كشف الأسرار و عدة الأبرار رشيد الدين ميبدى سوره الصافات آیه 83-138
3- النوبة الاولى
(37/ 138- 83)
قوله تعالى: وَ إِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ (83) و از هم دينان نوح، ابراهيم است.
إِذْ جاءَ رَبَّهُ كه خداى خويش را آمد، بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (84) بدلى رسته از گمان و انبازن.
إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَ قَوْمِهِ آن گه كه فرمود پدر خويش را و كسان خويش را:
ما ذا تَعْبُدُونَ (85) اين چه چيز است كه مىپرستيد؟
أَ إِفْكاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ (86) بدروغ خدايان فرود از اللَّه ميخواهيد.
فَما ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ (87) چه پنداريد و ظن چه بريد بخداوند جهانيان [كه فردا او را بينيد و جز از او پرستيده باشيد]؟
فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ (88) نگرستنى در نگرست در شمار نجوم بفريب و دستان.
فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ (89) گفت من بيمار ميخواهم شد [ببيمارى طاعون].
فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ (90) برگشتند ازو و برو پشت كردند.
فَراغَ إِلى آلِهَتِهِمْ با خدايان ايشان گشت پنهان، فَقالَ أَ لا تَأْكُلُونَ (91) گفت چيزى نخوريد؟
ما لَكُمْ لا تَنْطِقُونَ (92) چرا سخن نگوئيد؟
فَراغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً در گشت بر ايشان پنهان از ان قوم بزخم، بِالْيَمِينِ (93) بآن سوگند كه داشت راست كردن آن را.
فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ روى دادند باو، يَزِفُّونَ (94) و دوستند درو.
قالَ أَ تَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ (95) ابراهيم گفت مىپرستيد آنچه مىتراشيد؟
وَ اللَّهُ خَلَقَكُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ (96) و اللَّه هم شما را آفريده و هم آنچه شما مىكنيد.
قالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْياناً گفتند بنائى كنيد او را، فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ (97) و در آتش او كنيد او را.
فَأَرادُوا بِهِ كَيْداً دستان ساختنى خواستند ابراهيم را، فَجَعَلْناهُمُ الْأَسْفَلِينَ (98) و ما ايشان را زير آورديم و كم.
وَ قالَ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي ابراهيم گفت بخداوند خويش مىروم، سَيَهْدِينِ (99) او خود راه نجات و كفايت مرا نمايد.
رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ (100) خداوند من! مرا پسرى ده از نيكان.
فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ (101) بشارت داديم او را بپسرى زيرك.
فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ چون پسر فرا كار رسيد [و بآنجا آمد كه با پدر كار توانست]، قالَ يا بُنَيَ گفت اى پسر من، إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ من مىبينم در خواب، أَنِّي أَذْبَحُكَ كه ميفرمايند مرا كه ترا گلو باز برم، فَانْظُرْ ما ذا تَرى در نگر كه در دل خويش چه بينى؟
قالَ يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ گفت اى پدر بكن آنچه ميفرمايند ترا، سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ (102) آرى مرا اگر خداى خواهد از شكيبايان يابى،
فَلَمَّا أَسْلَما چون هر دو تن بدادند و خويشتن را بفرمان سپردند، وَ تَلَّهُ لِلْجَبِينِ (103) و پدر پيشانى او را بر زمين زد.
وَ نادَيْناهُ أَنْ يا إِبْراهِيمُ (104) خوانديم او را كه يا ابراهيم:
قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا راست كردى خواب را كه ديده بودى، إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (105) ما چنين پاداش دهيم چنو نكوكاران را.
إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ (106) اينست آن آزمايش آشكارا.
وَ فَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ (107) باو فروختيم او را بكشتنيى بزرگوار پذيرفته شايسته.
وَ تَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (108) سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ (109) گذاشتيم برو درود در ميان پسينان كه ميگويند:
ابراهيم عليه السلام.
كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (110) پاداش چنين كنيم چنو نكوكاران را.
إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (111) كه او از بندگان گرويدگان ما بود.
وَ بَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ بشارت داديم او را به اسحاق، نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (112) پيغامبرى از نيكان.
وَ بارَكْنا عَلَيْهِ وَ عَلى إِسْحاقَ و بركت كرديم برو و بر اسحاق، وَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِما و از فرزندان ايشان، مُحْسِنٌ وَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ (113) هم گرويده نيكوكارست و هم ناگرويده ستمكار بر خويشتن آشكارا.
وَ لَقَدْ مَنَنَّا عَلى مُوسى وَ هارُونَ (114) سپاس نهاديم بر موسى و هارون.
وَ نَجَّيْناهُما وَ قَوْمَهُما مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (115) و رهانيديم ايشان را هر دو و كسان ايشان را از ان اندوه بزرگ.
وَ نَصَرْناهُمْ و دست گرفتيم ايشان را، فَكانُوا هُمُ الْغالِبِينَ (116) تا ايشان بيامدند و دشمن شكستند.
وَ آتَيْناهُمَا الْكِتابَ الْمُسْتَبِينَ (117) و داديم ايشان را نامه راستى و درستى را سخت پيدا.
وَ هَدَيْناهُمَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ (118) و راه نموديم ايشان را هر دو بر راه راست.
وَ تَرَكْنا عَلَيْهِما فِي الْآخِرِينَ (119) سَلامٌ عَلى مُوسى وَ هارُونَ (120) و گذاشتيم بر ايشان هر دو در پسينان جهانيان
درود بر موسى و هارون.
إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (121) ما پاداش چنين كنيم چنان نكوكاران را
إِنَّهُما مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (122) كه ايشان هر دو از بندگان گرويدگان ما بودند.
وَ إِنَّ إِلْياسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (123) الياس از فرستادگان ما بود.
إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَ لا تَتَّقُونَ (124) قوم خويش را گفت از دروغ به نپرهيزيد؟
أَ تَدْعُونَ بَعْلًا بعل را خداى ميخوانيد، وَ تَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخالِقِينَ (125) و نيكو آفرينتر آفريدگان مىبگذاريد؟!
اللَّهَ رَبَّكُمْ وَ رَبَّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ (126) اللَّه خداوند شماست و خداوند پدران پيشينان شما.
فَكَذَّبُوهُ دروغ زن گرفتند او را، فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (127) اكنون حاضر كردگاناند در آتش.
إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (128) مگر بندگان خداى كه بدل او را راست بودند از قوم او
وَ تَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (129) سَلامٌ عَلى إِلْياسِينَ (130) گذاشتيم برو در پسينان درود بر الياس تا جهان بود ميگويند:
الياس عليه السلام.
إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (131) ما پاداش چنين كنيم چنو نكوكاران را.
إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (132) كه او از بندگان گرويدگان ما بود.
