كشف الأسرار و عدة الأبرار رشيد الدين ميبدى سوره بقره آیه 30-33
النوبة الاولى-
قوله تعالى وَ إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ نيوش تا گوئيم اى محمد آن گه كه گفت خداوند تو فريشتگان را، إِنِّي جاعِلٌ من كردگار و آفريدگارم فِي الْأَرْضِ اندر زمين خَلِيفَةً از پس شما در رسيده قالُوا گفتند أَ تَجْعَلُ فِيها مىخواهى آفريد در زمين مَنْ يُفْسِدُ فِيها كسى را كه در آن تباهكارى كند، وَ يَسْفِكُ الدِّماءَ و خونها ريزد، وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ و ما بستايش تو ترا مىستائيم وَ نُقَدِّسُ لَكَ و بآفرينهاى نيكو ترا ياد ميكنيم.
قالَ خداوند گفت فريشتگان را إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ من آن دانم كه شما ندانيد.
وَ عَلَّمَ آدَمَ- آن گه در آدم آموخت الْأَسْماءَ كُلَّها نامهاى همه چيز، ثُمَّ عَرَضَهُمْ آن گه نمود آن چيزها همه عَلَى الْمَلائِكَةِ فرا فريشتگان. فَقالَ گفت ايشان را أَنْبِئُونِي خبر كنيد مرا بِأَسْماءِ هؤُلاءِ بنامهاى آن چيزها كه چيست إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ اگر مىراست گوئيد كه بخلافت شما سزاوارترايد از وى،قالُوا فرشتگان گفتند سُبْحانَكَ پاكى و بيعيبى ترا لا عِلْمَ لَنا ما را دانش نيست إِلَّا ما عَلَّمْتَنا مگر آنچه تو آموختى ما را إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ تويى دانا راست دانش راست كار.
قالَ يا آدَمُ اللَّه گفت أَنْبِئْهُمْ خبر گوى فرشتگان را بِأَسْمائِهِمْ از نامهاى ايشان فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ چون آدم فريشتگان را خبر كرد بِأَسْمائِهِمْ آن نامهاى ايشان قالَ گفت اللَّه فريشتگان را، أَ لَمْ أَقُلْ لَكُمْ نگفتم شما را إِنِّي أَعْلَمُ كه من دانم غَيْبَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ نهانها و پوشيدهها در آسمان و زمين، وَ أَعْلَمُ ما تُبْدُونَ و ميدانم آنچه مىنمائيد و پيدا ميكنيد وَ ما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ و آنچه نهان ميداشتيد.
النوبة الثانية
– قوله تعالى- وَ إِذْ قالَ هر جا كه در قرآن- وَ إِذْ گفت بجاى آنست كه گويند نيوش تا گويم كه چه بود، و اين اشارت ببدو خلق آدم است يعنى ابتداء آفرينش شما آن بود كه رب العالمين فريشتگان را خبر داد و گفت من آفريدگار خليفتىام در زمين- يعنى آدم- و اين اظهار شرف آدم را گفت و فضيلت وى كه اللَّه تعالى چون بنده را تشريف دهد پيش از آفرينش وى خبر دهد، چنانك فرشتگان را و انبيا را خبر داد از مصطفى صلع پيش از آفريدن وى و ذلك فى قوله تعالى- وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَ حِكْمَةٍ … الى آخر الآية- و عيسى را فرمود تا از وى خبر دهد پيش از آفرينش وى و ذلك فى قوله- «إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ»- و اصحاب وى را در تورية و انجيل صفت كرد پيش از آفرينش ايشان و ذلك فى قوله تعالى ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ وَ مَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ اى صفتهم و ذكرهم. و قيل انما اخبرهم بكونه قبل ايجاده تطبيبا لقلوب الملائكة-، و ان لا ينازعهم بالعزل عن الولاية. كقول ابراهيم- انّى ارى فى المنام انّى اذبحك- تطبيبا لقلبه ليكون مستعدّا للمأمور به متأهبا.
