وَ اصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا اى- اعمل السفينة بِأَعْيُنِنا اى بمرئى منّا و بمنظر منّا. و قيل: على اعيننا كقوله: وَ لِتُصْنَعَ عَلى‏ عَيْنِي‏ يقال: ما زال فلان بعينى حتى و اراه عنّى الجدار، و درين آيت «اعين» گفت و در جاى ديگر در قرآن‏ بِأَعْيُنِنا و آن بمعنى عينين است، بو موسى اشعرى گويد: كه مصطفى (ص) گفت:

«الاثنان فما فوقهما جماعة

و اين در عربيت سائر است و سائغ‏ وَ وَحْيِنا يعنى- على ما اوحينا اليك من صفتها و ذلك انّه لم يدر كيف يصنع فاوحى اللَّه اليه ان اصنعه مثل جوجوء[5] الطائر ليشقّ الماء. و قيل: بوحينا اليك ان اصنعها وَ لا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا اى- لا تراجعنى فى امهالهم نهى ان يشفع لهم، إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ‏ بالطوفان، و قيل: المراد بقوله: فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا زوجته واغلة و ابنه كنعان. ابن عباس گفت: جبرئيل آمد و تخم ساج آورد و گفت اين را بكار تا درخت رويد و از آن كشتى ساز پس چون آن درخت برآمد و بباليد و ببريد و خشك گشت مزدوران را بدست يارى گرفت تا آن كشتى بساختند هزار و دويست گز طول آن بود و ششصد گز عرض آن و سى گز ارتفاع آن. و قيل:

كان طولها ثلاثمائة ذراع و عرضها خمسين ذراعا و بابها فى عرضها. بدانكه‏[6] سه طبقه‏ ساخت: طبقه عليا مردمان را و طبقه وسطى چهارپايان و مرغان را و طبقه سفلى وحوش و سباع و هوام را. و از ابتداى درخت كشتن تا پرداختن كشتى صد سال در آن شد، اما كشتى بدو سال بپرداخت.

 

 

وَ كُلَّما مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ‏ ربّ العزّة ميگويد جلّ جلاله:

هر گاه كه بر گذشتيد[7] بدو نفرى از قوم وى چون كشتى ميكرد برو افسوس مى كردند و مى ‏گفتند[8]: يا نوح صرت نجارا بعد النبوة، پس از آنكه پيغامبر بودى درودگر گشتى؟ و از ميان پيغامبران دو كس درودگر بود يكى نوح ديگر زكريا و افسوس كردن ايشان آن بود كه مى ‏گفتند: اى نوح چيست اين كه مى- كنى؟ گفت: كشتى كه بر سر آب رود، گفتند: كيف تجرى السفينة فى البرّ؟ اينجا خشك زمين است بر خشك زمين‏[9] كشتى چون رود؟ هم چنان افسوس ميداشتند و با يكديگر مى ‏خنديدند، نوح گفت: إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا اليوم‏ فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ‏ عند نزول العذاب‏ كَما تَسْخَرُونَ‏ الان، قيل: معناه نجازيكم على سخريّتكم، و قيل:

نستجهلكم كما تستجهلون. آن گه ايشان را خبر كرد كه عاقبت ايشان چه خواهد بود، گفت:

فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ‏ من، استفهام است بمعنى: اىّ، و موضع آن رفع، و التقدير فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ‏ فيما بعد ايّنا اولى بالاستهزاء و ايّنا احمد عاقبة و ايّنا يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ‏ يهلكه و يفضحه‏ وَ يَحِلُ‏ ينزل‏ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ‏ دايم عليه.

 

حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا بعذابهم و بهلاكم‏ وَ فارَ التَّنُّورُ يعنى جعل علامة ل: نوح مبتدأ الغرق فوران تنّور ملاى نارا. حسن گفت: تنورى بود از سنگ ساخته در خانه نوح كه اهل وى در آن نان مى ‏پخت. ربّ العزّة بر جوشيدن آب از آن تنور تافته بوقت نان پختن علامتى ساخت نزول عذاب را، ميگويند: روز شنبه بود كه زن نوح رحما نام وى، آن تنور تافته بود تا نان پزد ناگاه آب برآمد و نوح را خبر كرد، نوح در كشتى نشست با اصحاب وى. شعبى گفت: اتّخذ نوح السفينة فى‏ جوف مسجد الكوفة و كان التنور على يمين الداخل‏[10] ممّا يلى باب كندة، و قيل:

كان فى ارض الهند، و قيل: كان ب: الشام فى موضع يدعى عين وردة. و قيل: فارَ التَّنُّورُ كناية عن اشتداد الامر و صعوبته كما يقال: حمى الوطيس اذا اشتد الحرب، و قيل:

التنور- وجه الارض. يعنى- اذا رأيت الماء قد فار على وجه الارض فاركب انت و اصحابك السفينة، و قيل: فارَ التَّنُّورُ اى- طلع الفجر. و الاكثرون على انه تنور الخابزة كما ذكرنا.