وَ إِنَّ لُوطاً لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (133) لوط از فرستادگان ما بود.
إِذْ نَجَّيْناهُ وَ أَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (134) رهانيديم او را و كسان او را همگان.
إِلَّا عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ (135) مگر پير زنى در بازماندگان.
ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ (136) پس دمار برآورديم از ديگران.
وَ إِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ (137) وَ بِاللَّيْلِ و شما ميرويد بر ايشان بروز
و شب.
أَ فَلا تَعْقِلُونَ (138) [مىبينيد و مىشنويد] در نمىياويد؟
النوبة الثانية
قوله تعالى: وَ إِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ اى- من اهل دينه و نسبه، و- الشيعة الجماعة تتّبع سيّدهم، مشتق من: شاعه، بشيعه، شيعا، اذ اتبعه. و قيل: الشيعة- الاعوان و اصله من الشياع و هو الحطب الصغار توضع مع الكبار على النار.
«إِذْ جاءَ رَبَّهُ» اى- قصد و اقبل الى طاعة ربه، «بِقَلْبٍ سَلِيمٍ» من الشرك و الشكّ خال من كلّ دنس و قيل: سليم من كل علاقة دون اللَّه و قيل: اى- حزين من قولهم: فلان سليم اى- لديغ. و قيل: معنى سليم لا يكون لعّانا.
«إِذْ قالَ لِأَبِيهِ» و هو آزر بن با عز بن تاخور بن ارغو بن فالغ بن شالخ بن ارفخشد بن سام بن نوح «وَ قَوْمِهِ» عبدة الاوثان: «ما ذا تَعْبُدُونَ» يعنى لاىّ شىء تعبدون؟
فانّ السؤال وقع عن العرض لا عن الجنس و «ما ذا» ان جعلته كلمة واحدة نصب و ان جعلته كلمتين مبتدا و خبر و هو استفهام توبيخ و تقريع.
«أَ إِفْكاً آلِهَةً» يعنى أ تأفكون افكا و تعبدون آلهة سوى اللَّه؟ و الافك- أسوء الكذب.
و قيل: «افكا نصب على الحال، اى- كاذبين و «آلهة» منصوب؛ «تريدون».
«فَما ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ» انّه من اى جنس من اجناس الاشياء حتّى شبّهتم به هذه الاصنام، اى- لا يشبهه شىء.
«فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ»- ابن عباس گفت: قومى بودند كه علم نجوم بكار داشتند و بهركار كه پيش گرفتند در آن نظر ميگردند ابراهيم خواست كه معاملت با ايشان هم از آن طريق كند كه ايشان بدست دارند تا بروى منكر نشوند و در دل ابراهيم بود كه بتان ايشان را كيدى سازد تا حجت بر ايشان الزام كند و آشكارا بنمايد كه ايشان معبودى را نشايند و ايشان را عيدى بود در روزى معيّن چون خواستند كه عيد را بيرون شوند نخست پيش بتان شدند و جامه ها بيفكندند و طعام بنهادند و مقصود ايشان آن بود كه بتان بركت در آن طعام كنند و چون از عيد باز گردند آن طعام بكار برند ابراهيم را گفتند: در عيد ما با ما مساعدت كن.
ابراهيم از روى فريب بر عادت ايشان در مقياس نگرست و در شمار نجوم گفت: «إِنِّي سَقِيمٌ» اى- مطعون كانوا يفرّون من الطّاعون فرارا عظيما فخرجوا و خلّفوه تطيّرا، ابراهيم گفت: در مقياس نجوم نگرستم و مرا طاعون خواهد رسيد. ايشان چون نام طاعون شنيدند از وى برميدند و بوى فال بد گرفتند و بجاى بگذاشتند. اينست كه رب العالمين فرمود:فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ
وفى الخبر عن النبى (ص) قال: «لقد كذب ابرهيم ثلث كذبات ما منها واحدة الا و هو يماحل و يناضل بها عن دينه و هى قوله: إِنِّي سَقِيمٌ و قوله بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ و قوله لسارة: هذه اختى.
و قيل: «فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ» اى- فكّر فى الحيل «فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ» فاقنعهم «فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ».
«فَراغَ إِلى آلِهَتِهِمْ»- الرّوغان الميل خفيا، اى- مال اليها فى خفية. «فَقالَ» استهزاء بها: «أَ لا تَأْكُلُونَ» يعنى الطعام الذى بين يديكم «ما لَكُمْ لا تَنْطِقُونَ» «فَراغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً»- عدّاه بعلى لانّ راغ بمنزلة مال فكما تقول فى المحبوب: مال اليه، و فى المكروه: مال عليه، كذلك راغ اليه و راغ عليه «ضربا» اى- يضرب ضربا فيكون مصدر الفعل المحذوف «بِالْيَمِينِ» اى- باليد اليمين لانها اقوى على العمل من الشمال و قيل «بِالْيَمِينِ» اى- بالقوة و قيل: «بِالْيَمِينِ» اى- بالقسم الذى سبق منه و هو قوله: تَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ.
«فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ» اى- الى ابرهيم بآلهتهم فاسرعوا اليه ليأخذوه. قرأ حمزة «يَزِفُّونَ» بضمّ الياء و قرأ الآخرون بفتحها، و هما لغتان. و قيل: بضمّ الياء، اى- يحملون دوابّهم على الجدّ و الاسراع.
«قالَ» لهم ابرهيم على وجه الحجاج: «أَ تَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ» بايديكم.
«وَ اللَّهُ خَلَقَكُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ» بايديكم من الاصنام و فيه دليل على انّ افعال العباد مخلوقة اللَّه تعالى.
«قالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْياناً»- قال مقاتل: بنوا له حائطا من الحجر طوله ثلاثون ذراعا فى السماء و عرضه عشرون ذراعا و ملئوه من الحطب و اوقدوا فيه النّار و طرحوه فيها بالمنجنيق و كان ذلك ببابل.
وعن عائشة عن رسول اللَّه (ص) قال: «انّ ابرهيم لمّا القى فى النّار كانت الدوابّ كلّها تطفئ عنه النّار الا الوزغة فانها كانت تنفخ عليه فامر عليه السلام بقتلها».
«فَأَرادُوا بِهِ كَيْداً» شرّا و مكرا و هو ان يحرّقوه «فَجَعَلْناهُمُ الْأَسْفَلِينَ» يعنى المقهورين حيث سلم اللَّه ابرهيم و ردّ كيدهم.
«وَ قالَ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي»- گفته اند: ابراهيم اين سخن آن گه گفت كه او را بآتش مى افكندند گفت: من بر خداوند خويش ميروم او خود راه نجات و كفايت بمن نمايد.
