كشف الأسرار و عدة الأبرار رشيد الدين ميبدى سوره هود آیه 76 -61
6- النوبة الاولى
(11/ 76- 61)
قوله تعالى-: وَ إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً فرستاديم ب: ثمود كس ايشان صالح، قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ گفت اى قوم خداى را پرستيد، ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ نيست شما را خدايى جز او، هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ او آفريد و كرد شما را از خاك زمين، وَ اسْتَعْمَرَكُمْ فِيها و شما را در زمين نشاند، فَاسْتَغْفِرُوهُ آمرزش خواهيد ازو، ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ و با او گرديد، إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ (61) كه خداوند من نزديك است پاسخ كننده.
قالُوا يا صالِحُ گفتند: اى صالح قَدْ كُنْتَ فِينا مَرْجُوًّا قَبْلَ هذا ما از تو جز ازين مى بيوسيديم پيش ازين، أَ تَنْهانا أَنْ نَعْبُدَ ما يَعْبُدُ آباؤُنا باز مى زنى ما را كه پرستيم آنچه پرستيدند پدران ما، وَ إِنَّنا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ و ما در گمانيم از آنچه ما را با آن ميخوانى، مُرِيبٍ (62) دل را و خرد را شورنده
قالَ يا قَوْمِ أَ رَأَيْتُمْ گفت: اى قوم چه بينيد [و چه گوئيد]، إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي اگر من بر كارى روشن و راهى راست و پيغامى درست ام از خداوند خويش وَ آتانِي مِنْهُ رَحْمَةً و او مرا پيغام داد بمهربانى، فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ كه رهاند مرا ازو اگر من درو عاصى شوم و كى يارى دهد؟ فَما تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ (63) نمى فزائيد مرا در پاسخ [اگر فرمان شما برم و با رأى شما آيم] مگر زيان كارى.
وَ يا قَوْمِ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً و اى قوم اين ناقه خدا شما را نشانى است [و برهانى بر نبوّت من]، فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ باز شويد[1] از آن و گذاريد آن را تا روزى مى خورد در زمين خداى، وَ لا تَمَسُّوها بِسُوءٍ و بآن هيچ بدى مرسانيد فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ قَرِيبٌ (64) كه شما فرا گيرد عذابى نزديك.
فَعَقَرُوها پى كردند آن ناقه را و بكشتند، فَقالَ تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ صالح گفت: برخوريد و فرا گذاريد سه روز از جهان [و زندگانى خويش]، ذلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ (65) آن وعده ايست كه در آن دروغ نيست.
فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا چون فرمان ما آمد [بعذاب و هلاك ايشان] نَجَّيْنا صالِحاً وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ رهانيديم صالح را و ايشان كه گرويدگان بودند با او، بِرَحْمَةٍ مِنَّا ببخشايشى از ما، وَ مِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ از رسوايى آن روز [عذاب آشكارا]، إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ (66) خداوند تو اوست آن تاونده با نيروى و كم آورنده سختگير.
وَ أَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ و فرا گرفت آن ستمكاران را بانگ فريشته كه بر ايشان زد، فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ (67) تا در سرايهاى خويش [و منازل و اقليم خويش] افتاده مرده گشتند.
كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها چنان كه گويى هرگز در آن نبودند، أَلا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ آگاه باشيد[2] كه ثمود كافر شدند بخداى خويش و ناسپاس آمدند درو، أَلا بُعْداً لِثَمُودَ (68) آگاه باشيد كه دورى بادا [و لعنت افزايا] ثمود را.
وَ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ و آمد فرستادگان ما به ابراهيم، بِالْبُشْرى ببشارت دادن [بفرزند]، قالُوا سَلاماً گفتند: درود بر تو قالَ سَلامٌ ابراهيم گفت:درود بر شما فَما لَبِثَ هيچ درنگ نكرد [ابراهيم]، أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ (69) كه گوساله آورد بريان كرده در سنگ
فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لا تَصِلُ إِلَيْهِ چون ابراهيم دستهاى ايشان ديد كه فرا گوساله نمى شود، نَكِرَهُمْ ايشان را بانكار فراز آمد، وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً و از ايشان مى ترسيد و ترس در دل مى پوشيد، قالُوا لا تَخَفْ ايشان گفتند: [ابراهيم را] كه مترس، إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ (70) ما فريشتگانيم كه ما را فرستادند بقوم لوط [تا ايشان را هلاك كنيم].