قُلْنَا احْمِلْ فِيها اى- فى السفينة مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ‏. قرأ حفص: مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ‏ بتنوين لام كلّ، و كذلك فى المؤمنين، و المعنى: من كل شى‏ء فحذف المضاف اليه و نوّن كلا بعد حذف المضاف اليه، و زوجين نصب مفعول‏ احْمِلْ‏ و المراد احمل فى السفينة من كل شى‏ء او من كل صنف من الحيوان‏ زَوْجَيْنِ‏ ذكرا و انثى، ثم قال: اثْنَيْنِ‏ على سبيل التأكيد و التحقيق. و قرأ الباقون: مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ‏ مضافا غير منون فى السورتين.[11] و الوجه ان كلا اضيف الى الزوجين و جعل قوله: اثْنَيْنِ‏ مفعول‏ احْمِلْ‏ و المعنى: احمل اثنين من كل زوجين، اى- احمل من كل شى‏ء له زوج اثنين ذكرا و انثى، و الزوج فى كلام العرب كل واحد معه قرين، و الاثنان زوجان، يقال: عليه زوجا نعل اذا كان عليه نعلان و كذلك عنده زوجا حمام.

 

قال اللَّه تعالى: وَ أَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَ الْأُنْثى‏ فالذّكر زوج للانثى و الانثى زوج للذّكر. وَ أَهْلَكَ‏ يعنى- ولدك و عيالك‏ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ‏ يعنى- تقدّم قولى لك «لا تخاطبنى فيه» و هو ابنه كنعان و امرأته واغلة. و قيل:

إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ‏ يعنى- من كان فى علم اللَّه انّه يغرق بكفره. وَ مَنْ آمَنَ‏ اى- و احمل من صدّقك من المؤمنين.

وَ ما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ‏ مفسران گفتند: اين قليل هشتاد بودند، چهل مرد و چهل زن، و هشتاد در كثرت امّت نوح اندك باشد و درست‏تر[12] آنست كه در كشتى كم از ده تن بودند، نوح بود و زن وى و سه پسر [نوح‏][13]: سام و حام و يافث و زنان ايشان. و اصاب حام امرأته فى السّفينة فدعا نوح ان تغيّر نطفته فجاء بالسّودان. هر چه‏ در كشتى بودند از آدمى همه عقيم گشتند بى ‏فرزند مگر اين سه پسر نوح كه عالميان امروز همه از فرزندان ايشان‏اند يافث پدر ترك است و خزر و صقلاب و تاريس و منسك و كمارى و صين، ساكنان حدود مشرق تا بمهبّ شمال ايشان‏اند. و حام پدر سياهان است. سند و هند و زنج و قبط و حبش و نوبه و كنعان. و مسكن ايشان ميان جنوب و دبور و صباست باقى همه فرزندان سام‏اند و سام را پنج پسر بود:

ارم مهينه ايشان پدر عاد و ثمود و عالم پدر خراسان و يفر پدر روم‏[14] و اسود پدر فارس و نزل كل رجل منهم مع ولده فى الارض الّتى سمّيت و نسبت اليه، و گفته‏اند: ششم پسر وى ارفخشد[15] و هو الّذى ينتهى اليه نسب الرسول (ص) و بعد از نوح خليفه وى بر فرزندان نوح، سام بود و بعد از سام، ارفخشد و الّذى تسمّيه العجم، ايران. و هو الّذى بنى ارض العراق فاختصها لنفسه فسمّى ايران شهر و بعد از ارفخشد، شالخ بود پسر وى و بعد ازو برادرزاده وى جمّ بن و يونجهان بن ارفخشد و هو الّذى ثبت اركان الملك و بنى معالمه و اتخذ يوم النوروز عيدا و فى زمان جم تبلبلت الالسن ب: بابل و ذلك انّ ولد نوح كثروا بها فشحنت بهم و كان كلام الجميع السريانية و هى لغة نوح فاصبحوا ذات يوم و قد تبلبلت السنتهم و تغيّرت الفاظهم و ماج بعضهم فى بعض فتفرّقت كلّ فرقة جهة من جهات العالم باللّسان الّذى عليه اعقابهم الى اليوم. و عن ابن عباس قال: قال الحواريون، ل: عيسى (ع) لو بعثت من شهد السّفينة فحدّثنا عنها، فانطلق بهم حتّى انتهى الى كثيب من تراب فاخذ كفّا من ذلك التّراب بكفّه قال: أ تدرون ما هذا؟ قالوا اللَّه و رسوله اعلم، قال: هذا قبر سام بن نوح فضرب الكثيب بعصاه فقال قم باذن اللَّه فاذا هو قائم ينفض التّراب عن راسه قد شاب. قال له عيسى (ع): هكذا اهلكت؟ قال: لا، متّ و انا شاب و لكنّى ظننت انّها السّاعة فمن ثمّ شبت.