و قيل: انى ذاهب الى ما قضى به علىّ ربى- من فراسر قضا و حكم اللَّه مبروم؟ چنان كه قضا كرده و حكم رانده بر من رود و گفتهاند اين سخن آن گه گفت كه از آتش خلاص يافت همانست كه آنجا فرمود: «إِنِّي مُهاجِرٌ إِلى رَبِّي» معنى آنست كه از دار الكفر هجرت ميكنم و بفرمان و رضاى اللَّه سوى شام ميروم سيهدينى الى مقصدى. و قيل معناه: انى مهاجر بعملى و نيتى متجرّد لعبادة ربى «سَيَهْدِينِ» سيثبتنى على الهدى. ابراهيم چون از دشمن خلاص يافت و از دار الكفر هجرت كرد و بزمين مقدّسه رسيد او را گفتند حاجت خواه، گفت: «رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ» اى- هب لى ولدا صالحا من الصالحين.
«فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ» و قال فى موضع آخر: «وَ بَشَّرُوهُ بِغُلامٍ عَلِيمٍ» قيل: بغلام حليم فى صغره عليم فى كبره ففيه بشارة انه ابن و انه يعيش و ينتهى فى السّنّ حتّى يوصف بالعلم. و قيل: ما اثنى اللَّه عز و جل فى القرآن على بشر بالحلم الّا على ابرهيم و ابنه و خصّت هذه السورة بحليم لانه عليه السلام حلم و انقاد و اطاع و «قالَ يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ» الآية.
قوله: فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ- ابتداى قصّه ذبيح است قصّهاى عظيم و اختلاف علما در ان عظيم، هم در اصل ذبيح خلاف است كه از دو پسر ابراهيم كدام يكى بود اسحاق يا اسماعيل، و هم در موضع ذبح خلاف است كه بيت المقدس بود يا منحر مكه؟ طايفهاى عظيم از علماى دين و صدر اول از صحابه و تابعين چون ابو بكر صديق و ابن عباس بيك روايت و ابن عمرو ابن عبد اللَّه بن عمرو و محمد بن كعب القرظى و سعيد مسيب و شعبى و حسن بصرى و مجاهد و ضحاك و كلبى و غير ايشان ميگويند: ذبيح اسماعيل بود و عليه اكثر العرب و در خبر است كه:«انا ابن الذبيحين»
– مصطفى (ص)فرمود: من پسر دو ذبيحام يكى جد پيشين اسماعيل و يكى پدر خويش عبد اللَّه.
و سبب آن بود كه عبد المطلب نذر كرد كه اگر مرا ده فرزند آيد يكى را قربان كنم چون او را ده فرزند تمام شد همه را در خانه كعبه جمع كرد و ميان ايشان قرعه زد و قرعه بر عبد اللَّه آمد كه پدر مصطفى (ص) بود و عبد المطلب او را از همه فرزندان دوستر داشتى كه نور فطرت مصطفى با وى بود عبد المطلب ده شتر را فدا كرده بود قرعه بر عبد اللَّه آمد، ده شتر ديگر فدا كرد سوم بار قرعه زد ميان وى و ميان آن بيست شتر، قرعه هم بر عبد اللَّه آمد، ده ديگر فدا كرد همچنين قرعه ميزد و هر بار بر عبد اللَّه ميآمد و او ده شتر مى افزود تا آن گه كه صد شتر تمام گشت آن گه قرعه بر آن صد شتر آمد كه فدا كرده بود، عبد المطلب آن صد شتر قربان كرد و در شريعت ديت مرد مسلمان صد شتر گشت.
و دليل بر آن كه ذبيح اسماعيل بود قول رب العزة بعد الفراغ من قصة المذبوح: «وَ بَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ» فدلّ انّ المذبوح غيره و همچنين در سوره هود فرمود: «فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَ مِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ» فلمّا بشّر باسحق بشّر بابنه يعقوب فكيف يأمره بذبح اسحاق و قد وعد له بنافلة منه.
امّا عمر بن الخطاب و على بن ابى طالب و ابن مسعود و كعب الاحبار و سعيد بن جبير و قتاده و مسروق و عطا و مقاتل و جماعتى علماى تابعين و تبع تابعين ميگويند ذبيح اسحاق بود و دليل ايشان خبر مصطفى است (ص) كه پرسيدند: يا رسول اللَّه من اكرم الناس و اشرفهم نسبا- گرامى ترين مردمان و شريفترين ايشان بنسب كيست؟
گفت:يوسف صفى اللَّه بن يعقوب اسرائيل اللَّه بن اسحاق ذبيح اللَّه بن ابرهيم خليل اللَّه و عليه عامّة اهل الكتاب مثل عبد اللَّه بن سلام و كعب الاحبار و غيرهما، و من قال بهذا القول فسّر البشارتين فقال: امّا قوله فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ انه بشّر بمولد اسحاق و اما قوله فَبَشَّرْناها بشّر بنبوّة اسحاق. ايشان كه گفتند ذبيح اسحاق بود موضع ذبح بيت المقدس گفتند و ايشان كه گفتند اسماعيل بود موضع ذبح منحر منى گفتند در در مكه، و قول درست اينست زيرا كه اسماعيل در مكه مقام داشت و اسحاق در شام.
اصمعى پرسيد از ابو عمرو علا كه ذبيح اسماعيل بود يا اسحاق؟ گفت: يا اصيمع اين ذهب عقلك متى كان اسحاق بمكة انما كان اسماعيل بمكة و هو الّذى بنى البيت مع ابيه و من الدليل عليه ان قرنى الكبش كان ميراثا لولد اسماعيل عن ابيهم و كانا منوطين بالكعبة الى ان احترق البيت و احترق القرن فى ايّام ابن الزبير و الحجاج.
امّا قصّه ذبح بر قول سدى آنست كه ابراهيم بر سر پيرى از حق تعالى فرزند خواست چون او را بشارت دادند بفرزند گفت: هو اذا للَّه ذبيح، نذر كرد كه اللَّه را قربان كند، پس بروزگار آن نذر فراموش كرد و هر وقت از شام بزيارت اسماعيل شدى به مكه، وقتى ابراهيم از راه درآمده بود مانده و رنجور تن شده، شب ترويه پيش آمد بخفت، بخواب نمودند او را كه: يا ابراهيم اوف بنذرك- آن نذر كه كرده اى وفا كن.
ابراهيم از خواب درآمد با خود مى انديشيد كه اين خواب گويى نموده شيطان است يا فرموده حق. آن روز همه در آن انديشه و فكرت بود، فسمّى ذلك اليوم يوم التروية اى- كان يروّى مع نفسه ان ما رأيت كان من اللَّه او من الشيطان. ديگر شب بخفت، او را همين خواب نمودند، بدانست كه فرموده اللَّه است و بجاى آورد كه خواب پيغامبران وحى باشد از حقّ جلّ جلاله، فسمّى ذلك اليوم يوم عرفة اذ عرف انه من اللَّه عزّ و جلّ.