وَ إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ- نام فرشته در عربيت از پيغام گرفته اند عرب پيغام را- مألَكه- گويند و مألِكه- گويند و- الوك- گويند يقال الك لى و الكنى اى ارسلنى. و بر قياس اين اشتقاق مآلكه است نه ملائكة بر وزن مفاعله، لكن الهمزة منقولة من موضعها فقيل ملائكة. مفسّران گفتند اين فرشتگان ايشان بودند كه زمين داشتند پس از جان، و سبب آن بود كه اللَّه تعالى آن گه كه زمين را بيافريد جانّ را و فرزندان وى را از آتش دود آميغ بيافريد چنانك گفت وَ خَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ و ايشان را ساكنان زمين كرد و قومى شهوانى بودند و در راه شرع مكلّف، ايشان تباهكارى كردند در زمين و خونها ريختند، ربّ العالمين ابليس را كه خازن بهشت بود آن هنگام با لشكرى از فريشتگان بزمين فرستاد و اولاد جانّ را بجزيره هاى دريا راندند و خود بجاى ايشان نشستند و اللَّه را عبادت ميكردند و تسبيح و تهليل مى آوردند- ابليس عجبى در خود آورد كه من اللَّه را آن همه عبادت كردم هم در آسمان هم در زمين، از من بهتر و مهمتر همانا كه كس نيست. راست كه تكبر و عجب بر خود نهاد او را معزول كردند. ابتداء عزل وى اين بود كه قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً- آدم را خليفه نام كرد از بهر آن كه بر جاى ايشان نشست كه پيش از وى بودند در زمين و فرزندانش هر قرن كه آيند خلف و بدل ايشان باشند كه از پيش بودند و به يقول اللَّه لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ- و فرق ميان خليفه و ملك آنست كه سلمان گفت آن گه كه از وى پرسيدند:- ما الخليفة من الملك فقال- الخليفة الّذى يعدل فى الرعيّة و يقسم بينهم بالسّويّة و يشفق عليهم شفقة الرّجل على اهله و يقضى بكتاب اللَّه عزّ و جلّ. و عمر خطاب روزى سلمان را گفت- املك انا ام خليفة؟
فقال سلمان- ان انت اخذت من ارض المسلمين درهما او اقلّ او اكثر و وضعته فى غير حقّه فانت ملك- قال فاستعبر عمر.- و كان معاوية يقول على المنبر يا ايّها النّاس انّ الخلافة ليست بجمع المال و لا تفريقه و لكنّ الخلافة العمل بالحقّ و الحكم بالعدل و اخذ النّاس بامر اللَّه عزّ و جلّ. وقال النبي صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم- «الخلافة بعدى ثلاثون سنة ثمّ يكون ملكا».
قالُوا أَ تَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها- فريشتگان گفتند: خداوندا ميخواهى آفريد در زمين كسى را كه تباهكارى كند چنانك بنو الجانّ كردند- قاسوا الشاهد على الغائب بعضى مفسران گفتند- اينجا ضميرى محذوفست يعنى: أَ تَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها ام تجعل فيها من لا يفعل هذا، كقوله تعالى- أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ يعنى- كمن هو غيرقانت. سدى گفت چون رب العالمين ايشان را گفت- إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً ايشان گفتند- و ما يكون من الخليفة و اصحابه؟ از آن خليفه و اصحاب وى چه آيد؟ اللَّه گفت عزّ جلاله- يكون منهم سفك الدّماء و الحسد و الفساد ازيشان خون ريختن و حسد و تباهكارى آيد، آن گه ايشان گفتند أَ تَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها از بهر آنكه ايشان علم غيب ندانستند تا اللَّه ايشان را از آن خبر ندادى نگفتندى. و به قال عزّ و جلّ- لا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ و قال تعالى يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ و اشارت فساد و خون ريختن هر چند كه از روى لفظ با آدم ميشود اما از روى معنى با فرزندان شود، كه آدم نه خون ريخت و نه تباهكارى كرد بلكه فرزندان كردند. و اين در لغت عرب رواست چنانك گفت هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ طِينٍ لفظ عام است و آدم بآن مخصوص، فانّه خلق من الطّين و الخلق بعده من النّطف.
وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ- حسن بصرى گفت سبحان اللَّه و بحمده ميگفتند» بو ذر از مصطفى پرسيد-اىّ الكلام افضل قال- ما اصطفاه للملائكة- سبحان اللَّه و بحمده-و گفته اند- تسبيح اينجا نماز است و- حمد- بمعنى- امر- اى: (نصلّى لك بامرك) كقوله يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ اى بامره، و گفته اند نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ اين بابموضع حال است اى: (نسبّح حامدين لك- كما يقال- خرج زيد بسلاحه اى متسلّحا.
وَ نُقَدِّسُ اى ننزّهك عمّا لا يليق بك؟ و قيل نطهّر لك قلوبنا من الشرك و ابداننا من المعصية و ذلك بحمدك لا بانفسنا. تسبيح در لغت عرب تنزيه است چيزى را نزه و بى عيب خواندن و تقديس تطهير است پاك داشتن در دانش و پاك گفتن در ياد.
و از بس كه فريشتگان و پيغامبران بزمين مقدسه فرو آمدند و خلق را از ضلالت و معصيت پاك ميكردند و بر خداى عزّ و جلّ مي خواندند آن را بيت المقدس نام كردند.
و تسبيح و تقديس دو نامست خداى را عزّ و جل- سبّوح و قدّوس- سبّوح در خبر است و قدّوس در قرآن، سبّوح اى تنزيه للَّه و قدّوس اى طهارة للَّه جلّ ثناؤه-و قدّوس بنصب قاف و رفع آن هر دو گويند قال رؤبه.
| دعوت ربّ العزّة القدوسا | دعاء من لا يعبد النّاقوسا | |
وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَ نُقَدِّسُ لَكَ.- اين سخن از فريشتگان نه اظهار منّت است كه اين غايت تواضع است. چنانك عرب گويد بخدمت در خواستن. أ تستعين بغيرى و انا مجد فى خدمتك؟ و على ذلك قوله وَ إِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ وَ إِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ.
چون فريشتگان چنين گفتند، اللَّه تعالى ايشان را جواب داد: إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ من آن دانم كه شما ندانيد، از آدم توبه دانست و از ابليس معصيت. و ايشان را باين دو هيچ علم نبود و گفته اند- انّى اعلم- يعنى ميدانم كه از آدم پيغامبران و رسولان و صالحان فرزندان در وجود آيند كه مرا تسبيح و تقديس كنند. و قيل- انّى اعلم ما لا تعلمون- لانّكم تعلمون فساد جوارحهم و انا اعلم محبّة قلوبهم و محبّة قلوبهم شفيع فساد جوارحهم و فى ذلك يقول القائل:
| و اذا الحبيب اتى بذنب واحد | جاءت محاسنه بالف شفيع | |
و يقال- انّى اعلم ما لا تعلمون- من انكسار قلوبهم و ان ارتكبوا قبيح افعالهم و صولة قلوبكم عند اظهار تسبيحكم و تقديسكم فانتم فى تيه وفاقكم و فى عصمة افعالكم و فى تحمّل تسبيحكم، و هم منكسرون عن شواهدهم متذلّلون بقلوبهم. و انّ لانكسار قلوبهم عندنا ذماما قويّا. قال تعالى لبعض انبيائه- أنا عند المنكسرة قلوبهم من اجلى.
وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها.- فريشتگان چون اين خطاب بشنيدند كه انّي جاعل في الأرض خليفة- با يكديگر گفتند لن يخلق خلقا اعلم منّا- هر كس را كه آفريد از ما عالمتر نباشد. پس ربّ العالمين آدم را بيافريد و او را بريشان افزونى داد بعلم و نام هر چيز او را در آموخت فذلك قوله- وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها و سمّى آدم لانّه خلق من اديم الارض يدلّ عليه ما
قال النبى- انّ اللَّه تعالى خلق الآدم من قبضة قبضها من جميع اديم الارض، فجاءت بنو آدم على قدر الارض، منهم الاحمر و الأبيض و الاسود و بين ذلك، و السّهل و الحزن و الخبيث و الطيب-
خبر مصطفى در آفرينش
آدم و برداشتن خاك آدم از زمين اينست. اما اثر صحابه آنست كه- عبد اللَّه مسعود و جماعتى از صحابه گفتند- لمّا فرغ اللَّه من خلق ما احبّ استوى على العرش، و قال للملائكة إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً الى قوله إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ من شأن ابليس فبعث جبريل الى الارض ليأتيه بطين منها- فقالت الارض انّى اعوذ باللّه منك أن تنقص منّى او تشينى، فرجع و لم يأخذ. فقال- يا ربّ انّها قد عاذت بك فاعذتها. فبعث ميكائيل فقالت مثل ذلك، فرجع. فبعث ملك الموت فعاذت منه. فقال و انا اعوذ باللّه ان ارجع و لم انفذ امره، فاخذ من وجه الارض و خلط، فلم يأخذ من مكان واحد و اخذ من تربة حمراء و بيضاء و سوداء، فلذلك خرج بنو آدم مختلفين، فصعد به فبلّ ترابه حتّى عاد طينا لازبا- و اللّازب هو الّذى يلتزق بعضه ببعض، ثم لم يزل حتى انتن و تغيّر.
فذلك حين يقول- من حماء مسنون- قال منتن. قال للملائكة- انّى خالق بشرا من طين فاذا سوّيته و نفخت فيه من روحى فقعوا له ساجدين فخلقه اللَّه بيديه لكيلا يتكبّر ابليس عليه ليقول اللَّه تكبّر عمّا عملت بيدىّ و لم أ تتكبّر عنه فخلقته بشرا، فكان جسدا من طين اربعين سنة من مقدار يوم الجمعة، فمرّت به الملائكة ففزعوا منه لمّا رأوه، و كان اشدّهم فزعا منه ابليس. فكان يمرّ به و يضر به فيصوّت الجسد كما يصوّت الفخّار.
فتكون له صلصلة فذلك حين يقول- من صلصال كالفخّار- و يقول لامر ما خلقت، و دخل فى فيه و خرج من دبره. فقال للملائكة- لا ترهبوا من هذا فهو اجوف و لئن سلّطت عليه لاهلكنّه. فلمّا بلغ الحين الّذى يريد اللَّه ان ينفخ فيه الروح قال للملائكة- اذا نفخت فيه من روحى فاسجدوا له- فلمّا نفخ فيه الروح فدخل الروح فى رأسه عطس فقالت له الملائكة- قل الحمد للَّه فقال- الحمد للَّه. فقال اللَّه عزّ و جلّ- رحمك ربك- فلمّا دخل الرّوح فى عينيه نظر الى ثمار الجنّة، فلمّا دخل فى جوفه اشتهى من الطّعام، فوثب قبل ان يبلغ الرّوح فى رجليه عجلان الى ثمار الجنّة، فذلك حين يقول خلق الانسان من عجل.
وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها.- ابن عباس گفت- حتى القصعة و القصيعة و الفسوة و الفسيوة- اللَّه در آدم آموخت نامهاى همه چيزها تا كاسه بزرگ و كاسه كوچك و باد كه از جانور رود نرم و نيم نرم. ربيع گفت- نامهاى فريشتگان در وى آموخت.
ابن زيد گفت- نامهاى ذريّت آدم و لغتها كه در آن سخن ميگويند- عربى و پارسى و عبرانى و سريانى و غير آن، هر لغت كه فرزند آدم در آن سخن ميگويند. ضحاك از ابن عباس گفت- اسماى اجناس بود چون مردم و پرى و چهار پاى مرغان و ددان بيابان و درختان و زمين و آسمان و مانند آن. مقاتل گفت- جانوران و جمادات را همه فرا آدم نمود كه همه آفريده بود در آن شش روز از پيش، و آدم را از پس همه آفريد در آخر روز جمعه، چنانك در خبرست آن گه نام يك يك وى را در آموخت و گفت- يا آدم هذا فرس و هذا بغل و هذا حمار الى آخرها- عطية بن بشر گفت- علّمه الف حرفة ثم قال- قل لاولادك ان أردتم الدّنيا فاطلبوها بهذه الحرف و لا تطلبوها بالدّين. اهل اشارت گفتند- مقتضى لفظ عموم آنست كه هر چه اسما بود آدم را در آموخت هم اسماء خالق هم اسماء مخلوقات، پس آدم بدانستن اسماء مخلوقات از فرشتگان متميّز شد و متخصّص، و افزونى وى بريشان پيدا شد و علم وى بنامهاى آفريدگار خود سرّى بود و متخصص و افزونى وى بريشان پيدا، و علم وى بنامهاى آفريدگار خود سرّى بود ميان وى و ميان حق كه فريشتگان را بر آن اطلاع نبود، پس ثمره علم نام مخلوق در حق آدم آن بود كه مسجود فريشتگان گشت، و ثمره علم خالق آنك بمشاهده حق رسيد و كلام حق شنيد.
ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ- پس آن مسمّيات و اشخاص را فرا فريشتگان نمود و در ميان ايشان عقلا بودند از ملائكة و انس و جن و شياطين از بهر آن گفت:
ثُمَّ عَرَضَهُمْ. ابن زيد گفت- رب العالمين فرزندان آدم را از پشت آدم بيرون آورد و بفريشتگان گفت:- أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ مرا خبر كنيد كه نامهاى ايشان چيست؟
اگر مىراست گوئيد إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ- كه از شما عالمتر كس نيافريدم. اين امر تعجيز گويند، اللَّه تعالى خواست تا عجز ايشان بريشان پيدا شود در شناخت نامهاى آنچه مىبينند بچشم سر، چون عاجز آيد از علم آنچه نديدند و در آنچه غيب است اوليتر كه عاجز باشند.
پس فرشتگان بزبان اعتذار و عجز گفتند-: سُبْحانَكَ لا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا- پاكى و بيعيبى ترا و كس را بر علم غيب جز از تو اطلاع نيست، و ما را دانش نيست مگر آنچه تو آموختى ما را، دانا بحقيقت تويى، كه بى تعلّم دانايى و در دانش بيهمتايى و خداوندى را سزايى، كه راست دانش و راست كارى، تو دانى كه خلافت را كه سزاست و آن پنداشت ما جمله خطاست.
آن گه آدم را گفت: أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ- فريشتگان را خبر كن از نامهاى ايشان- اين آيت دليل است كه آدم پيغامبرى بود مرسل بفريشتگان- و قيل كان رسولا الى ولده. بو امامه باهلى گويد مردى پيش رسول آمد گفت- يا رسول اللَّه ا نبيّا كان آدم؟ قال نعم، مكلم.
پس چون آدم نامهاى ايشان فريشتگان را باز گفت، اللَّه گفت فرشتگان را بر سبيل توبيخ و ملامت فرمود: أَ لَمْ أَقُلْ لَكُمْ- نه گفتم شما را كه من غيب آسمان و زمين دانم، چنانك اين نامها ندانستيد و اشخاص را نشناختيد و از شما پنهان كردم و آدم را در آموختم. احوال آدم و ذريت و سر خلافت ايشان و معصيت و طاعت ايشان من دانم و شما ندانيد، چرا گفتيد؟ أَ تَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها پس گفت: وَ أَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَ ما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ- و چنانك غيب آسمانها و زمينها دانم نهان و آشكاراى شما نيز دانم، آنچه آشكارا گفتيد كه- أَ تَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها- دانستم، و آنچه پنهان گفتيد با يكديگر كه لن يخلق خلقا اعلم منا دانستم، و آنچه ابليس با خود انديشيد- لئن فضّلت[1] عليه لاهلكنّه و لئن فضّل على لاعمينّه هم دانستم، كه آن گفت و اين انديشه كرد همه آفريده منست، و آفريده من از من پنهان نباشد. درين قصه باز نمود كه فضل علم برتر از فضل عمل است كه فريشتگان بر آدم فضل داشتند بدرازى ايام طاعت و فراوانى طاعت و عبادت بى فترت، و آدم بريشان فضل داشت بيك علم، و آن يك علم از عبادت ايشان بحكم اللَّه مه آمد و فريشتگان با آن همه عبادت فضل آدم بر خود بسبب آن يك علم اسماء بدانستند. و مصطفى گفت «فضل العلم خير من فضل العبادة»
وقال النّبي «فقيه واحد اشدّ على الشيطان من الف عابد»
، وقال صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم- «مسئلة واحدة يتعلّمها المؤمن خير له من عبادة سنة و خير له من عتق رقبة من ولد اسماعيل، و انّ طالب العلم و المرأة المطيعة لزوجها و الولد البارّ بوالديه يدخلون الجنّة مع الانبياء بغير حساب»