وَ امْرَأَتُهُ قائِمَةٌ و زن ابراهيم بر پاى بود، فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ آن زن چون بر زبان فريشتگان او را بشارت داديم به پسر، بخنديد از شگفتى، وَ مِنْ وَراءِ إِسْحاقَ، يَعْقُوبَ (71) و از پس اسحاق، يعقوب.
قالَتْ يا وَيْلَتى گفت آن زن اى ويل بمن، أَ أَلِدُ وَ أَنَا عَجُوزٌ من فرزند زايم و من پير زن. وَ هذا بَعْلِي شَيْخاً و اين كه شوى منست پير است، إِنَّ هذا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ (72) اينت چيزى شگفت.
قالُوا أَ تَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ [فريشتگان] گفتند: شگفت ميدارى از كار خداى، رَحْمَتُ اللَّهِ وَ بَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ بخشايش خدا و بركات او بر شما اى خاندان، إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ (73) او خداوندى است ستوده بزرگوار.
فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ چون بيم از ابراهيم برفت، وَ جاءَتْهُ الْبُشْرى و آمد بوى بشارت به فرزند، يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ (74) با ما باز پيچيدن در گرفت [و الحاح در طلب سبيل شفاعت] در حقّ قوم لوط.
إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ ابراهيم زيرك است بردبار، أَوَّاهٌ آوه كننده از بيم خداى، مُنِيبٌ (75) باز گراينده و دل با خدا آرنده.
يا إِبْراهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هذا ابراهيم را گفتيم روى گردان ازين سخن، إِنَّهُ قَدْ جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ كه فرمان خداوند تو آمد، وَ إِنَّهُمْ آتِيهِمْ و بايشان آمدنى است عَذابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ (76) عذابى نه باز بردنى.
النوبة الثانية
قوله تعالى: وَ إِلى ثَمُودَ يعنى- و ارسلنا الى ثمود أَخاهُمْ صالِحاً ثمود و عاد نام جدّ ايشان است همچون قريش و ربيعه و مضر نامهاى اجداد عرب، و ثمود عاد آخر است برادرزاده عاد اول، و هو ثمود بن عابر بن ارم بن سام بن نوح دو برادر ديگر داشت يكى فالغ بن عابر و هو جدّ ابراهيم (ع) ديگر قحطان بن عابر و هو ابو اليمن و ميان مهلك عاد و مهلك ثمود پانصد سال بود و كان ذلك فى آخر ملك نمرود بن كنعان بن جم الملك الّذى تسمّيه العجم افريدون و نژاد اين ثمود كه در آن عصر بودند همچون عاد اوّل متمرّد و طاغى و كافر بودند و مسكن به وادى القرى داشتند زمينى است ميان مدينه و شام و بر روى زمين تباه كارى ميكردند و كفر مى برزيدند تا از ربّ العزّة از نسب ايشان و قبيله ايشان صالح فرستاد پيغامبرى بايشان، اينست كه ربّ العالمين گفت: وَ إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً صالح و هود را در پيغامبران عربى شمارند كه ايشان از فرزندان ارم بودند و عاد و ثمود هم چنان، و ذكر انّ ولد آدم خص باللّسان العربى عند تبلبل الالسن و هم العرب الاولى الذين انقرضوا عن آخرهم.
قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ اخلصوا العبادة للَّه دون ما سواه ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ يستوجب عليكم العبادة غَيْرُهُ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ اى- خلقكم من آدم و آدم خلق من تراب الارض. و قيل: انشأكم فى الارض. و قيل: انشأكم بنبات الارض. وَ اسْتَعْمَرَكُمْ فِيها يعنى- و استسكنكم فيها، و عمّار الدار سكانها. و قيل: اقدركم على العمارة و جعلكم عمّارها، باين قول اسْتَعْمَرَكُمْ مشتق از عمارت است و روا باشد كه مشتق از اعمر بود فيكون استعمر و اعمر بمعنى واحد، نحو: استحياه و احياه اذا تركه حيّا، و مثل ذلك استهلكه و اهلكه و استغواه و اغواه.
فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ معنى اين استغفار از پيش رفت إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ لراجيه مُجِيبٌ لداعيه، القريب و البارّ العطوف.