و اسماعيل آن روز هفت ساله بود و بقولى سيزده ساله. امّا قول محمد بن اسحاق آنست كه ابراهيم هر بار كه قصد زيارت اسماعيل كرد او را بر براق نشاندندى بامداد از شام برفتى نماز پيشين به مكه بودى زيارت كردى و بازگشتى شبانگاه به شام بودى. چون اسماعيل بزرگ شد او را هنرى و روز افزون ديد، همگى دل وى بگرفت و دل در حياة او بست، لما كان يأمل فيه من عبادة ربه و تعظيم حرماته.
تا شبى كه نمودند او را بخواب كه گوينده اى گويد: انّ اللَّه يأمرك بذبح ابنك هذا. ابراهيم چون اين خواب ديد دانست كه وحى خداوندست و فرمان وى، هاجر را گفت: ميخواهم كه خداى را عزّ و جلّ قربانى كنم اندران وادى كه گوسپندان ايستاده اند و مي خواهم كه اسماعيل را با خود ببرم، سرش بشوى و موى را شانه كن و گيسوانش بباف و او را نيكو بياراى تا خرّم شود و با خود ببرم، آن گه گفت: جان پدر كارد و رسن بردار تا در ان شعب رويم و گوسپند را قربان كنيم.
چون آنجا رسيدند ابراهيم گفت: «يا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ»- اى بسر بسى محنتها و بلاها كه بما رسيد و همه بسر آمد و اكنون فرمانى رسيده از همه صعبتر مى فرمايند مرا كه ترا قربان كنم، «فَانْظُرْ ما ذا تَرى»- درنگر تا در دل خويش چه بينى و ترا درين فرمان چه راى است؟
حمزه و كسايى «ما ذا ترى» بضمّ تا و كسر را خوانند، يعنى در نگر كه درين فرمان از خويشتن چه نمايى؟ ميخواست كه بداند از وى كه صبر خواهد كرد يا جزع خواهد نمود. اسماعيل گفت: «يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ».
ابو هريره روايت كند از كعب الاحبار كه شيطان آن روز گفت: لئن لم افتن عند هذا آل ابراهيم لا افتن منهم احدا ابدا- اگر امروز درين حال آل ابراهيم را بفتنه نيفكنم و بر ايشان مرا دستى نبود پس هرگز نتوانم و نه مرا بر ايشان دسترس بود، در ان حال شيطان بر صورت مردى ناصح آمد پيش هاجر مادر اسماعيل گفت: هيچ دانى كه ابراهيم پسر خود را اسماعيل كجا ميبرد؟ هاجر گفت او را ميبرد كه گوسپند قربان كند. گفت: نه كه خود پسر را قربان ميكند.
هاجر گفت: كلّا هو ارحم به و اشدّ حبّا له من ذلك- اين چه سخن است كه تو مىگويى او بروى از ان مهربانتر است و دوستر كه اين كند. شيطان گفت: خداش ميفرمايد كه چنين كند. هاجر گفت: اگر خداى ميفرمايد خداى را فرمان است و طاعت داشت وى واجب از وى نوميد گشت براه ايشان آمد، پسر را ديد كه بر اثر پدر ميرفت گفت:اى پسر دانى كه پدرت كجا ميبرد؟ گفت: ميرويم تا گوسفند را قربان كنيم،
گفت:نه كه ترا قربان خواهد كرد. گفت از بهر چه فرزند را قربان كند؟ گفت: اللَّه او را چنين ميفرمايد. گفت: اگر اللَّه ميفرمايد فسمعا و طاعة. از وى نوميد بازگشت فرا پيش ابراهيم شد گفت: ايها الشيخ كجا ميروى؟ گفت مرا حاجتى است درين شعب حاجت خويش را ميروم گفت: و اللَّه كه شيطان در خواب بتو نموده كه اين فرزند را قربان كن
ابراهيم بدانست كه او خود شيطان است گفت: اليك عنّى يا عدوّ اللَّه فو اللّه لامضينّ لامر ربى. ابن عباس گفت: ابراهيم آن ساعت از پيش شيطان تيز برفت و گرم تا برو سابق شد، چون به جمرة العقبه رسيد شيطان ديگر باره فرا پيش وى آمد، ابراهيم هفت سنگ بوى انداخت و همچنين در جمرة الوسطى و جمرة الكبرى شيطان فرا پيش ميآمد و ابراهيم بروى سنگها مى انداخت. ربّ العالمين آن تيز رفتن ابراهيم در ان موضع و آن سنگ انداختن سنّتى گردانيد بر امّت احمد تا در مناسك حج بجاى ميآرند و ابراهيم را ثنا ميگويند.
«فَلَمَّا أَسْلَما» اى- انقادا و خضعا لامر اللَّه. و قيل: سلم الذبيح نفسه و سلم ابراهيم ابنه، «وَ تَلَّهُ لِلْجَبِينِ» اى- صرعه على جبينه، و الجبين- احد جانبى الجبهة اسماعيل گفت: اى پدر مرا بتو سه حاجت است: يكى آنكه دست و پاى من سخت ببندى زيرا كه چون نيش كارد بحلق من رسد خرد از من زايل گردد و در اضطراب آيم آن گه قطرات خون بر جامه تو افتد و مرا بدين بى حرمتى گرفتارى بود و ثواب من ضايع شود.
ديگر حاجت آنست كه بوقت ذبح مرا بر وى افكنى تا در سجود باشم آن ساعت كه جان تسليم كنم، و نيز نبايد كه تو در روى من نگرى رحمت آيد ترا بر من و در فرمان اللَّه سست شوى، و من در روى تو نگرم بر فراق تو جزع؟ آرم و بخداى عاصى گردم.
سوم حاجت آنست كه چون بنزديك مادرم شوى و من با تو نباشم او سوخته گردد كه درد فراق فرزند سخت بود با وى مدارا كن و او را پند ده و سلام من بدو رسان و پيراهن من بدو ده تا ببوى من مىدارد، اى پدر و كارد تيز كن و زود بحلق فرود آر تا مرگ بر من آسان شود كه مرگ دردى صعب است و كارى سخت!
ابراهيم چون اين سخن از وى بشنيد بگريست و روى سوى آسمان كرد گفت: الهى انا ابراهيم الّذى عبدتك و لم اعبد غيرك و قومى كانوا يعبدون الاصنام، الهى انا الّذى قذفت فى النّار فنجّيتنى منها، الهى ابتليتنى بهذا البلاء الّذى اهتزّ منه عرشك العظيم و لا تطيق حمله السّماوات و الارضون، الهى ان تجرّب عبدك فانت تعلم ما فى نفسى و لا اعلم ما فى نفسك و انت علّام الغيوب- خداوندا من آن ابراهيمام كه قوم من بت
پرستيدند و من ترا يگانه پرستيدم؛ دشمن مرا بآتش افكند و تو بفضل خود مرا رهانيدى و از كيد دشمن خلاص دادى، اكنون بلائى بدين عظيمى بر من نهادى، بلائى كه عرش عظيم از آن بلرزد و آسمان و زمين طاقت كشيدن آن ندارد، الهى اگر بنده را مى آزمايى ترا رسد كه خداوندى و من بنده؛ تو دانى كه در نفس من چيست و من ندانم كه در نفس تو چيست، داناى نهان و خداى همگان تويى.