و گفته اند- علم بر عمل شرف دارد از چهار وجه:- يكى آنست كه مقام علم مقام نبوت است و علما بجاى پيغمبرانند و به قال صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم «العلماء ورثة الانبياء»
و مقام عمل مقام ولايت است و صاحب عمل بر مقام اولياست، چندانك ميان انبياء و اولياء فرق است نيز همچندان ميان عالم و عامل فرق است. وجه ديگر آنست كه عمل لازم است، از عامل فراتر نشود و بديگرى سرايت نكند، و علم متعدى است نفع آن و اثر آن بديگران تعدى كند، راست همچون چراغست كه خود روشن است و ديگران را روشن دارد، روشنايى خود بديگران دهد و از وى چيزى نكاهد، عالم همچنانست. وجه سوم آنست كه عمل بى علم بكار نيايد و عبادت نبود و علم بى عمل بكار آيد و عبادت بود. وجه چهارم آنست كه عمل از ماست و علم از خداست.
وروى عن النبي صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم انه قال «العلماء مفاتيح الجنّة و خلفاء الانبياء»
وقال صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم- «أ تدرون ما قال لى جبرئيل؟ قال- يا محمد لا تحقرنّ عبدا اتاه اللَّه علما و ان اللَّه لم يحقره حين علّمه، انّ اللَّه جامع العلماء فى بقيع واحد فيقول لهم انى لم استودعكم علمى الّا لخير اردته بكم، قد غفرت لكم على ما كان منكم»
وفى رواية اخرى- «لم استودعكم حكمتى و انا اريد ان اعذّبكم ادخلوا الجنّة برحمتى».
النوبة الثالثة
– قوله تعالى وَ إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً- عالمى بود آرميده در هيچ دل آتش عشقى نه، در هيچ سينه تهمت سودايى نه، درياى رحمت بجوش آمده خزائن طاعات پر بر آمده، غبار هيچ فترت بر ناصيه طاعت مطيعان نانشسته، و علم لاف دعوى وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ بعيوق رسانيده،هر چه در عالم جوهرى بود كى آن لطافتى داشت بخود در طمعى افتاده، عرش مجيد بعظمت خود مينگرست و ميگفت مگر رقم اين حديث بما فرو كشند، كرسى در سعت خود مينگريست كه مگر اين خطبه بنام ما كنند، هشت بهشت بجمال خود نظر ميكرد كه مگر اين ولايت بما دهند، طمع همگنان از خاك بريده، و هر يك در تهمتى افتاده، و هر كس در سودايى مانده. ناگاه از حضرت عزت و جلال اين خبر در عالم فريشتگان دادند كه إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً اين نه مشاورت بود با فريشتگان كه اين تمهيد قواعد عزت و عظمت آدم بود، و نه استعانت بود كه نشر بساط توقير آدم بود. گفت حكم قهر ما كارى راند و قلم كرم را فرموديم تا از سر ديوان عالم تا بآخر خطى در كشد، و از منقطع عرش تا منتهى فرش سكان هر دو كون را عزم نامه نويسد، تا صدر ممالك آدم خاكى را مسلم شود، و سينه عزيز وى بنور معرفت روشن، و لطائف كرم و صنايع فضل ما در حق وى آشكارا، زلزله هيبت از عزت اين خطاب در دلهاى مقربان افتاد، گفتند اين چه نهادى تواند بود كه پيش از آفرينش بر سدّه جمال وى عزت قرآن گوش خلافت وى ميكوبد و وى هنوز در بند خلقت نه، و جلال تقدير از مكنونات غيب خبر ميدهد كه گرد ميدان دولت آدم مگرديد كه شما سرّ فطرت وى نشناسيد، عقاب هيچ خاطر بر شاخ دولت آدم نه نشست، ديده هيچ بصيرت جمال خورشيد صفوف آدم در نيافت، اين شرف از چه بود؟ و آن دولت از چه خاست؟ زانك آدم صدف اسرار ربوبيّت بود و خزينه جواهر مملكت.