قالُوا يا صالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينا مَرْجُوًّا قَبْلَ هذا مرجوّ كسى بود كه او كارى بزرگ را شايد و ازو نيكى بيوسند و مرجّا از بهر آن نام كنند، گفتند: اى صالح پيش ازين روز و اين گفت كه ميكنى ما بتو اميد داشتيم كه ما را پيشرو و كارگزار و سيد باشى كه ترا بجوانى با عقل و زيرك و دانايى و رأى متين ديديم و نيز ظن مى برديم كه بدين ما باز گردى، و اين از آن گفتند كه ايشان را تا آن روز مخالفت ميكرد در عبادت بتان، امّا ايشان را از آن نهى نميكرد، پس چون ايشان را نهى كرد اين سخن بگفتند: أَ تَنْهانا أَنْ نَعْبُدَ ما يَعْبُدُ آباؤُنا يريد الاصنام وَ إِنَّنا لَفِي شَكٍ اى- تهمة و حيرة مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ من عبادة اللَّه وحده مُرِيبٍ اى- موجب للتّهمة، يقال: اراب فلان، اذا فعل فعلا يوجب الريبة.
قالَ يا قَوْمِ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي اين جواب ايشان است كه گفتند: قَدْ كُنْتَ فِينا مَرْجُوًّا قَبْلَ هذا. قوله: على بينة من ربى، اى- على يقين و بصيرة من ربّى وَ آتانِي مِنْهُ رَحْمَةً اى- نبوة فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ من يمنعنى من عذاب اللَّه إِنْ عَصَيْتُهُ فى تبليغ رسالته و منعكم عن عبادة الاوثان فَما تَزِيدُونَنِي باحتجاجكم بقولكم: أَ تَنْهانا أَنْ نَعْبُدَ ما يَعْبُدُ آباؤُنا غَيْرَ تَخْسِيرٍ اى- غير تخسير لكم حظوظكم من رحمة اللَّه، فالتخسير لهم، لا له، (ع) هذا كما تقول لمن تدعوه الى رشد فيابى ما تريدنى الا مضرة يعنى- لنفسك. و قيل: خسّره، اى- نسبه الى الخسران، اى- فيما تزيدوننى غير نسبتى اياكم الى الخسران. و قال ابن عباس: غَيْرَ تَخْسِيرٍ اى- غير بصارتكم فى خسارتكم.
وَ يا قَوْمِ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً ناقة اللَّه خوانند تعظيم را كالكعبة الّتى اضافها اللَّه تعالى اليه تشريفا و تعظيما، فقال: طَهِّرْ بَيْتِيَ و آيَةً نصب است بر حال، و العامل فيها معنى الاشارة فى هذه، مىگويد: اينست ناقه خدا كه اللَّه شما را نمود نشانى روشن، و معجزتى ظاهر، و دليلى قاطع بر صحت نبوّت من. و قيل: لَكُمْ آيَةً اى- عبرة لانّها خرجت من صخرة صماء، و سبق شرحه فى سورة الاعراف، فَذَرُوها تَأْكُلْ من العشب فِي أَرْضِ اللَّهِ فليس عليكم مئونتها و لا علفها، وَ لا تَمَسُّوها بِسُوءٍ و لا تصيبوها بعقر او نحر فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ قَرِيبٌ فى الدنيا اى- لا تمهلون، يقال: عقر الناقة و عرقبها اذا نحرها، لانّ الناحر يعقرها اوّلا ثم ينحرها اذا وجبت.
فَعَقَرُوها فَقالَ: صالح تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ اى- عيشوا فى منازلكم.
و قيل: المراد بداركم دار الدّنيا. و قيل: انّما وحّد لانّ المراد بها البلد، ذلِكَ اى- ذلك الاجل الّذى اجلتكم وَعْدٌ من اللَّه غَيْرُ مَكْذُوبٍ ليس فيه كذب، اى- انّ العذاب نازل بكم بعد ثلاثة ايّام حقيقة، و قيل: مكذوب مصدر كالمعقول و المحصول، يقال ما له معقول، اى- عقل.
فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا اى- العذاب. و قيل: امرنا بالعذاب، نَجَّيْنا صالِحاً وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَ مِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ اين «واو» زائد است در اين موضع تدخلها العرب مرّة و تحذفها اخرى، كقوله: وَ النَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ فُتِحَتْ أَبْوابُها و فتح و كسر در ميم يَوْمِئِذٍ اينجا هر دو رواست، فتح قرائت كسايى است و ورش و قالون، و كسر قرائت باقى وَ مِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ يعنى- نَجَّيْنا صالِحاً وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بنعمة عليهم منّا مِنْ خِزْيِ اليوم الّذى اتاهم فى العذاب. و الخزى، العيب الّذى تظهر فضيحته و يستحيى من مثله إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُ فى بطشه الْعَزِيزُ فى سلطانه لا يغلبه غالب.