پس ابراهيم كارد بر حلق نهاد تا فرمان بجاى آرد، كارد همى كشيد و حلق نمى بريد، تا بدانى كه كارد كه ميبرد نه بطبع ميبرد كه بفرمان ميبرد، همچنين آتش كه ميسوزد نه بطبع ميسوزد كه بفرمان ميسوزد، ابراهيم را بآتش انداختند فرمان آمد كه مسوز نسوخت، اينجا نيز كارد را فرمود كه مبر نبريد لكن در آتش فرمان آشكارا كرد قهر اعدارا و اينجا كه دشمن نبود امر آشكارا نكرد.
جبرئيل از سدره منتهى در پريد و كارد برگردانيد. جبرئيل را پرسيدند هيچ تعب و ماندگى هرگز بتو رسيد؟ گفت: در سه وقت رسيد: يكى آن وقت كه ابراهيم را بآتش انداختند، ديگر آن وقت كه يوسف را بچاه انداختند، سديگر آن وقت كه كارد بر حلق اسماعيل نهادند؛ من به سدره منتهى بودم ندا آمد كه: ادرك عبدى «وَ نادَيْناهُ»- اين واو درين موضع زيادت است، تقديره: فلمّا اسلمنا و تلّه للجبين، «نادَيْناهُ أَنْ يا إِبْراهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا»- ندا آمد كه يا ابراهيم خواب كه ديدهاى راست كردى. اينجا سخن تمام شد.
آن گه گفت: «إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ» يعنى: كما عفونا عن ذبح ولده نجزى من احسن فى طاعتنا. قال مقاتل: جزاه اللَّه باحسانه فى طاعته العفو عن ذبح ابنه.
اگر كسى گويد او را بخواب ذبح نمودند و ذبح نكرد؛ «صَدَّقْتَ الرُّؤْيا» چه معنى دارد؟
جواب آنست كه: او را در خواب چندان نمودند كه كرد و در امكان و قدرت وى همان بود كه كرد، تن در فرمان دادن و تسليم كردن و كارد بر حلق راندن، چون اين بجاى آورد تصديق وى درست آمد. گفتند: اى ابراهيم مقصود آن بود كه تو سرّ خود از وى ببرى اكنون كه سرّ ببريدى ما سر در كار تو كرديم.
«إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ» اى- الاختبار و الامتحان الظاهر حيث امتحن بذبح ابنه. و قال مقاتل: «البلاء» هاهنا هو النّعمة و هى ان فدى ابنه بالكبش.
«وَ فَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ»- الذبح- اسم لما يذبح كالطحن اسم لما يطحن. نظر ابراهيم فاذا هو بجبرئيل معه كبش ابيض اعين اقرن كبير الشّخص فقال: هذا فداء لابنك فاذبحه دونه، فكبّر جبرئيل و كبّر ابراهيم و كبّر اسماعيل- ابراهيم برنگرست جبرئيل را ديد بر هوا كه مىآمد و آن نرميش عظيم فداى اسماعيل با وى و جبرئيل ميگفت: اللَّه اكبر اللَّه اكبر اللَّه اكبر، ابراهيم بموافقت وى گفت: لا اله الّا اللَّه و اللَّه اكبر، اسماعيل گفت: اللَّه اكبر و للَّه الحمد. اين تكبير سنّتى گشت در روزگار عيد و در مناسك حجّ. و گفتهاند آن كبش؛ عظيم خواند از بهر آنكه قربان هابيل بود از نخست و پذيرفته حق بود و روزگار دراز در بهشت چرا كرده بود. قيل: رعى فى الجنّة اربعين خريفا سعيد جبير گفت: حقّ له ان يكون عظيما- سزاست كه آن را عظيم گويند؛ فرستنده آن ربّ العالمين، آرنده آن جبرئيل امين، فداى اسماعيل جدّ سيّد المرسلين.
و قال الحسن: ما فدى اسماعيل الّا بتيس من الاروى اهبط عليه من ثبير و كان يملأ الهواء يعارا.
«وَ تَرَكْنا عَلَيْهِ» اى- على ابراهيم «فِي الْآخِرِينَ» ثناء حسنا.
«سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ، كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ، إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ».
«وَ بَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ»- قيل: اسحاق بالعربية الضحاك و اول من شاب ابرهيم و سمّ بالشيب لانّ الناس كانوا لا يعرفونه من اسحاق و لا اسحاق منه لعظم الشبه بينهما فوسم بالشيب ليفرق بينهما ثمّ شاب الناس بعده.
«وَ بارَكْنا عَلَيْهِ» اى- على ابرهيم فى اولاده «وَ عَلى إِسْحاقَ» بكون اكثر الانبياء من نسله. يقال: خرج من يعقوب بن اسحاق اربعة آلاف نبىّ. و صحّ
فى الحديث: «بعثت على اثر ثمانية آلاف نبىّ».
«وَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِما مُحْسِنٌ وَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ» اى- مؤمن و كافر «مُبِينٌ» ظاهر. هذا كقوله فى سورة البقرة: مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ قال «و من كفر». للعلماء فى الذبح ثلاثة اقوال: احدها انه امر بالذبح ثمّ نسخ، الثانى انه امر غير ممتدّ فلا يحتمل النسخ، و الثالث انه اتى بما امر به على ما سبق بيانه.
«وَ لَقَدْ مَنَنَّا عَلى مُوسى وَ هارُونَ» اى- انعمنا عليهما بالنبوة.
«وَ نَجَّيْناهُما وَ قَوْمَهُما» يعنى بنى اسرائيل «مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ» يعنى من استعباد فرعون ايّاهم و من كرب الغرق.
«وَ نَصَرْناهُمْ» يعنى موسى و هارون و قومهما «فَكانُوا هُمُ الْغالِبِينَ» على القبط.
«وَ آتَيْناهُمَا الْكِتابَ الْمُسْتَبِينَ» اى- المستنير و هو التورية. قيل: هذه السين كه فى قوله: «يستسخرون …»- بان و ابان و استبان واحد.
«وَ هَدَيْناهُمَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ» دين اللَّه الاسلام، اى- اثبتناهما عليه.