 

قال: حدّثنا عن سفينة نوح. قال: كان طولها الف ذراع و مائتي ذراع و عرضها ستّمائة ذراع و كانت ثلاث‏[16] طبقات فطبقة فيها الدّوابّ و الوحش و طبقة فيها الانس و طبقه فيها الطّير، فلمّا كثرت فيها ارواث الدّوابّ اوحى اللَّه الى نوح ان اغمز ذنب الفيل فغمزه فوقع منه خنزير و خنزيرة فاقبلا على الرّوث. فلمّا وقع الفار فى السّفينة جعل‏ يقرضها و حبالها و ذلك انّ الفار توالدت فى السّفينة فاوحى اللَّه الى نوح ان اضرب بين عينى الاسد فضرب فخرج من منخره سنّور و سنّورة فاقبلا على الفارة، فقال له: يا عيسى (ع) كيف علم نوح ان البلاد قد غرقت؟ قال: بعث الغراب ياتيه بالخبر فوجد جيفة فوقع عليها فدعا عليه بالخوف، فلذلك لا يالف البيوت ثم بعث الحمامة فجاءت بورق زيتون بمنقارها و طين برجليها فعلم انّ البلاد قد غرقت قال فطوّقها الحمرة الّتى فى عنقها و دعا لها ان تكون فى انس و امان فمن ثمّ تالف البيوت. قال: فقالوا يا رسول اللَّه:

الا ننطلق به الى اهلنا فيجلس معنا و يحدّثنا، قال: كيف يتبعكم من لا رزق له. قال فقال له: عد باذن اللَّه فعاد ترابا.

 

وَ قالَ ارْكَبُوا فِيها اى- قال اللَّه اركبوا فيها. و قيل: قال لهم نوح اركبوا فى السّفينة. يقال: ركب الدّابّة و ركب فى الفلك. قال ابن عباس: اوّل ما حمل نوح فى الفلك من الدّواب الذّرة، و آخر ما حمل الحمار، فلمّا دخل الحمار و دخل صدره تعلّق ابليس بذنبه فلم يستقلّ رجلاه فجعل نوح يقول: ويحك ادخل فينهض فلا يستطيع حتّى قال نوح: ويحك ادخل و ان كان الشيطان معك. كلمة سبقت على لسانه.

فلمّا قالها نوح، خلى الشيطان سبيله فدخل و دخل الشيطان معه فقال له نوح: ما ادخلك علىّ يا عدوّ اللَّه؟ فقال: الم تقل ادخل و ان كان الشيطان معك؟ قال: اخرج عنّى يا عدوّ اللَّه قال: لا بد من ان تحملنى معك. فكان فيما يزعمون فى ظهر الفلك.

 

و قيل: انّ ابليس و اولاده صاروا رياحا فطاروا فى الهواء الى ان نضب الماء عن وجه الارض.

و گفته ‏اند كه مار و كژدم آمدند، گفتند: يا نوح ما را در نشان در كشتى نوح گفت:

ننشانم كه سبب مضرّت و بليّت ‏ايد، ايشان گفتند: ما را در نشان كه با تو عهد كرديم كه هر كه نام تو برد، او را نگزيم و نرنجانيم اكنون هر كه از مضرّات ايشان ترسد تا اين آيت برخواند: سَلامٌ عَلى‏ نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ‏، فانّهما لا تضرّانه. وَ قالَ ارْكَبُوا فِيها نوح گفت: در نشينيد در كشتى بنام خداى گوئيد:

بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَ مُرْساها- قرائت حمزه و كسايى و حفص‏ مَجْراها بفتح ميم است، اى- جريها- بنام خدا است رفتن آن. باقى «مجراها» خوانند، اى- اجراؤها و ارساؤها بنام خداى راندن آن و بازداشتن آن و بر ضمّ ميم، «مرسيها» همه متفق ‏اند 

و در شواذّ خوانده ‏اند مَجْراها وَ مُرْساها بنام خداى كه رواننده آنست و بدارنده آن زجاج گفت: باللّه تجرى و به تستقرّ، بنام اللَّه كشتى مى‏رفت و بنام وى قرار مى‏گرفت و هر گه كه نوح خواستى تا كشتى روان شود گفتى: بِسْمِ اللَّهِ‏ روان گشتيد و چون خواستى كه بايستد گفتى‏ بِسْمِ اللَّهِ‏ بايستاديد.