وَ أَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ صاح بهم جبرئيل، و قيل: الصّيحة، العذاب، كما تقول: صاح فلان بفلان، اذا زجره و ردعه. و قيل: لمّا ايقنوا بالعذاب تحنّطوا و تكفّنوا و التفّوا فى الانطاع و القوا نفوسهم بالارض يقلّبون ابصارهم نحو السّماء لا يدرون من اين يأتيهم العذاب، فلمّا اصبحوا فى اليوم الرّابع اتتهم صيحة من السّماء فيها صوت كلّ صاعقة و صوت كلّ شىء فى الارض تقطّعت منها قلوبهم فى صدورهم فَأَصْبَحُوا فِي مساكنهم و بلادهم جاثِمِينَ ميّتين صرعى، و الجثوم، السّقوط على الوجه فاماتهم اللَّه الا رجلا كان فى حرم اللَّه فمنعه حرم اللَّه من عذاب اللَّه و جاء فى الخبر انّه ابو ثقيف.
كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها كان لم يقيموا فيها لانقطاع آثارهم بهلاكهم باجمعهم الّا ما بقى من اجسادهم الدّالة على الخزى النّازل بهم أَلا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ قرائت حمزة و يعقوب و حفص «ثمود» بغير تنوين، و الباقون ثمودا منوّنا. قال سيبويه: انّ ثمود قد يصرف فيجعل اسما للحىّ و لا يصرف فيجعل اسما للقبيلة أَلا بُعْداً لِثَمُودَ اى- بعدا من اللَّه و رحمته ل: ثمود.
وَ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى گفته اند: كه اين فريشتگان سه كس بودند جبرئيل و ميكائيل و اسرافيل. سدى گفت: يازده بودند بر صورتهاى جوانان و نيكو رويان. و قيل: على صورة الاضياف. ابن عباس گفت: جبرئيل بود و با وى دوازده فريشته ديگر آمدند و ابراهيم را بفرزند اسحاق بشارت دادند. و قيل:
بشّروه بهلاك قوم لوط، و القرى المؤتفكات لخلاص ابن عمّه لوط منهم قالُوا سَلاماً سلام گفتند يعنى كه: بر ابراهيم رسيدند و سلام كردند «سلام» نصب على المصدر اى- سلّموا سلاما، كما يقال: كلّموا كلاما، و اعطوا عطاء و انبت نباتا، و قيل: نصب لانّه مفعول القول قال: «سلام» اى- و عليكم سلام. فريشتگان سلام كردند و ابراهيم جواب داد. حمزه و كسايى «سلم» خوانند بكسر سين بى الف، و السلم هو الصلح، و المعنى نحن سلم لكم و لسنا بحرب فتمتنعوا من تناول طعامنا و هو خبر مبتداء محذوف چون فريشتگان وى را ديدند كه بترسيد، گفتند:
آشتى و صلح، ابراهيم جواب داد كه: آشتى و صلح يعنى كه- از يك ديگر ايمن ايم.
و نيز گفته اند كه: سلم از بهر آنست كه زبان ابراهيم عبرى بود و در زبان عبرى سلام نيست. و روا بود كه سلم بمعنى سلام است فان السلم و السلام واحد، كما يقال:
حرم و حرام و حلّ و حلال، و التقدير، امرنا سلام، او عليكم سلام، و قرء الباقون سلام، بالالف و فتح السين، و الوجه انه جواب تسليمهم، فقوله: سَلامٌ اى- عليكم سلام فحذف الخبر، او امرنا سَلامٌ فحذف المبتدا. در خبر است كه
خصصنا ايّتها الامة بثلاث: بالسلام و التأمين و الصف فى الصلاة.
اين خبر دليل است كه در زبان عبرى سلام نيست فَما لَبِثَ اى- ما مكث ابراهيم أَنْ جاءَ اى- عن أَنْ جاءَ فيكون محلّه نصبا على نزع الخافض بِعِجْلٍ حَنِيذٍ محنوذ و هو المشوىّ بالحجارة المحماة.