«وَ تَرَكْنا عَلَيْهِما فِي الْآخِرِينَ، سَلامٌ عَلى مُوسى وَ هارُونَ، إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ، إِنَّهُما مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ، وَ إِنَّ إِلْياسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ»- عبد اللَّه مسعود گفت: الياس، ادريس است او را دو نام است؛ همچون يعقوب كه او را دو نام است: اسرائيل و يعقوب.
و در مصحف ابن مسعود چنين است: «و انّ ادريس لمن المرسلين» و قول عكرمه اينست. امّا جمهور مفسّران برانند كه الياس پيغامبرى بود از بنى اسرائيل بعد از موسى و از فرزندان هارون بود، الياس بن بشير بن فنحاص بن العيزار بن هارون بن عمران.
و قيل: هو ابن عمّ اليسع، و بعثت وى بعد از حزقيل پيغامبر بود چون روزگار حزقيل بسر آمد بنى اسرائيل سر بطغيان و فساد در نهادند، سبطى از ايشان بتپرست شدند در نواحى شام جايى كه بعل بك گويند و نام آن بت كه مى پرستيدند بعل بود، و به سمّيت مدينتهم بعلبك، و آن بعل بالاى وى بيست گز بود و چهار روى داشت شيطان در جوف وى شدى و با ايشان سخن گفتى تا ايشان را بفتنه افكندى.
«مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ» و ايشان را پادشاهى بود نام وى اجب، زنى داشت نام وى ازبيل و كانت قتالة للانبياء يقال هى التي قتلت يحيى بن زكريا، اين پادشاه وزن وى و آن سبط بنى اسرائيل كه در ان مدينه بعلبك مسكن داشتند همه آن بعل را ميپرستيدند و ربّ العالمين بايشان الياس پيغامبر فرستاد، الياس ايشان را بتوحيد اللَّه دعوت كرد ايشان سر وازدند و قصد قتل وى كردند الياس ازيشان بگريخت در ميان كوهها با غارى شد و هفت سال آنجا بماند متوارى از بن گياه و نبات زمين ميخورد و جاسوسان ملك اجب پيوسته در جست و جوى وى بودند و رب العزة او را از ايشان نگه داشت، بعد از هفت سال از آن كوه فرو آمد در خانه زنى پنهان شد، مادر يونس بن متى و يونس آن وقت كودك بود رضيع، آن زن شش ماه او را تعهد كرد و تيمار داشت.
و در قصه آوردهاند كه يونس بكودكى فرمان يافت و آن مصيبت در مادر وى اثر كرد دست در دامن الياس زد گفت تو پيغامبر خدايى و دعاى تو مستجاب بود دعا كن تا رب العزة او را زنده گرداند، الياس دعا كرد و رب العزة او را بدعاى وى زنده گردانيد، پس دگر باره الياس با كوه شد و آن قوم و آن پادشاه روز بروز در عصيان و طغيان مى افزودند تا آن غايت كه ملك اجب وزن وى از بيل پنجاه مرد از قوم خويش برگزيدند، خداوندان بأس و شدت و ايشان را بمكر و خديعت فرستادند تا بمكر و دستان الياس را از ان كوه بزير آرند و او را هلاك كنند آن پنجاه مرد بدامن كوه رفتند و با آواز بلند گفتند: اى پيغامبر خدا ما بتو ايمان آورديم.
و بهر چه گفتى ترا مصدق داشتيم و ملك اجب و قوم وى همه بتو ايمان آوردند و از گفته و كرده خود پشيمان گشتند، از بهر خدا بيرون آى و ديدار خود ما را بنماى تا عذرى بخواهيم، الياس گفت: اللّهم ان كانوا صادقين فيما يقولون فاذن لى ان ابرز اليهم و ان كانوا كاذبين فاكفنيهم و ارمهم بنار تحرقهم! هنوز الياس اين سخن تمام نگفته بود كه آتشى بيامد از آسمان و همه را بسوخت خبر هلاك ايشان به اجب رسيد عبرت نگرفت و از كفر و شرك باز نگشت بلكه در طغيان و عصيان بيفزود. بعد از آن الياس دعا كرد تا رب العزّة بر ايشان قحط و جوع مسلّط كرد گفت: بار خدايا هفت سال باران از آسمان و نبات از زمين باز گير كه ايشان سزاى اين عذاباند. فرمان آمد كه يا الياس انا ارحم بخلقى من ذلك و ان كانوا ظالمين و لكن اعطيك مرادك ثلث سنين.
پس سه سال در زمين ايشان نه از آسمان باران آمد نه از زمين نبات تا خلقى از آدميان و ديگر جانوران در ان قحط و جوع هلاك شدند، و در بنى اسرائيل كودكى بود نام وى اليسع بن خطوب به الياس ايمان آورده و پيوسته در خدمت وى بود و هر جا كه الياس رفتى او را با خود بردى، چون مدت سه سال قحط و نياز بسر آمد از رب العزّة وحى آمد كه: يا الياس انك قد اهلكت كثيرا من الخلق ممّن لم يعص من البهائم و الدواب و الطيور و الهوام- اى الياس خلقى ازين بىگناهان چهارپايان و ددان و مرغان درين قحط هلاك شدند و ايشان هم ايمان نيارند.
بعد از ان رب العزّة ايشان را باران فرستاد و در زمين ايشان خصب و فراخى نعمت پديد آمد و ايشان هم چنان بر كفر و شرك خويش مصرّ بودند و قصد قتل الياس كردند، پس الياس دعا كرد كه بار خدايا مرا از ايشان برهان چنان كه خودخواهى، او را گفتند در فلان جايگه منتظر باش تا اسبى بينى بر وى نشين و مترس. الياس بميعاد آمد و يسع با وى اسبى ديد آتشين آنجا ايستاده. و قيل:
لونه كلون النار، الياس بر ان اسب نشست و اسب بالا گرفت، يسع گفت: يا الياس ما تأمرنى- مرا چه فرمايى؟ فرمى الياس اليه بكسائه من الجوّ- الياس گليم خويش از هوا بوى انداخت، يعنى كه ترا خليفت خويش كردم بر بنى اسرائيل فرفع اللَّه الياس من بين اظهرهم و قطع عنه لذة المطعم و المشرب و كساه الرّيش فكان انسيّا ملكيّا ارضيّا سماويّا. و قال بعضهم: الياس موكّل بالفيافى و الخضر موكّل بالبحار و هما يصومان شهر رمضان ببيت المقدس و يوافيان الموسم فى كلّ عام و هما آخر من يموت من بنى آدم، فذلك قوله عزّ و جلّ وَ إِنَّ إِلْياسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَ لا تَتَّقُونَ عذاب اللَّه بالايمان به؟
«أَ تَدْعُونَ بَعْلًا» و هو اسم الصنم الذى كانوا يعبدونه، و كان صنما من ذهب طوله عشرون ذراعا فى عينيه ياقوتتان كبيرتان. قال مجاهد و قتادة: البعل الرّب بلغة اهل اليمن. و قيل هو اسم امرأه عبدها قوم. و قيل: هو تنّين عبده اهل ذلك الزمان.