 

إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ‏ لمن آمن منهم‏ رَحِيمٌ‏ حين خلصهم. و

عن ابن عباس قال: قال رسول اللَّه (ص) «امان لامتى من الغرق اذا ركبوا السفن فى البحران يقولوا بسم اللَّه الملك و ما قدروا اللَّه حق قدره»،

بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَ مُرْساها إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ‏ چون نوح در كشتى نشست و اصحاب وى، فرمان دادند تا آسمان آب فرو گذاشت چنان كه اللَّه گفت: فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ بِماءٍ مُنْهَمِرٍ و زمين آب خويش برانداخت از هفتم طبقه زمين و چشمه ‏ها روان گشت چنان كه گفت: وَ فَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُوناً چون هر دو آب بهم رسيد و درهم شد، باد هاى عواصف فروگشادند تا در ميان آب افتاد و آن را موجها كرد همچون كوه‏هاى عظيم، اينست كه ربّ العزّة گفت: وَ هِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبالِ‏ الموج جمع موجة كتمر و تمرة، و الموج حركة الماء الكثير بدخول الرّياح الشّديدة فى خلاله.

 

وَ نادى‏ نُوحٌ ابْنَهُ‏ و اسمه كنعان و قيل يام، و قيل عرويا، وَ كانَ فِي مَعْزِلٍ‏ من السّفينة، و قيل: بمعزل عن دين اللَّه، و العزلة البعد. يا بُنَيَ‏ قرائت عامّه قرّاء كسر، «يا» است مگر عاصم كه بفتح يا خواند، فمن كسر فلانّه حذف ياء المتكلّم فبقيت الكسرة قبلها ليدلّ عليها، كما تقول: يا غلام، و من فتح فلانّه قلب ياء الاضافة الفا لخفّة الفتحة ثمّ حذف الالف كما تحذف الياء من ياء غلام.

ارْكَبْ مَعَنا باظهار، قرائت نافع است و ابن عامر و حمزه و يعقوب و بزى از ابن كثير، و ترك الادغام فى مثل هذا اصل لانّ الحرفين من كلمتين و هما متقاربان لا مثلان. باقى بادغام خوانند لأنّهما حرفان متقاربان من مخرج واحد فلمّا كانا من مخرج واحد اشبها المثلين فحسن ادغام احدهما فى الآخر. نوح گفت مر پسر خويش را:

ارْكَبْ مَعَنا يعنى- اسلم و اركب، او را بر كشتى ميخواند بشرط ايمان. و گفته ‏اند:

اين پسر منافق بود اظهار ايمان مى ‏كرد ازين جهت نوح او را ميخواند، و اگر نوح‏ آن نفاق از وى شناختيد و از ايمان وى نوميد بوديد او را نخوانديد.

قالَ: سَآوِي إِلى‏ جَبَلٍ‏ گفته ‏اند: آن پيشين كشتى بود كه خلق ديده بودند در جهان، و او مى‏ ترسيد كه در آن نشيند گفت: من در كشتى نيارم آمد، آن گه گفت:

سَآوِي إِلى‏ جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ اى- من الغرق‏ قالَ لا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ‏ گفته ‏اند: اين عاصم بمعنى معصوم است، كماء دافق و عيشة راضية، ميگويد: هيچ نگاه داشته نيست امروز از فرمان خداى و عذاب او إِلَّا مَنْ رَحِمَ‏ استثنا منقطع است يعنى- لكن من رحمه اللَّه معصوم، موضع‏ مِنَ‏ نصب است برين قول. و اگر گوئيم استثنا صحيح است موضع‏ مِنَ‏ رفع باشد، يعنى- من رحم هو اللَّه عزّ و جلّ، اى- لا عاصم الّا اللَّه‏ وَ حالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ‏ اى- بين نوح و ابنه، و قيل: بين ابنه و الجبل‏ فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ‏ اى- صار من المهلكين بالماء. روى انّ ابن نوح بنى من الزّجاج بيتا وقت اتّخاذ ابيه السّفينة فلمّا ركب نوح السّفينة دخل ابنه فى البيت الّذى اتّخذه من من الزّجاج ثمّ انّ اللَّه تعالى سلّط عليه البول فأخذ يبول حتّى امتلأ ذلك البيت الزّجاجىّ من بوله فغرق كلّ فى ماء البحر و غرق ابن نوح فى بوله ليعلم انّه لا مفرّ من القدر. مفسّران گفتند: شش ماه نوح و اصحاب وى در كشتى بودند دهم رجب در كشتى بودند، و روز عاشورا از كشتى فرو آمدند، و درست‏تر آنست كه هفت ماه در كشتى بودند و ارتفاع آب در زمين چندان بود كه بهمه كوه‏هاى عالم سى گز آب بر گذشته بود و بروايتى پانزده گز، و روى انّه كان لامراة صبىّ صغير و كانت تحبّه فحملته الى الجبل وقت الغرق فلمّا غشيها الماء، رفعته فوق صدرها ثم فوق منكبها ثمّ شالت به نحو السّماء بيديها فلمّا ألجمها الماء طرحته فقال اللَّه ل: نوح:

لو رحمت احدا لرحمت المرأة و ابنها. و قيل: ركب نوح السّفينة فى اوّل يوم من رجب فمرّت بالبيت و طاف به سبعا و قد رفعه اللَّه من الغرق و جرت السّفينة بهم الى يوم النحر وَ اسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِ‏ يوم النحر[17] فمكثت عليه شهرا حتى جفّت الارض و خرجوا منها يوم عاشوراء فصام نوح و من معه شكرا للَّه عزّ و جل.

 

وَ قِيلَ يا أَرْضُ ابْلَعِي‏ يعنى- قال اللَّه للارض بعد تناهى الامر فى هلاك قوم نوح‏ يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ‏ اى- تشرّبيه و تنشفيه، اللَّه تعالى فرمان داد بزمين كه آب‏ خويش در اجزاى خويش فرو بر، ميگويند: لختى از آن بقاع زمين استعصا نمود و سر وازد ازين فرمان، تا ربّ العالمين آب وى تلخ و شور گردانيد و آن زمين شورستان كرد. وَ يا سَماءُ أَقْلِعِي‏ اى- يا سحاب امسكى عن انزال المياه. وَ غِيضَ الْماءُ اى- و نقص الماء فذهب و نضب و مصدره الغيض و الغيوض، يقال: غاض الماء يغيض، اذا غار فى الارض، و غاضه اللَّه اى- نقصه، لازم و متعدّ كما يقال: زاد الشي‏ء و زدته. وَ قُضِيَ الْأَمْرُ اى- فرغ من محازاة الاعداء، كقوله: وَ أَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ يعنى- فرغ من محاسبة الاعداء و مجازاتهم‏ وَ اسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِ‏ يعنى- استقرّت السّفينة على جبل الجودى و هو جبل معروف بناحية الموصل و قيل: فى جزيرة الشام من وراء آمد. وَ قِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ‏ بعدا مصدر موضوع موضع الامر- ميگويد:

دورى بادا و لعنت اين گروه ظالمان را، اين از كلمتهاى نفى ندامت است كه اللَّه بآن خويشتن را از پشيمانى تنزيه كرد چنان كه جايى ديگر گفت: «أَلا بُعْداً لِعادٍ» «أَلا بُعْداً لِثَمُودَ» «أَلا بُعْداً لِمَدْيَنَ» «وَ لا يَخافُ عُقْباها» هم از اين باب است. آنچه موسى را گفت: فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ‏ و از شعيب باز گفت: فَكَيْفَ آسى‏ عَلى‏ قَوْمٍ كافِرِينَ‏ و ليس ربّنا بجبّار يبدو له ندامة او يخاف عاقبة، اجمع المعاندون على ان طوق البشر قاصر عن الإتيان بمثل هذه الآية، بعد ان فتشوا جميع كلام العرب و العجم فلم يجدوا مثلها فى فخامة الفاظها و حسن نظمها و جودة معانيها فى تصوير الحال مع ايجاز من غير اخلال.

 

وَ نادى‏ نُوحٌ رَبَّهُ فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي‏ و قد وعدتنى ان تنجينى و اهلى، و ذلك فى قوله تعالى: وَ أَهْلَكَ‏ بار خدايا تو مرا گفته ‏اى كه ترا و كسان ترا از غرق برهانم و اين پسر از كسان من بود، وَ إِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْكَمُ الْحاكِمِينَ‏ ربّ العالمين او را جواب داد كه: إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ‏ اى- من اهل دينك. و قيل: ليس من اهلك الّذين وعدتك انجاءهم. روايت كنند از على [مرتضى‏][18] (ع) كه گفت‏

لم يكن ابنه و انّما كان ابن امرأته من زوج آخر، و لهذا قال: من اهلى و لم يقل: منّى.