و قيل: حَنِيذٍ اى- مشوى يقطر و دكه، من قولهم: حنذت الفرس اى- جعلت عليه الجلّ حتى يقطر عرقا. و يقال: الحنيذ السميط. و قيل: السمين، درين آيت حث است بر تعجيل مهمان دارى كه رب العزة ابراهيم را بستود بآنكه زود طعام فرا پيش مهمان آورد و تعليم است امّت احمد را بنواختن مهمانان و طعام دادن ايشان و انشد بعضهم:
| رسم جرى فى الناس ليس بقاصد | حبس الجماعة لانتظار الواحد | |
حسن گفت فريشتگان بر صورت مهمانان در ابراهيم شدند كه دانستند كه ابراهيم مهمان دوست دارد، پس چون طعام فرا پيش ايشان برد ايشان نخوردند فان الملائكة لا يأكلون و لا يشربون. ابراهيم چون ايشان را ديد كه دست بطعام وى نمى بردند، بانكار فرا پيش ايشان آمد و بخود در بترسيد كه نبايد كه ايشان دشمنان اند يا دزدان اند كه ببدى و ببلايى آمده اند، و طعام از آن نمى خورند تا حرمت داشت بر ايشان بطعام واجب نگردد، و آن ترس در دل ميداشت پنهان، اينست كه اللَّه گفت: نَكِرَهُمْ وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً يقال: نكر و انكر و استنكر بمعنى واحد وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً يعنى- خاف منهم خيفة فاوجسها فى نفسه يعنى- اخفاها كقوله: فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسى و قيل: الايجاس الادراك: اى- ادرك و اجس بخوف حدث فى نفسه، چون فريشتگان ابراهيم را ديدند كه بترسيد گفتند: لا تَخَفْ مترس كه ما فريشتگانيم. ابراهيم را ترس بيفزود كه اگر فريشتگان اند نبايد كه عذاب را آمده اند بمن و بقوم من، كه فريشتگان آن گه چون بزمين آمدنديد[3] عذاب را آمدنديد[4] چنان كه اللَّه گفت: ما نُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ إِلَّا بِالْحَقِ اى- بالعذاب فريشتگان گفتند: إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ مترس كه ما را با هلاك قوم لوط فرستاده اند، همانست كه جايى ديگر گفت: إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ طِينٍ.
و جاء فى الخبر ان ابراهيم (ع) قال لهم: الا تأكلون؟ قالوا: يا ابراهيم لا نطعمه الا بثمن، قال ابراهيم: فانّ ثمنه ان تسمّوا اللَّه عليه فى اوّله و تحمدوا اللَّه فى آخره، فنظر جبرئيل الى ميكائيل فقال: حق لهذا ان يتخذه ربه خليلا.
وَ امْرَأَتُهُ و هى سارة بنت هاران بن ناحور بن شاروع بن ارغواء بن فالغ و هى ابنة عم ابراهيم قائِمَةٌ من وراء الستر تسمع كلام الرّسل و كلام ابراهيم فَضَحِكَتْ لانها كانت قالت لابراهيم اضمم لوطا ابن اخيك اليك فانى اعلم انه سينزل بهولاء القوم العذاب فضحكت سرورا لما اتى الامر على ما توهمته.
سارة با ابراهيم گفته بود كه برادر زاده خود را لوط واپناه خود گير و از ميان آن قوم بيرون آر كه من مى پندارم كه ايشان را عذاب رسد، پس چون آن فريشتگان آمدند و خبر دادند كه ما بعذاب قوم لوط آمده ايم ساره در پس پرده ايستاده بود و گوش فرا سخن ايشان داشته چون آن سخن بشنيد بخنديد بشادى، آن گه آنچه وى گفته بود فرا ابراهيم راست آمد و درست. و گفته اند: قائِمَةٌ آنست كه ساره بخدمت مهمانان ايستاده بود و ابراهيم با ايشان نشسته و در آن وقت زنان در حجاب نبودند و ايستادن ايشان بخدمت مهمانان عيب نمى داشتند كعادة الاعراب و نازلة البوادى و الصحراء. پس چون فريشتگان طعام نمى خوردند وى بخنديد بتعجب، كه اين شگفت كارى است كه ما بنفس خويش خدمت مهمانان كنيم و ايشان طعام نخورند و پيش از آن نديده بودند كه مهمانان طعام نخوردند، و گفته اند: آن ساعت كه گوساله بريان كرده در پيش نهادند جبرئيل پرّ خويش بوى فرو آورد و دعا كرد تا اللَّه تعالى آن را زنده كرد و برخاست و در رفتن ايستاد ساره آن كار شگفت داشت بخنديد. و اصح الاقوال آنست كه آن تبسم و شادى وى ببشارت فرزند بود به پيرانه سر، و باين قول در آيت تقديم و تأخير است يعنى- فبشرناها باسحق، فضحكت تعجبا من ان يكون من شيخين كبيرين ولد. و يقال:
الضحك خاصة للانسان اذا رأى العجيب البديع حصل من مادة البدن هيئة الضحك و گفته اند: فَضَحِكَتْ اى- حاضت يعنى- رأت امارة ذلك بعد البشارة او قبلها، و هذا قول مجاهد و عكرمة تقول العرب: ضحكت الارنب اى- حاضت.
فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ انما خصت بالبشارة جزاء على خدمتها للضيف. و قيل:
لان النّساء اعظم سرورا بالولد من الرجال، و قيل: لان ساره لم يكن لها ولد و كان ل: ابراهيم ولد و هو اسماعيل (ع). و گفته اند: بشارت دادن فريشتگان ساره را آن بود كه گفتند: ايّتها الضاحكة ستلدين غلاما، و مِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ اى- و بعد بشارة اسحاق ب: يعقوب. شامى و حمزه و حفص «يعقوب» بنصب خوانند بر تقدير فبشرناها ب: اسحاق و يعقوب من وراء اسحاق اى- من بعد اسحاق و موضعه الجر الا انه لا ينصرف فيكون فى حال الجر مفتوحا و قيل: انتصابه بفعل مضمر و التقدير فبشرناها ب: اسحاق و وهبنا لها يعقوب، باقى يعقوب برفع خوانند و هو مرفوع بالابتداء و خبره من وراء اسحاق مقدم عليه فيكون المعنى: فبشرناها ب: اسحاق و يعقوب يحدث لها من وراء اسحاق، قال: ابن عباس و الشعبى و جماعة من المفسرين و اهل اللغة: الوراء ولد الولد تقول العرب: هذا ابنى من الوراء: اى- ابن ابنى. يقول بشرناها بانها تعيش الى ان ترى ولد ولدها فكانت سن ابراهيم يومئذ مائة سنة و ساره اصغر منه بسنة.
قالَتْ يا وَيْلَتى نداء ندبة و هو ايذان بورود الامر الفظيع أَ أَلِدُ وَ أَنَا عَجُوزٌ همانست كه جايى ديگر گفت: فَصَكَّتْ وَجْهَها وَ قالَتْ عَجُوزٌ عَقِيمٌ دست بر وى هميزد چنان كه عادت زنان باشد بوقت تعجب كه چيزى شگفت بينند يا شنوند، ميگفت: من فرزند چون زايم و من پير زن، سال من به نود و نه رسيده و اين كه شوى منست سالش بصد رسيده. و قيل: انّها ابنة تسعين سنة و هو ابن مائة و عشرين سنة، وَ هذا بَعْلِي شَيْخاً نصب على الحال اى- ما تذكرون من ولادتى على كبر سنّ ابرهيم و تركه غشيان النساء لشىء عجيب، استبعاد و استنكار وى از جهت عرف و عادت بود نه از جهت انكار قدرت حق جلّ جلاله.
آن گه فريشتگان گفتند: أَ تَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ؟ استفهام است بمعنى تنبيه، و امر اللَّه حكمه و قضاؤه رَحْمَتُ اللَّهِ وَ بَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ اين دعائى است كه فريشتگان گفتند خاندان ابراهيم را، و اين دعا در شريعت مصطفى (ص) بماند تا آخر الابد تا در تشهد نماز ميگويند «كما صليت و باركت على ابراهيم و على آل ابراهيم» و آن بركات نبوّت است در خاندان ابراهيم كه هر چه پيغامبران بودند بعد از ابراهيم از نسل اسحاق و اسماعيل بودند. قيل: انّما وحد الرحمة لان الرحمة مصدر فصلحت للجمع البركة لان المراد به بقاء كلّ خير إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ اى- محمود على كل نعمة، مجيد ذو مجد و ثناء. و قيل: مَجِيدٌ اى- كريم جواد يكثر الخير من قبله و المجد نيل الشّرف، يقال: مجد فهو ماجد و مجد فهو مجيد.
فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ اى- الفزع وَ جاءَتْهُ الْبُشْرى بالولد، البشرى البشارة مصدر كالرّجعى يُجادِلُنا اى- اخذ يجادلنا فحذف للدّلالة عليه، و المعنى:
يجادل رسلنا. اين مجادله آن بود كه چون فريشتگان گفتند: إِنَّا مُهْلِكُوا أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ ابراهيم گفت با فريشتگان: أ رأيتم ان كان فيها خمسون من المسلمين أ تهلكونهم؟ قالوا: لا، قال: اربعون؟ قالوا لا، قال: عشرة؟ قالوا: لا، حتّى بلغ الواحد قالوا: لا، قال: إِنَّ فِيها لُوطاً و هو مؤمن، قالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيها الاية. إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ اى- رزين عاقل وقور أَوَّاهٌ يعنى- رحيم مُنِيبٌ اى- راجع الى الطّاعة «حليم» در قرآن، ابراهيم راست و پسر او را و يحيى را آنجا كه گفت:
وَ سَيِّداً يعنى- حليما و مصطفى (ص) يوسف را گفت:
ان كان لحليما ذا اناة.