و المعنى: أ تدعون بعلا الها و تعرضون عن احسن الخالقين؟
«اللَّهَ رَبَّكُمْ وَ رَبَّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ»- قرأ حمزة و الكسائى و يعقوب و حفص:
«اللَّهَ رَبَّكُمْ وَ رَبَ» بالنصب فيهما على البدل. و قرأ الآخرون برفعها على الاستيناف.
«فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ» فى النّار «إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ» من قومه فانهم نجوا من العذاب «وَ تَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ».
«سَلامٌ عَلى إِلْياسِينَ»- قرأ نافع و ابن عامر و يعقوب: آل ياسين» بفتح الهمزة مشبعة و كسر اللّام مقطوعة على كلمتين و يؤيّد هذه القراءة انها فى المصحف مفصولة من ياسين. و قرأ الآخرون: بكسر الهمزة و سكون اللام موصولة على كلمة واحدة. فمن قرأ «آل ياسين» مقطوعا اراد آل محمد (ص) روى ذلك عن ابن عباس و جماعة و دليله تفسيرهم قوله تعالى: يس بيا محمد و يجوز أن يكون اسم ذلك الثبى «ياسين» لقراءة بعضهم. «وَ إِنَّ إِلْياسَ» بهمزة الوصل فزيدت فى آخره الياء و النّون كما زيدت فى الياسين، فعلى هذا يجوز ان يكون «آل ياسين» آل ذلك النبى. و من قرأ «الياسين» بالوصل على كلمة واحدة ففيه قولان: احدهما انه لغة فى الياس كسيناء و سينين و ميكال و ميكائيل، و الثانى انه قد جمع، و المراد الياس و اتباعه من المؤمنين و اصله الياسين بياء النّسب فحذف كما حذف من الاعجمين و الاشعرين و فى قراءة ابن مسعود:
«سلام على ادراسين» على تأويل انّ الياس هو ادريس و هذا قول جماعة من العلماء منهم احمد بن حنبل قال احمد بن حنبل: خمسة من الانبياء لهم اسمان: الياس هو ادريس، يعقوب هو اسرائيل، يونس هو ذو النون، عيسى هو المسيح، محمد هو احمد صلوات اللَّه عليهم اجمعين.
«وَ إِنَّ لُوطاً لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ، إِذْ نَجَّيْناهُ وَ أَهْلَهُ أَجْمَعِينَ، إِلَّا عَجُوزاً» يعنى الخائنة امرأة لوط «فِي الْغابِرِينَ» اى- الباقين فى المدن بعد خروج لوط و اهله منها هلكت كما هلك الغابرون.
«ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ»- التدمير- الاهلاك.
«وَ إِنَّكُمْ» يا اهل مكة «لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ» اى- على آثارهم و منازلهم «مُصْبِحِينَ».
يعنى وقت الصباح، «وَ بِاللَّيْلِ» اى- تمرّون عليهم بالليل و النهار اذا ذهبتم الى اسفاركم و رجعتم. و ذلك لانّ ممرّهم من المدينة الى الشام على سدوم قرية قوم لوط، و هو قوله عزّ و جلّ: وَ إِنَّها لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ، أَ فَلا تَعْقِلُونَ فتعتبروا بهم؟
أَ فَلا تَعْقِلُونَ ان من فعل ذلك بهم قادر على ان يفعل بكم مثله؟
النوبة الثالثة
قوله تعالى: وَ إِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ، إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ- ابراهيم از شيعت نوح بود، در اصول توحيد اگر چه مختلف بودند، در فروع دين و شرعيات و در شرايع جمله انبيا اصول دين و توحيد يكسانست در ان اختلاف نه، همانست كه فرمود تعالى تقدّس: «شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ ما وَصَّى بِهِ نُوحاً …» الآية. اختلافى كه هست در شرايع و احكام است و آن اختلاف رحمت است از خداوند جل جلاله بر خلق تا كار دين بر خلق تنگ نباشد «يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ»، و مثل ايشان چون قومى است كه روى بمنزلى دارند هر يكى براهى ميروند و آخر منزل يكى، راه بود نزديك تر و راه بود دورتر، هيچ راه بسعادت آخرت نزديكتر از راه مصطفى (ص) و شريعت وى نيست، ازينجاست كه شريعت وى ناسخ شرعها آمد و عقد وى فاسخ عقدها آمد، شرعى منزل نه محدث، و عقدى مبرم نه مختل، شرعى مقدّس نه مهوّس، و عقدى مؤيّد نه موقّت، شرعى معلوم نه مجهول، و عقدى مبسوط نه مقصور، شرعى كه از روشنى چون آفتاب روزست و دوستان را عظيم دل افروزست مصطفى (ص) فرمود:«كيف انتم اذا كنتم من دينكم فى مثل القمر ليلة البدر و لا يبصره منكم الا البصير».
«إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ»- ابراهيم روى نهاد بدرگاه رب العزّة بدلى سليم بىهيچ آفت و بىهيچ فتنه، از علائق رسته و از حظّ نفس خويش واپرداخته، همانست كه فرمود:إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي ذهابه فى اللَّه اوجب ذهابه اليه. در كار اللَّه نيك برفت تا در راه اللَّه راست رفت، حق تعالى ابراهيم را فرمود: إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي اخبارست از قول او، موسى را گفت: جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا اخبارست از صفت او، مصطفى را فرمود:
أَسْرى بِعَبْدِهِ از صفت خود اخبارست در حقّ او. ابراهيم در مقام تفرقت بود، موسى در عين جمع بود، مصطفى در جمع جمع بود. نشان تفرقت ابراهيم «إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ»، نشان جمع موسى «وَ قَرَّبْناهُ نَجِيًّا»، نشان جمع جمع مصطفى عليه الصلاة و السلام «دَنا فَتَدَلَّى». بر ذوق اهل معرفت «إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي» اشارت است بانقطاع بنده، و معنى انقطاع با حق بريدن است در بدايت بجهد و در نهايت بكلّ در بدايت تن در سعى و زبان در ذكر و عمر در جهد، و در نهايت با خلق عاريت و با خود بيگانه وز تعلّق آسوده، صد سال آفتاب از مشرق برآيد و بمغرب فرو شود تا منقطعى را ديده آن دهند كه مقام خلق از مقام حق باز شناسد و بدايت از نهايت باز داند واسطى گفت: خليل از خلق بحق ميشد و حبيب از حقّ بخلق مىآمد، او كه از خلق بحق شود حق را بدليل شناسد و او كه از حق بخلق آيد دليل را بحق شناسد، نه بينى كه خليل از راه دليل در آمد بهر دليلى كه ميرسيد در و همى آويخت كه «هذا ربى» و اين بدايت حال وى بود چون بنهايت رسيد جمال توحيد بديده عيان بديد گفت: «إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ».