و قيل: كان لغير رشده و هذا غير صحيح لانّ اللَّه تعالى عصم انبياءه من مثله، و حمل المفسّرون. قوله‏ فَخانَتاهُما على-الدّين لا على الفراش يعنى- احديهما كانت تخبر النّاس انّه مجنون و الأخرى كانت تدلّ على الاضياف. و قال ابن عباس: ما بغت امراة نبىّ قط. يكى از سعيد جبير پرسيد كه‏ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي‏ اين پسر نوح بود يا نبود. سعيد خشم گرفت، گفت: سبحان اللَّه لا اله الّا اللَّه» خداى ميگويد جلّ جلاله با رسول خويش كه پسر وى بود و تو مى‏گويى كه نبود، آن گه گفت: كان ابنه و لكنّه كان مخالفا فى النيّة و العمل و الدّين فمن ثمّ قال: إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ‏ بكسر الميم و فتح اللّام و نصب‏ غَيْرُ قرأها الكسايى و يعقوب، و الوجه انّ الضمير فى‏ إِنَّهُ‏ لابن نوح و المعنى: انّ ابنك عمل غير صالح، و التقدير: عمل عملا غير صالح فحذف الموصوف و اقيم‏[19] الصّفة مقامه. ميگويد:

 

اى نوح او از كسان تو نبود كه كار نيك نميكرد[20] يعنى- كه در دين و نيّت و عمل مخالف تو بود. و قرأ الباقون‏ عَمَلٌ‏ بفتح الميم و رفع اللّام منوّنة و رفع‏ غَيْرُ و الوجه انه يجوز ان يكون الضمير فى‏ إِنَّهُ‏ لابن نوح ايضا فيكون على حذف المضاف، و التقدير انّ ابنك ذو عمل غير صالح فحذف المضاف و اقيم المضاف اليه مقامه، و يجوز ان يكون الضّمير فى‏ إِنَّهُ‏ للسّؤال، و التّقدير انّ سؤالك، ما ليس لك به علم عمل غير صالح.

 

يعنى- اين گفت كه تو مرا گفتى اى نوح كارى نه نيك است و آن گفت وى خلاص خواستن پسر بود پس از آنكه كفر وى شناخته بود و دانسته. و گفته ‏اند خلاص وى خواستن بود پس از آنكه گفت: لا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً فَلا تَسْئَلْنِ‏ درين كلمت سه قرائت است‏ تَسْئَلْنِ‏ بفتح لام و نون و نون مشدّد قرائت ابن كثير است و بفتح لام و كسر نون و نون مشدد قرائت نافع و ابن عامر است و لكن ورش و اسماعيل از نافع اثبات ياء روايت كرده ‏اند در حال وصل نه در حال وقف، و قالون حذف ياء روايت كرده در هر دو حال، و بصريان و كوفيان‏ تَسْئَلْنِ‏ خوانند بسكون لام و كسر نون مخفّف، و از بصريان ابو عمرو ياء اثبات كند در حال وصل دون الوقف، و يعقوب در هر دو حال اثبات كند و كوفيان در هر دو حال حذف كنند و اصل كلمه‏ فَلا تَسْئَلْنِ‏[21] بجزم لام است بر معنى نهى و دخلته النّون الثقيلة للتّوكيد، معنى آنست كه مپرس آنچه علم آن بر تو پوشيده كرده ‏ام و ندانى كه در حكم من‏ جائز است‏ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ‏ اينجا، لا، مضمر است يعنى- ان لا تكون من الجاهلين. و قيل: معناه: ان تكون من الجاهلين فتظنّ انى لا افى‏[22] بوعد وعدته.

 

پس نوح بزلّت خويش معترف شد، گفت: رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ‏ اى- استجير بك‏ أَنْ أَسْئَلَكَ ما لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ‏ اى- ان اتكلف مسئلتك ما لا اعلم ممّا استاثرت بعلمه‏ وَ إِلَّا تَغْفِرْ لِي‏ ذنبى بسئوالى‏ وَ تَرْحَمْنِي‏ بفضلك و تنقذنى من غضبك‏ أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ‏ الهالكين.

 

قِيلَ يا نُوحُ اهْبِطْ انزل من السفينة الى الارض‏ بِسَلامٍ مِنَّا اى- بسلامة و خلاص من المكاره و الهلاك. قال: عمر بن الخطاب لمّا استقرّت السفينة على الجودى لبثت ما شاء اللَّه ان يلبث ثمّ انه اذن له فهبط على الجبل فدعا الغراب فقال ائتنى بخبر الارض فانحدر الغراب على الارض و فيها الغرقى من قوم نوح فوقع على جيفة من قوم نوح فابطاء عليه فلعنه، و دعا الحمامة فوقعت على كف نوح فقال: اهبطى فأتينى بخبر الارض فانحدرت فلم تلبث الّا قليلا حتى جاءت. تنفض ريشة فى منقارها.