پس فريشتگان گفتند: يا إِبْراهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هذا الجدال و دع الخصومة فى امرهم إِنَّهُ قَدْ جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ باهلاكهم وَ إِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ غير مصروف عنهم بشفاعة و لا غيرها، يروى انّ ابراهيم لمّا جاءته الملائكة كان يعمل فى ارض له فكلّما عمل ديرة من الدّيار غرز بالّة و صلّى. فقالت الملائكة: حقيق على اللَّه ان يتّخذ اللَّه ابراهيم خليلا.
النوبة الثالثة
قوله تعالى: وَ إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً كردگار قديم جبّار نام دار عظيم خداوند حكيم، جلّ جلاله و عزّ كبرياؤه و عظم شأنه در بيان قصه عاد و ثمود اظهار جلال و تعزّز و استغناى ازلى ميكند، سياست جبّارى و عظمت قهارى خود بخلق مينمايد، تا بدانند كه او بى نياز است از جهان و جهانيان، نه ملك وى بطاعت مطيعان، نه عزّت وى بتوحيد موحدان، نه در جلال وى نقص آيد از كفر كافران، درگاه عزّت را چه زيان، اگر همه عالم زنّار بر بندند: در باغ جلال گو خلالى كم باش.
فرمان آمد كه اى هود تو عاد را بخوان، اى صالح تو ثمود را بخوان، اى ابراهيم تو نمرود را بخوان، شما ميخوانيد و من آن كس را بار دهم كه خود خواهم كارها بارادت و مشيّت ما است ازل و ابد مركب قضا و قدر ما است.
پير طريقت گفت: آدمى هر چند كوشيد با حكم خدا برنامد، كوشش رهى با ردّ ازلى برنامد، عبادت با داغ خداى برنامد، وايست ما بانوايست حقّ برنامد، جهد ما با مكر نهانى برنامد، مفلس گشتيم كس را ور ما رحمت نامد، دنيا بسر آمد و اندوه بسر نامد.
هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَكُمْ فِيها فَاسْتَغْفِرُوهُ اى قوم! اللَّه شما را بيافريد و ساكنان زمين كرد، تا بنظر عبرت در آن نگريد، و كردگار و آفريدگار آن بشناسيد، و درين دنيا كار آخرت بسازيد، نه بدان آفريد تا يكبارگى روى بدنيا آريد، و طاغى و ياغى شويد. آوردهاند كه جوانى زيبا دست از دنيا بداشته بود ياران وى او را گفتند: چرا از دنيا نصيبى بر ندارى؟ گفت: اگر از شما كسى شنود كه ما با عجوزى فرتوت وصلتى كرده ايم شما چه گوئيد ناچار گوئيد دريغا چنين جوانى كه سر بچنين عجوزى فرتوت فرو آورد و جوانى خود ضايع كرد، پس بدانيد كه اين دنيا آن عجوز گنده پير است و تا امروز هزاران هزار شوهر كشته هنوز عدّت يكى تمام بسر نابرده، كه با ديگرى در پيوسته، و در حجله جلوه وى آمده، كسى كه خرد دارد چگونه با وى عشق بازى كند، و دل در روى بندد؟ آن بيچاره بدبخت كه با وى آرام دارد، و او را به عروسى خود مى پسندد، از آنست كه عروس دين مرو را جلوه نكرده اند، و جمال وى هرگز نديده.
| اگر در قصر مشتاقان ترا يك روز بارستى | ترا با اندهان عشق اين جادو چه كارستى؟ | |
| و گر رنگى ز گلزار حديث او ببينى تو | بچشم تو همه گلها كه در باغ است خارستى. | |
لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى ابراهيم پيغامبرى بزرگوار بود شايسته كرامت نبوّت و رسالت بود، سزاى خلّت و محبّت بود، بتخاصيص قربت و تضاعيف نعمت مخصوص بود، صاحب فراستى صادق بود، با اين همه چون فريشتگان آمدند ايشان را نشناخت، و در فراست برو بسته شد دو معنى را، يكى آنكه تا بداند كه عالم الخفيّات بحقيقت خدا است، در هفت آسمان و هفت زمين نهان دان دوربين خود آن يگانه يكتاست لا يعزب عنه مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ ديگر معنى آنست كه وى جلّ جلاله چون حكمى كند، و قضايى راند بران كس كه خواهد، مسالك فراست بربندد، تا حكم براند، و قهر خود بنمايد، و خدايى خود آشكارا كند، و او را رسد هر چه كند، و سزد هر چه خواهد، بحجّت خداوندى و كردگارى و آفريدگارى، فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ وَ لِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى و گفته اند: رب العزّة فريشتگان را فرستاد كرامت خليل را تا او را بشارت دهند بدوام خلّت و كمال وصلت از اول او را بنواخت و خليل خود خواند، گفت: وَ اتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا آن گه او را بدوام خلّت بشارت داد، و از قطيعت ايمن كرد، گفت: قالُوا سَلاماً و اىّ بشارة اتمّ من سلام الخليل على الخليل.
