توضیح عرفانی بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ كشف الاسرار و عدة الأبرار
بسم اللَّه، اين باء بسم اللَّه حرف الصاق است و الصاق را ملصق به در بايد تا سخن تمام شود و محكم گردد، نبينى كه اگر كسى گويد: «بالقلم، بالّسكين» سخن ناقص بود اما اگر گويد: كتبت بالقلم، قطعت بالّسكين- آن گه سخن تمام شود، و ملصق به اينجا ضمير است چنان كه ابن عباس گفت: معناه ابدأ بسم اللَّه مىگويد- بنام خدا آغاز كنم در همه كار و بوى تبرك گيرم بهمه حال، آن فراخ بخشايش بروزى دادن بر همه جانوران درين جهان، و مهربان بر مؤمنان در آن جهان.
اگر كسى گويد، باء بسم اللَّه چرا بلند كنند و بديگر جايها بلند نكنند؟ جواب آنست كه اين در اصل چنان بوده كه در «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ»، الف را از آن حذف كردند و طول آن بباء دادند تا دليل بود بر حذف الف. مذكّران گويند اين باء بلند كردند، لانّها صحبت اسم اللَّه فطالت و ارتفعت، اشار الى انّ من صحب اسم المولى طال و ارتفع فى الدارين. باء كه با نام مولى صحبت كرد سر افراز با ها گشت.
مؤمن كه همه عمر با نام مولى صحبت دارد چه عجب اگر سرافراز دو جهان گردد؟!. و اسم در اصل سمو بوده است اين و او از آخر وى طرح كردند و الف در اول وى افزودند تمامى كلمه را، تا بوى ابتدا كنند. و اشتقاق آن از- سمت- است و سمت نشان است يعنى كه اسم نشانى بود مسمى را. و گفتهاند اشتقاق اسم از سموّ است، «و هو الارتفاع و العلوّ،يعنى- ان الاسم يعلو. المسمى و الاسم ما علا و ظهر فصار علما للدلالة على ما تحته من المعنى.
اما اشتقاق نام- اللَّه- بر قول بيشترين مفسّران از- اله الاهة- است اى-. عبد عبادة. و يقال تألّه الرجل اذا تنسّك، و المعنى هو المستحق للعبادة، و ذو العبادة الذي اليه توجّه العباد و بها يقصد. و قال ابو الهيثم الرازى: اللَّه اصله اله و قال اللَّه عز و جلّ: «وَ ما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ، إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ» و لا يكون الها حتى يكون لعباده خالقا و رازقا و مدبرا و عليه مقتدرا فمن لم يكن كذلك فليس بآله. و ان عبد ظلما، بل هو مخلوق و متعبد.
و يقال: اصل اله- ولاه- فقلبت الواو الهمزة كما قالوا للوشاح- اشاح- و معنى الولاه ان الخلق يولهون اليه بحوايجهم و يتضرّعون اليه فى ما ينوبهم، و يفزعون اليه فى كلّ ما يصيبهم كما يوله كلّ طفل الى امه.
و از خاصيتهاى نام اللَّه يكى آنست كه هر حرفى كه از وى بيفكنى باقى كه بماند تمام بود:- الف بيفكنى للَّه بماند تمام باشد و فايده دهد: چنان كه گفت «لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ.» اگر لام اوّل بيفكنى له بماند تمام بود و معنى دهد كقوله تعالى: «لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ.» و اگر لام دوّم بيفكنى هو بماند: «هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ».
اما رحمن و رحيم هر دو مشتقاند از رحمة. لكن رحمن رحمت و روزى و نعمت فايده دهد، و رحيم رحمت و عفو و مغفرت فايده دهد، و روزى و نعمت جداست و عفو و مغفرت جدا، پس اين تكرار بىفايده نيست، و اشتقاق رحمت از رحم است يعنى- كما انّ الرحم تشتمل على الجنين بالوقاية و الحماية فكذلك الرّحمة تشتمل على العبد بالرعاية و الكفاية. و گفتهاند ميان رحمن و رحيم فرق نيست از روى معنى، چنان كه گويند ندمان و نديم، و جمع ميان هر دو تأكيد راست چنان كه گويند فلان جاد مجدّ.
و در شأن نزول آيت تسميت مفسّران را دو قول است: گروهى گفتند: اين آيت بسه نجم آمده و سبب آن بود كه مصطفى (ص) پيش از وحى عادت داشت كه «باسمك اللّهم»گفتى بر عادت عرب در جاهليت، چون آيت آمد كه «بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَ مُرْساها» رسول خدا بفرمود تا- بسم اللَّه- مى نوشتند، بعد از آن چون آيت آمد. «قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ» بفرمود تا- بسم اللَّه الرحمن- مىنوشتند، پس از آن چون آيت آمد. «إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَ إِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» بفرمود، تمام بنوشتند و گفتند «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ.» قول دوّم آنست كه بيكبار از آسمان فرو آمد در بدو بعثت، ابن عباس گفت جبرئيل (ع) مصطفى (ص) را تلقين كرد بر كوه حرا و او را گفت: بگوى «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» و اين قصه در سوره علق گفته آيد انشاء اللَّه.
مذهب شافعى و اصحاب حديث آنست كه بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ در هر سر سورتى آيتى است از آن سوره، جبرئيل از آسمان فرو آورده و بر مصطفى (ص) خوانده و خبر درست است كه ابن عباس گفت: كان رسول اللَّه (ص) لا يعرف ختم سورة حتى ينزل عليه بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ.
و در فضيلت آيت تسميت آوردهاند از مصطفى (ص) كه گفت: اگر آدمى و پرى همه بهم آيند چهار هزار سال تا تفسير و فضيلت آن بدانند چهار هزار سال بآخر برسد و از فضل آن و تفسير آن عشرى ندانسته باشند. و هر كه يك بار بصدق دل بگويد «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» اللَّه تعالى بهر حرفى چهار هزار نيكى در ديوان وى باز كند و بنويسد، و چهار هزار بدى از ديوان وى محو كند و چهار هزار درجه در بهشت بنام وى باز كند.
كشف الأسرار و عدة الأبرار رشيد الدين ميبدى سورة مريم آیه ۱-۱5