اى بسا درّ گرانمايه و لؤلؤ شاهوار كه در آن صدف تعبيه بود، و با هر درى شبهى سياه منظوم در رشته كشيد، با جواهر هر يك از انبيا شبهى در برابر ايشان داشت- درى چون آدم صفى با وى شبيه چون شيطان شقى. درى چون ابراهيم خليل با وى شبهى چون نمرود طاغى. درى چون موسى عمران با وى شبهى چون فرعون بى عون، درى چون عيسى بن مريم با وى شبهى چون طايفه پر از ضلالت و غىّ. درى چون مصطفى عربى با وى شبهى چون بو جهل پر جهل.
فريشتگان چون اين خطاب هايل بشنيدند قرار و آرام ازيشان برميد و تماسك عقل و صبرشان برسيد. زبان سؤال دراز كردند و جمله آواز برآوردند كه: أَ تَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها خداوندا و پادشاها بزرگوارا و كردگارا! اين آدم خاكى طراز وشى تقريب را بدست عصيان ملطخ گرداند، و سر از ربقه طاعت بيرون كشد، و ما را از قدس و تقديس آفريده، سينه هاى ما بتهليل و تسبيح آراسته و اين اسباب ما را ساخته؟ چنين گويند آتشى از مكنونات غيب پديد آمد و قومى فريشتگان را بسوخت، و بنعت عزت اين خطاب برفت كه- إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ- شما كه نظارگيان ايد نظاره همى كنيد شما را با خزائن اسرار الهيت ما چه كار؟ و در مكنونات غيب ربوبيت ما چه تصرف؟ تعبيه الهيت ما و مكنونات اسرار ربوبيت ما ما دانيم، خواطر مختصر را علوم و عقول جز وى را فهمهاى معلول و بصائر محدث را باسرار الهيت ما چه راه! وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ- ما در ازل حكم چنان كرديم كه چراغ حقايق معرفت در سينه آدم خاكى روشن گردانيم، و منشور ولايت خاكى بدست او دهيم، و روايت ممالك زمين در قلب لشكر او نصب كنيم، شما كه مقربان مملكتايد پيش تخت دولت آدم چاكروار سماطين بر كشيد، و او را سجود كنيد، و شما كه گرد عرش ما طواف مي كنيد جنايت ناكرده ذريت آدم را كه هنوز در وجود نيامدند استغفار مي كنيد و روش ايشان را سلامت مي خواهيد، و سلّم و سلّم مى گوييد، تا چون در وجود آيند قدم ايشان را بر بساط عبوديت فتورى نباشد. و شما كه نقيبان حجبايد، اهل غفلت را از ذريت آدم مي گرييد تا بسبب گريستن شما معصيت ايشان بمغفرت خود بپوشيم. و شما كه اهل رفرفايد، ازين زلال كه زير عرش ما موج ميزند راويه نور بر گيريد، و روز رستاخير كه ايشان منتظر باشيد تا چون فزع اكبر در قيامت پديد آيد، و دارا دار و گيراگير هيبت و سياست برخيزد، مؤمنان ايشان را از آن فزع امن دهيد و سلام ما بايشان رسانيد. اينهمه بآن فرموديم تا شما كه فريشتگانيد شرف خاكيان بدانيد و بر حكم ما اعتراض نكنيد.
در خبر درست است كه ملا اعلى و مقربان درگاه عزت گفتند- خداوندا خاكيان را عالم سفلى دادى عالم علوى بماده، كه ما نيز پرندگان حضرتيم و طاوسان درگاه عزت. ايشان را جواب آمد- لا اجعل صالح ذرية من خلقته بيدىّ كمن قلت له كن فكان.
| ما مؤنس عشقيم و شما برگذريد | وز قصه و حال عاشقان بيخبريد | |
| از زشتى يار من شما غم چه خوريد؟ | در چشم من آئيد و بدو در نگريد. | |
________________________________
[1] ( 1) سلطت نسخه
كشف الأسرار و عدة الأبرار// ابو الفضل رشيد الدين ميبدى جلد اول