 

و روى انها اتته بورق الزيتون فى منقارها و الطّين فى رجليها، فقالت: اهبط فقد انبتت الارض. قال نوح: بارك اللَّه فيك و فى بيت يؤويك و حبّبك الى النّاس لولا ان يغلبك النّاس على نفسك لدعوت اللَّه ان يجعل رأسك من ذهب. و قيل: بِسَلامٍ‏ اى- بتحيّة و بتسليم‏ مِنَّا وَ بَرَكاتٍ عَلَيْكَ‏ يعنى- زيادات فى نسلك حتّى صار ابا البشر بعد آدم و ان بنى آدم كلّهم من ذلك اليوم من بنيه الثلاثة، البيض من سام، و الحمر من يافث، و السّود من حام. اينست كه رب العالمين گفت: وَ جَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ‏ ادركت البركة كلّهم فتنا سلوا و ادرك السلام بعضهم فاسلموا. ذلك قوله: وَ عَلى‏ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ‏ اى- و على قرون من ذريّة من معك من ولدك و هم المؤمنون منهم، ثمّ استأنف الكلام فقال:

وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ‏ فى دنياهم، يعنى- الامم الكافرة من ذريّته‏ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ‏ امّا عاجلا و امّا آجلا، قال: محمد بن كعب القرظى: دخل فى ذلك السلام كل مؤمن و مؤمنة الى يوم القيمة و كذلك فى ذلك العذاب و الامتاع كلّ كافر و كافرة الى يوم القيامة.

 

النوبة الثالثة

 

قوله تعالى: وَ اصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا نوح را فرمان آمد از روى شريعت بظاهر حكم كه از چوب ساج كشتى ساز و درو نشين تا از طوفان برهى و از روى حقيقت بحكم تخصيص و نعت تقريب بسر وى ندا آمد كه درياى نفس در پيش دارى درياى مغرق مهلك در آن گردابها است پر خطر. و نهنگان جان رباى بر رصد، و ناچار بر آن عبره مى‏بايد كرد تا بساحل امن رسى، از اخلاص كشتى ساز بسه طبقه يكى خوف و ديگر رجا و سوم‏[23] رضا، وانگه بادبان صدق بر آن بند و بر مهبّ صباى اطلاع ما بدار. اينست كه گفت: بِأَعْيُنِنا وَ وَحْيِنا كه ما خود چنان كه بايد راند و آنجا كه بايد راند خود رانيم‏ هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ حَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ از روى اشارت ميگويد بنده من تدبير كار خود و امن گذار و خويشتن را يكسر بمن سپار و تصرف خود دور دار تو[24] محمول لطف مايى و محمول الكرام لا يقع فان وقع وجد من يأخذ بيده. اين همانست كه مصطفى (ص) گفت:

«الا فتسلكون جسرا من النّار يطأ احدكم الجمرة فيقول الجسر، يقول ربّك عزّ و جلّ او انه كرامتى‏

بزرگوار است و لطفى بى‏نهايت كه فردا ربّ العزّة بر گذرگاه صراط با بنده عاصى كند، فمرّة يقف و مرّة يعثر. مى‏افتد و مى‏خيزد و رب العزّة داند كه بنده را جز وى فريادرس و دستگير[25] نيست. بجلال تعزّز خود و بنعت رحمت او را فرياد رسد و دستگيرى‏[26] كند. در خبر مى ‏آيد كه رحمت اللَّه بر بنده بيش از رحمت مادر است بر فرزند، و اگر[27] تقديرا فرزندى هزار بار پايش بگل فرو رود، هر بار مادر گويد برخيز جان مادر و هر بار مادر برو مشفق‏تر و مهربان‏تر بود.

 

پير طريقت گفت: الهى! تا مهر تو پيدا گشت همه مهرها جفا گشت، و تا برّ تو پيدا گشت همه جفاها وفا گشت، الهى! ما نه ارزانى بوديم تا ما را بر گزيدى، و نه ناارزانى بوديم كه بغلط گزيدى، بلكه‏[28] بخود ارزانى كردى تا برگزيدى و بپوشيدى عيب، كه مى ‏ديدى.

حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا وَ فارَ التَّنُّورُ چون سلطان عظمت و بى‏نيازى و جلال عزت قهارى بنعت سياست كمين‏گاه مكر بر آن بى حرمتان و بيگانگان گشاد و طوفان عقوبت و عذاب فرا سر ايشان نشست، فرمان آمد از جبار كاينات به نوح پيغامبر كه: «احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَ أَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ» هر كه ما در ازل او را در پناه لطف و جوار رحمت خود گرفتيم، امروز تو او را واپناه خودگير و در كشتى نشان كه وى امروز از رستگارانست‏[29] و فردا از نواختگان، و در ازل از خواندگان. ابليس آمد در آن حال تا خود را در كشتى افكند نوح سر وازد كه اين جاى خواندگان است، نه جاى راندگان. ابليس گفت: اما علمت انّى‏ مِنَ الْمُنْظَرِينَ إِلى‏ يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ‏ و لا مكان اليوم الا فى سفينتك. ندا آمد كه اى نوح، ابليس را در نشان كه او شبه سياه است در عقد مرواريد:

در رشته كشند با جواهر شبهى.