پير طريقت گفت: الهى! او كه حق را بدليل جويد ببيم و طمع پرستد، و او كه حق را باحسان دوست دارد روز محنت برگردد، و او كه حق را بخويشتن جويد نايافته يافته پندارد. الهى! عارف ترا بنور تو ميداند از شعاع وجود عبارت نمىتواند، در آتش مهر ميسوزد و از نار باز نمىپردازد.
«فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ»- اسماعيل كودكى روز به روز افزون بود، كريم برآمده و عزيز برخاسته، سلاله خلت بود و صدف درّ محمد مرسل بود، گوشه دل خليل درو آويخت، بچشم استحسان درونگرست، از درگاه عزت عتاب آمد كه اى خليل ما ترا از بت آزرى نگه داشتيم تا دل در بند عشق اسماعيلى كنى؟ هر چه حجاب راه خلت باشد چه بت آزرى و چه روى اسماعيلى.
| بهر چه از راه باز افتى چه كفر آن حرف و چه ايمان | بهر چه از دوست و امانى چه زشت آن نقش و چه زيبا |
اى خليل دعوى دوستى ما كردى و مريدوار در راه ارادت آمدى كه: إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ، از خلايق و علايق بيزارى گرفتى كه «انهم عدوّ لى الارب العالمين»، اكنون آمدى و دلى كه بر محبت جلال و جمال ما وقف است فا او پرداختى و مهر مهر برو نهادى، قرّبه لى قربانا و انقطع الىّ انقطاعا- خيز او را قربان كن؛ ور ما را ميخواهى درد خود را درمان كن.
| تا دل ز علايقت يگانه نشود | يك تير ترا سوى نشانه نشود |
| تا هر دو جهانت از ميانه نشود | كشتى بسلامت بكرانه نشود |
پيران طريقت مريدان را در ابتداى ارادت از ديده فرو گيرند تا در هيچ چيز ننگرند براى آنكه هر چه بيرون نگرند آن چيز و بال ايشان گردد و مايه محنت. يعقوب روزى بديده استحسان در جمال يوسف نگرست، ببين كه چه محنت كشيد و چون مبتلا گشت بفراق يوسف! مصطفى (ص) روزى فرمود: من عايشه را دوست دارم، كشيد آنچه كشيد و ديد آنچه ديد از گفتار و افك منافقان! خليل را همين حال افتاد، گوشه دل بمهر اسماعيل داد، هم خود ببلا افتاد و هم اسماعيل را بمحنت افكند.
چون قصه خواب با وى بگفت كه «إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ» اسماعيل خود رشيد بود، كريم طبع و نيكو خلق، جواب داد كه: «يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ»- اى پدر آنچه فرمودهاند بجاى آر، راه خلّت تو پاك بايد و پسنديده، ما را گو خواه سر باش و خواه مباش. سخن گفته اند تا ازيشان هر دو كدام سخى تر بود، او كه فرزند مى فدا كرد يا او كه جان و تن فدا كرد؟
ابراهيم گفت: كار من عجبتر كه فرزند عزيز مى فدا كنم، اسماعيل گفت: سخاوت من عظيمتر كه جان عزيز و تن نفيس مى فدا كنم، ابراهيم گفت: ترا درد يك ساعته بيش نبود، و مرا در هر نفسى دردى بود، و در هر لحظه اى اندوهى كه بدست خويش فرزند خويش كشته باشم، چنانستى كه رب العزة گفتى: من از شما هر دو جوادترم و كريمتر كه ناكشته بكشته برداشتم و ناخواسته فدا فرستادم «وَ فَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ» چرا بزرگوار و عظيم نباشد ذبيحى كه اللَّه فرستد! جبرئيل آرد، ابراهيم پذيرد فداى اسماعيل شود.
قوله: وَ إِنَّ إِلْياسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ- محمد بن احمد العابد گويد: در مسجد اقصى نشسته بودم، روز آدينه بعد از نماز ديگر كه دو مرد را ديدم يكى بر صفت و هيئت ما، و آن ديگر شخصى عظيم بود قدّى بلند و پيشانى فراخ پهن قدر ذراعى، اين شخص عظيم از من دور نشست و آنكه بر صفت و قد ما بود فرا پيش من آمد و سلام كرد، جواب سلام دادم و گفتم: من انت رحمك اللَّه- تو كيستى و آن كه از ما دور نشسته كيست؟ گفت من خضرم و او برادر من است الياس.
گفتا: رعبى از ايشان در دل من آمد و بلرزيدم، خضر گفت: لا بأس عليك نحن نحبّك- ما تو را دوست داريم چه انديشه برى؟ آن گه گفت: هر كه روز آدينه نماز ديگر بگزارد و روى سوى قبله كند و تا بوقت فرو شدن آفتاب همى گويد: يا اللَّه يا رحمن، رب العزة دعاى وى مستجاب گرداند و حاجت وى روا كند. گفتم: آنستنى آنسك اللَّه بذكره، گفتم طعام تو چه باشد؟ گفت: كرفس و كماه، گفتم: طعام الياس چه باشد؟ گفت: دور غيف حوارى هر شب وقت افطار، گفتم:
مقام او كجا باشد؟ گفت: در جزائر دريا، گفتم: شما كى با هم آئيد؛ گفت: چون يكى از اوليا از دنيا بيرون شود هر دو برو نماز كنيم، و در موسم عرفات بهم آئيم و بعد از فراغ مناسك؛ او موى من باز كند و من موى او باز كنم. گفتم: اولياء اللَّه را همه شناسى؟
گفت: قومى معدود را شناسم، آن گه گفت: چون رسول خدا (ص) از دنيا بيرون شد زمين باللّه ناليد كه: بقيت لا يمشى علىّ نبى الى يوم القيمة، رب العالمين فرمود: من ازين. امّت مردانى را پديد آرم كه دلهاى ايشان بر دلهاى انبيا باشد. آن گه خضر برخاست تا رود من نيز برخاستم تا با وى باشم، گفت: تو با من نتوانى بودن من هر روز نماز بامداد به مكه گزارم در مسجد حرام، و هم چنان نشينم نزديك ركن شامى در حجر تا آفتاب بر آيد، آن گه طواف كنم و دو ركعت خلف المقام بگزارم و نماز پيشين به مدينه مصطفى گزارم و نماز شام به طور سينا و نماز خفتن بر سدّ ذو القرنين، و همه شب آنجا پاس دارم چون وقت صبح باشد نماز بامداد با مكه برم در مسجد حرام
كشف الأسرار و عدة الأبرار// ابو الفضل رشيد الدين ميبدى جلد۸