و انّ صباحا يكون مفتتحا بسلام الحبيب لصباح مبارك فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ ابراهيم اول پنداشت كه مهمانان اند شرط ميزبانى بجاى آورد، زود برخاست و ما حضر پيش نهاد، رب العزّة آن تعجل از وى بپسنديد و از وى آزادى كرد، گفت:
فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ جايى ديگر گفت فَجاءَ بِعِجْلٍ سَمِينٍ و المحبّة توجب استكثار القليل من الحبيب و استقلال ما منك للحبيب. مصطفى (ص) گفت:
«الجهول السخىّ احبّ الى اللَّه من العابد البخيل»
پير طريقت جنيد گفته: بناى تصوّف بر شش خصلت نهادند، اوّل سخا، ديگر رضا، سيوم صبر، چهارم لبس صوف، پنجم سياحت، ششم فقر. فالسخاء ل: ابراهيم و الرضا ل: اسماعيل و الصبر ل: ايوب و لبس الصوف ل: موسى و السياحة ل: عيسى و الفقر ل: محمد (ص) مردى بود او را نوح عيار ميگفتند پير خراسان بود در عصر خويش بجوانمردى و مهمان دارى معروف نفرى از مسافران عراق بوى فرو آمدند اشارت به خادم كرد كه قدّم السّفرة، خادم رفت و دير باز آمد و مسافران در انتظار مانده و در بعضى از ايشان انكارى پديد آمد كه اين نه نشان فتوت است و نه عادت جوانمردان، پس از آن كه انتظار دراز گشته بود سفره آورد نوح گفت: لم تانيّت فى تقديم السفرة؟ فقال: يا سيّدى كانت عليها نملة فلم ار فى الفتوّة ان اوذيها او ذبها و لا فى الادب ان اقدّمها مع النّملة الى الاضياف فلمّا صعدت النّملة منها الى الجدار، قدّمتها.
فقالوا باجمعهم: احسنت، و قاموا و قبّلوا رأس نوح.
فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ تمام احسان الضّيف تناول اليد الى ما يقدّم اليه من الطّعام و الامتناع من اكل ما قدّم اليه معدود فى جملة الجفاء و الاكل فى الدّعوة واجب على احد الوجهين فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ وَ جاءَتْهُ الْبُشْرى يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ مراجعتى كه ابراهيم ميكرد در كار لوط و باز پيچيدن كه ميرفت للَّه و فى اللَّه ميرفت از شوب ريا پاك، و از حظّ نفس دور، لا جرم آن جدال او را مسلّم داشتند، و ازو در گذاشتند، و در نواخت و كرامت بيفزودند، كه بر وى اين ثنا گفتند:
إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ بر خداى هيچ كس زيان نكند، و هر چه براى خدا بود جز در شرف و كرامت نيفزايد، جوانمردى مهمان دارى كرد جمعى را كه رسيده بودند، و در آن ضيافت فرمود تا هزار چراغ بيفروختند، يكى مرو را گفت: كه اسراف كردى كه اين همه چراغ بيفروختى، گفت: در خانه رو و هر آنچه نه از بهر حقّ و نه در طلب رضا برافروخته ام آن را بكش كه رواست، مرد در خانه گرد آن چراغها برآمد تا يكى فرو كشد نتوانست و نه دستش بآن رسيد.
| هر آن شمعى كه ايزد بر فروزد | گر آن را پف كنى سبلت بسوزد | |
_____________________________
(1) و پيش فا آن قوم (الف)
[1] ( 1)- باز شيد( الف)
[2] ( 1)- بيد( الف)
[3] ( 1، 2)- آمدندى( ج)
[4] ( 1، 2)- آمدندى( ج)
كشف الأسرار و عدة الأبرار، ج4، ص: 420