عجب آنست كه نوح پسر خود را ميخواند كه‏ ارْكَبْ مَعَنا و ابليس دشمن را ميراند، تا فرمان آمد كه ابليس دشمن را بردار و پسر خود را بگذار، تا بدانى كه اسرار تقدير بر قياس خلق نيست ميگويد: من آن كنم كه خود خواهم و كس را بر حكم من اعتراض نيست‏ لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْئَلُونَ‏.

 

وَ قالَ ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَ مُرْساها بسم اللَّه سلامة الخلق، و باللّه نجاة الخلق، بسم اللَّه شفاء عند كلّ بليّة، و سلوة عند كلّ حسرة، و حبرة عند كلّ ترحة، بنام خداست آرام دل مؤمنان، بنام خداست شفاء درد بيمار دلان، بنام خداست آسايش اندهگنان، خداوندا نامت نور ديده آشنايان، يادت آيين منزل مشتاقان، يافتت فراغ دل مريدان، مهرت انس جان دوستان.

 

وَ نادى‏ نُوحٌ رَبَّهُ فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي‏ پير طريقت گفته كه درگاه حق عزيز است، و فناى قدس او عظيم، سراپرده قهر زده، و ايوان كبريا بر كشيده، و بساط عظمت گسترانيده، كس را نيست و نرسد كه بستاخى كند بر آن بساط عظمت جز بفرمان. نبينى نوح را كه بستاخى كرد، گفت: إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي‏ تا او را جواب دادند كه‏ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ‏ موسى (ع) همچنين‏[30] بر بساط جلال و عظمت انبساطى نمود؛ بى ‏دستورى ديدار خواست، گفت: «ارنى» جواب آمد كه: لَنْ تَرانِي‏، باز مصطفى (ص) شب الفت و زلفت، شب قرب و كرامت كه بحضرت اعلى رسيد، و بساط جلال و عظمت ديد، سر در پيش افكند و هيچ نگفت حرمت حضرت احديت را و اجلال درگاه صمديت را خاموش گشته، و گوش فرا داشته كه تا فرمان چه آيد، و دستورى چه دهد، ندا آمد كه يا محمد سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى‏ دستورى داديم ترا زبان دعا و ثنا بگشاى، و ما را بپاكى بستاى، مصطفى (ص) در نگرست جلال و عظمت و كبرياى الوهيّت بى ‏نهايت ديد، دانست كه كمال ثناى مخلوق هرگز ببدايت جلال لم يزل نرسد، ثناى خود همچون‏[31] چراغ ديد در آفتاب و قطره در دريا، چراغ در آفتاب چه روشنايى دهد، و قطره در درياچه افزايد، همين كلمت‏[32] گفت:

«لا احصى ثناء عليك انت كما اثنيت على نفسك»

فرمان آمد كه اى محمد بستاخى كن بخواه تا بخشم، بگوى تا نيوشم، سل تعطه اشفع تشفع.

من آن توام تو آن من باش ز دل‏		بستاخى كن چرا نشينى تو خجل‏

[1] ( 1)- ميكردى( ج)

[2] ( 2)- برگذشتى( ج)

[3] ( 3)- افسوس ميداريد( ج)

[4] ( 4)- و بگو( ج)

[5] ( 1)- الجؤجؤ، من الطائر و السفينة: الصدر.( المنجد).

[6] ( 2)- و آن گه( الف)

[7] ( 1)- بر گذشتى( ج).

[8] ( 2)- ميگفتند( ج).

[9] ( 3)- زمين خشك( ج)

[10] ( 1) الداخلى( ج).

[11] ( 2)- يعنى درين سوره و در سوره مؤمنين.

[12] ( 3)- درستر( الف).

[13] ( 4)- منحصر به نسخه الف است.

[14] ( 1)- وؤم( الف).

[15] ( 2)- آرفخشد( الف).

[16] ( 3)- ثلاثمائة( الف)

[17] ( 1)- يوم النحر دهم ذيحجّة( منتهى الارب).

[18] ( 1).( ج)

[19] ( 1)- اقيمت( ج).

[20] ( 2)- كار نه نيك كرد( الف).

[21] ( 3)- لا تسئل( ج)

[22] ( 1)- اوفى( الف)

[23] ( 1)- سيوم( الف).

[24] ( 2)- در دور دار( الف).

[25] ( 3)- دست گير( الف).

[26] ( 4)- دست گيرى( الف)

[27] ( 5)- و گر( ج).

[28] ( 6)- بل كه( الف).

[29] ( 1)- رستگان( الف).

[30] ( 1) هم چنين( الف).

[31] ( 2)- هم چون( الف).

[32] ( 3)- كلمه( ج).

كشف الأسرار و عدة الأبرار، ج‏4