وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً ترجمه بیان السعاده فى مقامات العباده

وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً مقصود از تبذير دادن مال بر غير مستحقّ يا دادن مال بر مستحقّ بيشتر از حقّش مى ‏باشد و در پرداخت حقوق مستحقين از تبذير كه دادن بر غير مستحقّ يا زياده دادن از حقّ اوست (آنچه كه اسراف ناميده شده است) كه در اين آيه از آن نهى شده است، چون دادن مال بدون تبذير همان اقتصاد يعنى ميانه روى است.

پس تبذير اعمّ از اسراف است اگر چه گاهى هم در مقابل همديگر قرار مى‏گيرند، و چون امر به اداى حقوق در مفهوم مخالف آن مستلزم نهى از خوددارى و تنگ چشمى است، لذا به همان اداى حقوق اكتفا كرد و صريحا از اسراف كردن نهى نمود.

ازآن‏رو كه ادا كردن حقّ اختصاص به مال صورى و به اقربا و خويشان صورى ندارد، بلكه عام است و شامل ساير حقوق و جميع‏ خويشاوندان در عالم كبير و صغير مى‏ شود، از نبىّ صلّى اللّه عليه و آله وارد شده كه روزى بر سعد مى ‏گذشت او را ديد كه مشغول وضو گرفتن است، فرمود: اى سعد چيست اين اسراف؟ عرض كرد: يا رسول اللّه آيا در وضو هم اسراف است؟

فرمود: بلى اگر چه پيش چشمه‏ى جارى باشى.

و از امام صادق عليه السّلام وارد شده است كه پرسيده شد: آيا در حلال تبذير مى ‏شود؟ فرمود: بلى.

و سر مطلب اين است كه هرگاه شخصى پيش چشمه‏ى جارى باشد ولى بيش از آن مقدار كه واجب و مستحب است قواى خود را به كار اندازد.

اين حرص ‏آورى و استعمال قوا و توجّه بر قواى محرّكه بدون ضرورت و استحقاق تبذير است اگر چه اسراف و تبذير آب در اينجا مطرح نباشد.

خلاصه‏ى آنچه كه از اخبار، با همه‏ى اختلافهاى موجود استفاده مى ‏شود اين كه: انفاق مال، يا كلام، يا علم، يا حكمت، عرض و جاه، يا نيروى قوا، يا انفاق بر نفس و قواى آن به مقدار خواست، بدون التفات به امر خدا (امتثال امر او) تبذير است هر چه كه مى‏ خواهد باشد.

در عين حال همه‏ى اين‏ها اگر به امر خدا و امتثال امر وى باشد ميانه روى و اقتصاد است هر چه مى ‏خواهد باشد.

و لذا ذكر كرده ‏اند كه اگر همه‏ى دنيا را يك لقمه قرار دهى و مؤمنى را اطعام نمايى اسراف نمى‏ شود.

إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ‏ تبذيركنندگان و كسانى كه در غير طاعت خدا و با غفلت از امر او انفاق مى‏كنند، كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ‏ برادران شياطين بوده‏اند.

زيرا كه انفاق وقتى كه به امر خدا نباشد به امر شيطان مى‏ شود كه شيطان در كمين بنده نشسته و منتظر غفلت او از امر خدا است، پس در آن حال در بنده تصرّف مى‏ كند و بر او حكم مى‏ راند همان‏طور كه بر شياطين خودش حكومت مى‏ كند.

وَ كانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً عطف بيان (علّت) است، يعنى شيطان نسبت به پروردگارش بسيار كفر مى‏ورزد، و كسى كه تبذير مى‏كند و انفاقش بدون التفات بر امر خداست نسبت به پروردگار «كفور» است پس او در كفر ورزيدن برادر شيطان است.

ترجمه بیان السعاده فى مقامات العباده سلطان محمد گنابادی«سلطانعلیشاه»سوره الإسراء23-43